Heykele düşen yaprak

“Eleştiri silahı, silahların tenkidinin yerini kuşkusuz alamaz; maddi güç lakin maddi güçle yenilebilir; fakat teori de yığınları sarar sarmaz maddi bir güç durumuna gelir.” —Karl Marx

Tarihin topluma devlet dersinde sorduğu sorulardan ikincisi “nasıl yapmalı?” sorusu. Ondan evvel “ne yapmalı?” sorusu geliyor. Buna hükümran sınıfların verdiği karşılığı biliyoruz. Üretim bağlantılarını organize eden, sermaye birikiminin sürekliliğini garanti altına alan, emeğin ürettiği serveti işçilerden koruyan devleti inşa etmek. Devlet ve ihtilale giden yol buradan başlıyor.

“Bir gün bir kentin alanında
Bir mermer yığınının gözlerine
Omuzlarına düşerse bir çınar yaprağı
Hüzünlensin yaşayanlar o zaman
Sırası değil hüznün daha”

Edip Cansever’in “Ölü mü denir artık onlara?” şiirinde çok hoş bir ihtilal tasviri var. Kent ele geçirilmiş, meydan düzenlenmiş, Mahir’in heykeli meydana dikilmiş, yanı başına dikilen ve yılda 70-80 santim büyüyen çınar ağacı heykelin uzunluğunu geçene kadar yeni bir jenerasyon yetişmiş. O gün geldiğinde bu dizeleri o heykelin üzerine kazımalı.

Hüznü bir yana bırakıp “yolun neresindeyiz?” sorusuna dönelim. Hem uzağında hem yakınındayız o günün. Zira birçok vakit bir tekrar üzere gelen devrimci uğraşlar, uğraşın basmakalıplığından değil, devletin ya da ismiyle söylersek örgütlü sermayenin bizi yük hayvanı üzere sürüklediği dönme dolabın çizdiği sarmal dairelerdeki ayak izlerimizden.

Sermaye birikiminin döngülerini incelerken emperyalizm faktörünü dahil ettiğimizde iş çatallanır, cari açıkların ve krizlerin eşlik ettiği, inşası yaklaşık 200 yıl önceye kadar giden çağdaş devleti görürüz. Osmanlı coğrafyasına kapitalist bağlantıların doruktan girmesinin miladı Büyük Britanya İmparatorluğu-Osmanlı İmparatorluğu 1838 Baltalimanı Muahedesi yarı-sömürge bir iktisat kurar. O vakitten bu yana üstten aşağı örgütlenen idarenin emperyalizmle kayda geçen tek çelişkisi görece siyasi bağımsızlığı muhafaza uğraşlarıdır.

Türkiye’de servet birikiminin geldiği noktada emperyalist sermaye odanın ortasındaki fildir. Yarı-sömürgeleşmeyle yer tutmaya başlayan bu birikim zikzaklara karşın gelişmeye devam eder ve yeni-sömürgeleşmeyle ekonomiyi kaplayan niteliğe erişir. Oda büyürse fil de büyümekte, daha evvel doldurmadığı kesimleri, boşlukları da doldurmaktadır. Bu boşluklarda geçmişten günümüze iktisatta tuttuğu yer azalsa da hatta hepsi şirketleşse de oligarşi kümesinin küçük ortakları kapitalizm devam ettikçe tarihe karışmayacak. Hepsini holding parantezinde eşitlemek Türkiye’de hâkim seçkin içindeki çelişkileri anlamayı zorlaştırıyor.

Yani karşımızda emperyalist sömürü ağı içerisinde kavşak bir ülkede belirli kesimleri geliştirilmiş, başka dalları güdük bırakılmış lojistik bir üs, ikincil kıymette bir pazar ve bir rant dağıtma sistemi olarak örgütlenmiş sermayenin devleti var. Bu ebed süre üzere tanım edilir lakin iç ve dış çelişkili süreçlerin göbeğinde bitmeyen bir inşa sürer sarfiyat. Emperyalist blok içi çelişkiler, bloğa dahil olma gayretleri ve buna karşı dirençler; ABD, İngiltere, AB (özellikle de Almanya) ve emperyal maksatlar kovalayan Çin ve Rusya. Hepsi Türkiye kapitalizmindeki servet dağılımında tuttukları yer nispetinde devletin onarımında karşılığını bulur, çelişkilerini yaratır.

