Son günlerde viral olan penguen görüntüsü aslında yeni çekilmiş bir “internet olayı” değil, Werner Herzog’un 2007 tarihli Encounters at the End of the World (Dünyanın Sonunda Buluşma) belgeselinden koparılıp bugünün dijital akışının dayattığı ritme tekrar eklemlenmiş bir sahne. Belgeselde bir Adélie pengueni, koloninin alışılmış tarafından sapıyor. Öbürleri denize, yiyeceğe ve inançlı güzergâha gerçek ilerlerken, o içeriye, dağlara ve buzun “boş” görünen tarafına yürüyor. Sahnenin tesiri esasen yüksek, Herzog’un anlatımı da bu etkiyi sertleştiriyor, yürüyüşü geri dönüş ihtimali zayıf bir yola, “ölüm yürüyüşü” denebilecek bir çerçeveye taşıyor.
Bu kısa ânın yeni yılın birinci ayında yine dolanıma girmesiyse şaşırtan değil. TikTok ve Instagram üzere kısa görüntü mecraları az bilgiyle çok çağrışım üreten imajları bilhassa süratli büyütüyor. Gerçekten tıpkı kesit kısa müddette farklı müziklerle, farklı altyazılarla, farklı ruh halleriyle yine kurgulandı. Böylelikle sahne belgeselden çıkıp bir “duygu kalıbı” üzere kullanılmaya başlandı. “Nihilist penguen” etiketi tam bu noktada devreye girdi, görüntü da tükenmişlik, dünyadan elini eteğini çekme, varoluş sancısı, hatta sessiz bir itiraz üzere okumalara açık bir simgeye dönüştü.
Ama burada gözden kaçmaması gereken bir çizgi var. Görüntünün toplumsal medyada aldığı viral yorumlar ile etolojik/biyolojik açıklama tıpkı düzlemde durmuyor. Bilimsel bakış, pengueni insan üzere bir karaktere çevirip niyet okuması yapmaz, koloniden kopma ve “yanlış” istikamete ilerleme davranışını istikamet kaybı, hastalık, yaralanma ya da duyusal-bilişsel bir sapma üzere daha kolay nedenlerle ele alır. Toplumsal medya yorumları ise bunun aksisini yaparak davranışın üstüne gaye, şuur, ileti ve “hikaye” bindirir. Bu ayrım değerli zira internette birden fazla vakit anlatı güçlenirken gerçek geri plana itiliyor; dolanıma giren şey yorumun kendisi değil, yorumun tek doğruymuş üzere sunulması oluyor.
Günlerdir “nihilist penguen” ile kendini özdeşleştiren, onda kendini bulan insanlara gelirsek… Haydi biraz dürüst olalım. Bizim dünyamızda, yani insanların dünyasında işlerin bu türlü yürümediğini hepimiz biliyoruz, değil mi? Sürüden ayrılanın, yani “rotayı bozanın” tıpkı büyük kalabalık tarafından nasıl süratle yok edildiğini hepimiz çok yeterli biliyoruz. Zira her birimiz bunu kendi hayatlarımızda bilfiil yaşıyoruz. Bazen kendimiz yaşıyoruz, bazen de bir diğerine yaşatıyoruz.
Buradaki sorun farklı bir yoldan gidene sadece karşı çıkılması değil, farklı olanın süratle bir persona’ya indirgenmesi. Toplumsal medyada tartışmalar birden fazla kere içerikten uzaklaşıp niyet okumasına kayar. Bu niyet okuma, tezle uğraşmak yerine konuşanı maksat alır. Sonuçta yapılan fikri tartmak değil, o fikri lisana getiren kişiyi itibarsızlaştırmaktır.
İnternet mizahı bu mekanizmayı hayli tesirli çalıştırır, zira süratle beslenir. Sürat, nüansla ortası âlâ olmayan bir ortam oluşturur. Karmaşık olan sadeleştirilir, sadeleştirilen de birden fazla vakit alay üzerinden dolanıma sokulur. Alay burada salt cümbüş fonksiyonu görmez, bir çeşit denetim aracına dönüşür ve farklı tonu olanı hizaya çağırır. Tartışma, fikrin kendisine değil kanıyı söyleme hakkının küçültülmesine gerçek kayar.
Kalabalığın işleyişini anlamak için bu örnek sahiden elverişli. Zira birden fazla vakit maksat alınan şey fikir ya da his değil, “açık” veren noktadır. Bu açık, yanlış bilgi, lisan sürçmesi, zayıf bir benzetme ya da küçük bir tutarsızlık olabilir. Bazen de tek “hata” yalnızca farklı bir rotaya sapmaktır. Kalabalık bu açıkları büyütmeyi sever zira büyütmek pratiktir ve sürat kazandırır. Bu büyütme tamamlandığında geriye söylenen kelam değil, kişi hakkında kurulmuş yeni bir öykü kalır.