Örneğin bir evvelki jenerasyon “monşer” diplomatlardan Selim Kuneralp yeni Dışişleri Bakanlığı binası yapımını “102 yıllık Cumhuriyet tarihinde beşinci bakanlık binası olacak. Sanki hangi oturmuş devlet ortalama 20 yılda bir bina değiştirir” kelamlarıyla eleştiriyor. Oturmuş devlet diye bir şey yoktur olağan lakin lisansta Türk yönetim hukuku dersine giren öğrencinin birinci öğrendiği şeylerden biri Türkiye’de yönetim hukukunun kodifiye edilmemiş olmasıdır. Yani meşhur kelama atıfla ortada “idare hukuku” diye helvadan yapılmış bir put bile yok. Emperyalistler ve hükümranlar ortasındaki alaka ve çelişkiler kaotik ve dinamiktir. Devleti birinci elden tesirler. Yönetim hukuku arzın merkezi üzere daima kaynar, orada değil helvadan, mermerden dahi put yapmaya ne mecal, ne de uygun sıcaklık vardır.

Öyleyse ihtilal kendine gelip süreksiz olacağı kesinlikle, nispeten korunaklı alanlar aramayacak. Birinci çizgiyi buradan çekebiliriz. Bununla ilişkili olarak bu sermaye nizamını yönetim eden seçkinin içinde gözden düşmüş dahi olsa kimseyle hizalanmamak[i] bir öbür hudut taşımız olmalı. Bu idari seçkinin görece bağımsız siyasi hal arayışları bizi yanıltmasın, Türkiye’de emperyalist sermayeden bağımsız bir sermaye birikimi yok. Emperyalizm içsel bir olgudur.

Bitmeyen inşa süreci ve sermaye birikiminin selameti için aslolan güç aygıtıdır, gerisi üretilen istektir. Burada zorun üstten aşağı sömürge alakalarını garanti altına alacak halde örgütlenişini yok saymak, arızi bir durum saymak, lakin nasıl yapmamalı sorusunun yanıtı olabilir. Keza faşizmi yalnızca çıplak zordan ibaret saymak ve/veya istek üretimini hafifsemek de önemli bir sıkıntıdır.

Ülkemiz emperyalist istihbarat teşkilatlarının en uygun uzmanlarının yetiştiği, vazife yaptığı teşkilatların başına gelmeden evvel kendilerini ispatladıkları bir coğrafya. O özgeçmişler sıkıntı ve istek üretiminin nitelikli örnekleriyle dolu. Bunun ülke içindeki yansıması sistemin bilgi, akıl ve siyaset üretiminin öngörülmesinin, tahlil edilmesinin giderek güçleştirilmesi. Vasat, seyirlik bir hamaset perdesinin gerisinde kotarılan yerli-yabancı ortak üretimlerin sonuçları ve ayrıntıları çok sonra ortaya çıkıyor.

Türkiye’de sistem sosyalistleri yasal olarak gerçekte hiçbir vakit tanımadı, daima kriminalize etti fakat emperyalistlerin yönlendirmesiyle ateşi söndüremiyorsan bir ölçü külle, az bir ateşi avucunda tutmaktan ziyan gelmez, yarar gelir siyasetine da geçmişten günümüze daha çok başvurmaya başladı. Buna denetimli dönüştürme siyaseti da eşlik ediyor.

Egemen kesitin politik-askeri idaresinde yük merkezi ordu iken bunun yerini emperyalist istihbaratlarla koordine içinde siyaset üreten operasyonelleşmiş istihbarat aldı. Sermayenin yine üretimi artık bir ordunun dost-düşman ikiliğinin ötesine geçen daha sofistike yollarla mümkün olabiliyor.

Karşı kutupta olan biteni tanımın sebebi tutarlılık arayışı değil. Tüm bu kaos ve çelişkiler karşı tarafın dinamizmini sağlıyor ve toplumsal bağlantılarda yarattığı oynak ve kırılgan altyapıyla yaşadığımız hayatı belirliyor. Tutarlılık aramak, maddeyi çağırmak sakinleşme gayretleri olarak sıkça rastladığımız durumlar ve kimseyi bir yere götürmüyor.

Bunların ortasında çabucak fark edilen, kuşkusuz iktidarın da kolay kolay fark edebildiği tek tek tikel, birbirinden ayrıksı hatta çelişkili üzere duran manalı eforlar var. Sistemden ve iktidardan bağımsızlaşarak “ne yapmalı, nasıl yapmalı?” sorularını sormak, bu sorulara sistemin denetim ettiği bilgi ve istek üretimi sistemlerinin çeldirici, engelleyici, manipüle edici prosedürlerine karşın, olguya diyalektik bakabilen, sosyalist perspektiften yanıtlar üretmek epey sıkıntı. Bağımsızlaşma sürecinin standart bir prosedürü yok ve yol zorluklar, içsel tartışmalar ve hesaplaşmalarla yüklü. Bu zorluklar istenmeyen bir yan tesir olarak benzersizlik hissi de yaratıyor/yaşatıyor ve kolektif düşünmenin önünde genelde ihmal edilen bir bariyer olarak duruyor. Bir öteki istenmeyen yan tesir de bu bağımsızlaşma sürecinin çelişkili ve kimi vakit örseleyici olduğunu unutarak idealist davranmak.