Penguen görüntüsünün gücü de tam buradan geliyor: “Ayrılma” fikrini soyut bir fikir olmaktan çıkarıp gözle görülür bir harekete çeviriyor. Koloninin genel tarafına uymayan bir gidiş var, o gidiş daha birinci anda kararla karşılanıyor. İnternetin kararı birden fazla kere iki uç ortasında çalışıyor: Ya kahramanlaştırıyor ya küçültüyor, ya “ne cesur” diyor ya “ne aptal” diyor. Ortadaki gri alanlar —belirsizlik, kırılganlık, sıradanlık, ihtimal, ihmal, hastalık üzere açıklamalar— çok daha seyrek deverana giriyor. Zira belirsizlik yavaş yayılıyor, mutlaklık ise daha süratli tutunuyor.
Kesinliğin bu süratli lisanı farklı olanı sadece eleştirmekle kalmıyor, onun “neden farklı davrandığını” da baştan yazıyor. İnsan kendi öyküsünü anlatmaya çalıştığında, kalabalık birden fazla vakit o öyküyü elinden alıp daha kolay tüketilecek bir kalıba sokar. Böylelikle yalnızlık artar. Evvel ayrışmanın getirdiği uzaklık, akabinde yanlış okunmanın ve eksik anlaşılmanın yükü ağırlaşır.
Bu açıdan penguen görüntüsü, aktüel bir toplumsal hale de işaret ediyor: Tükenmişliğin estetik bir forma bürünmesi. Beşerler “Ben de bu türlü hissediyorum,” diyebilmek için bir figür arıyor. O figür bazen bir müzik, bazen bir sinema sahnesi, bazen de bir hayvan oluyor. “Nihilist penguen” etiketi, böylelikle herkese kendini anlatmak için kısa bir yol sağlıyor. Bu kısayolun dayanışma üretme ihtimali de var, benzeri hisleri yaşayanlar birbirini daha kolay bulabiliyor. Fakat tıpkı kolaylık düşünmeyi zorlaştırabilir de. Hisler sabitleşir, lisan kalıplaşır ve herkes misal cümlelerle konuşmaya başlar. Kalıbın dışına çıkan, yani “başka türlü anlatan” kişi bu sefer kalabalığın baskısıyla karşılaşır.
Belki de bu görüntünün asıl tesiri, bize bir tabiat ânından çok bir bağlantı nizamını göstermesi. Belgeseldeki penguenin nereye vardığını bilmiyoruz, hatta ortada “çözülecek” bir mana bile olmayabilir. Bildiğimiz şey, manzaranın toplumsal medyada nasıl bir şeye dönüştüğü. Birkaç saniye, milyonlarca insanın kendi ruh halini taşıdığı bir ekrana dönüşebiliyor. Akabinde tıpkı ekran, sürüden ayrılanı taşlamak için kullanılan bir alana çevriliyor.
Bu yüzden görüntü üzerine düşünürken iki soruyu birlikte tutmak gerekiyor: Birincisi, bu manzara bize neden bu kadar tanıdık geliyor? İkincisi, bu tanışıklık duygusu oburlarının tanışıklığını küçültmeye, onların tecrübesini değersizleştirmeye dönüşüyor mu? Kalabalığın refleksleri her vakit değişmeyebilir lakin o refleksi teşhis etmek (bazen de teşhir etmek), insanı ona otomatik biçimde kapılmaktan bir ölçü uzaklaştırır. Ayrılanı çabucak etiketlememek, “farklı olma” savını otomatik olarak pazarlama atağı saymamak, alayı tek bağlantı biçimi haline getirmemek… Bunlar büyük sıçramalar olmayabilir, yeniden de sürü lisanıyla konuşmamak için işe yarayan küçük atılımlardır.
Penguen yürümeyi sürdürüyor, biz ise o yürüyüşün üstüne ne eklediğimize bakıyoruz. Yaklaşık yirmi yıl evvel çekilmiş bir belgesel sahnesi, 2026’nın dijital dünyasında yine deverana giriyor. Bu yine dolanım da aslında tek bir soruyu tekrar tekrar önümüze koyuyor: Birinin taraf değiştirdiğini gördüğümüzde onu anlamaya mı uğraşıyoruz, yoksa süratlice “kolay bir hikayeye” mi sıkıştırıyoruz? Bu sorunun karşılığı penguenden çok bizi anlatıyor.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