“Nasıl yapmalı?” sorusunun bir öteki hudut çizgisi buradan geçiyor. Bugün iktidar ve sermayenin denetim ve nezaretinden bağımsız kolektif bir akıl yok. Karşı kutup yok ve biz bir tartı merkezinden yoksunuz. Geçmişten bizi ayıran değerli yanlardan biri budur. Geçmişte Türkiye’de toplumsal çabayı yürüten toplam büyük oranda köylü ya da kente yeni gelmiş şimdi işçiliğe adım atmış insanlardan oluşuyordu. Bu genişliği taşıyabilecek başkanları içimizden çıkarabildiğimiz ölçüde uğraş büyüdü, tıpkı formda ufkunu bu toplama ve daha ötesine değil de kendi takımına odaklayanlarla küçüldü.

Bugünse Türkiye kapitalizmi nüfusu büyük oranda kentlere topladı, geniş kitleleri işçileştirdi. Bu kitle hareketlerini kolaylaştırdı lakin iktidarın kontrolünü de artırdı, rastgele bir kitle hareketinin kazanabilme ihtimalini artırdı lakin kazanabileceklerini sonlandırdı. İsyanların bir öyküsü olur. Bir öykünün başlaması daha kolay artık. Güç olan öykünün devamını getirebilmek. “İlk üç gün” kalıbıyla iktidar isyanların kıssasına çöküyor. Sorun bir isyanın bitmesi değil, her isyan biter; sorun isyanın öyküsünün kaybedilmesi. Çok farklı kesitlerin bir ortaya gelebilmesi kolaylaştı lakin bu birlikteliklerin kırılganlığı ve fay çizgileri da ortada. Türkiye kapitalizminin kaotikliği arttı, yönetimin illegalitesi arttı, siyaset ve hareketleriyle öngörülemez bir hal alırken sosyalistler üç atılım sonra ne yapacakları bile baştan aşikâr, yasanın da korumadığı açık bir topluluğa dönüştü. Her şey değişirken değişmemek için her şeyi kendi içimizde değiştirebilmemiz gerek.

İktidarlar coğrafyaya bilhassa de kentlere bir çaba, bir savaş alanı üzere bakıyor. Bu bahiste İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarında geliştirdiği teknoloji, baskı, istek üretimi ve kent planlaması teknikleri Türkiye’ye de uyarlanarak ihraç ediliyor ve her toplumsal olayda karşımıza çıkıyor.

O halde “nasıl yapmalı?” sorusunun aktüeldeki karşılığı ikili olmak zorundadır. Bir yanda birincilere uygun esnek, kitlesel, açık bir aksiyon oburu ikincilerden sakınmak için iktidarın ve sermayenin kontrolünden bağımsız teori ve hareket. Birincinin garantisi ikincidir.

Halkın kitlesel hareketini savrulmalardan koruyacak bir istikrar, sel gelse de sel gitse de derinden akışını sürdürecek bir rota, ne vakit ne yapacağı öngörülemeyen ancak kıssasını kitlelerle yazan ve okutan bir irade lazım bize. Bu yazılar bu gereksinimin teslimine birer, ikişer ispattır.

Vedat Türkali’nin “Bekle Bizi İstanbul” şiiri bir diğer ihtilal tasviridir. İmgeleri açık, lirik bir şiirdir. Orada bir olaydan da bahseder, partinin bilinmeyen yayınlarının basıldığı matbaanın polisten nasıl kaçırıldığını anlatır.

Bir bayan yoldaş tanırdım
Bir kardeş karısı
Hasta ciğerlerini taşıdığı çelimsiz kemikli omuzları
Ve hüzünlü çehresiyle bebelerini seyrederdi
Cellatlara buyruk verildiği gün haramilerin sarayında
Gebeliğin dokuzuncu ayında
Aç kurtların varoşlara saldırdığı
Tipili bir gece yarısı
Sırtında çok uzak bir köyden indirdi
Otuz beş kiloluk sırrımızı
Zafer kanlı zafer kıpkırmızı

Bu şiirler yazıldığında sosyalizm diyenler ya da belirli bir sempati duyanlar bugünlerdeki kadar çok değildi, çok daha azdı. O yapraklar, o meydanlarda, o heykellerin üzerine düşene kadar yolumuz uzun.

*Bu yazının birinci versiyonu sendika.org’da yayımlanmıştır.

[i] Bu tarafta kayda kıymet bir uğraş için Medusa’nın Salı belgeseli örnek verilebilir.