Öfke nasıl kamusal hayatın lisanı haline geldi?

2025’te Oxford Sözlüğü eliyle kavram dağarcığımıza eklenen “öfke tuzağı” (rage bait) olgusunu kolay bir internet taktiğinden ibaret saymak, onun kültürel değerini hafife almak olabilir. Bu kavram sadece bir içerik usulünü değil yeni bir duygusal iklimi, kamusal hayatı şekillendiren bir duygusal atmosferi söz eder. Neredeyse toplumsal medyanın icadından bu yana öfkeyi sırf kışkırtan değil, öfkenin etrafında örgütlenen bir medya ekosisteminin içinde yaşıyoruz.

Bu, düşmanlığı ritme, algoritmik deveranı da yazgıya dönüştüren bir ekosistemdir. Guy Debord’un “gösteri, bir dizi imajdan ibaret değildir, imgeler aracılığıyla kurulan bir toplumsal bağlantıdır,” halindeki ısrarı burada yeni bir mana kazanır: öfke tuzağı, sadece çevrimiçi ortamda karşılaştığımız bir taktikten fazla birbirimizle nasıl alaka kuracağımızı öğrendiğimiz şeydir. Hislerin bir altyapı oluşturduğu, günlük dikkatin mimarisine dokunduğu tuhaf bir kültürel durumu ortaya koyar.

Böyle bir ortamda, duygulanımı hammaddesi olarak gören platformların boyunduruğunda yaşamanın bir şartı olarak öfke, spontan patlamalardan çok daha fazlasıdır. Bu açıdan bakıldığında, öfke tuzağı da bir sapma değil medya kültüründeki daha büyük bir dönüşümün doğal belirtisidir. Evvelden kitle irtibat araçları sansasyonel haberlerle flört ederken, günümüzün dijital sistemleri sansasyonu endüstriyelleştirip provokasyonun kaçınılmaz olduğu bir ortam yaratmıştır.

Günümüzün dijital araçlara bağımlı toplumları artık neredeyse bütünüyle disipline edilmiş, baskıdan çok uyarılma aracılığıyla yönlendirilen, hudut uçlarında yaşayan toplumlardır. Öfke tuzağı da işte bu mantık içinde gelişir, ahlaki meşruiyetle uyarılma politik aciliyet kılığına girmiş heyecanlar sunar. Öfke, daima olarak meçhullükten telaş duyan bir dünyada ahlaki netlik yanılsaması yaratır, mutlaklığın rahatlığını sunarken kargaşayı besler. Tıpkı anda hem anestezi hem de adrenalin tesiri yaratır.

Öfke tuzağını “kültürel bir durum” olarak isimlendirmek onun ikili tabiatını kabul etmek manasına gelir: tıpkı anda hem bir platform stratejisi hem de müşterek bir manevi hayat alanıdır. Kamusal ömrün nasıl tecrübelendiğini, uyuşmazlıkların nasıl sahnelendiğini ve aidiyetin nasıl oluştuğunu belirler. Öfke ne kadar çok dolaşırsa kamusal iştirakin varsayılan duygusal kaydı olarak o kadar fazla olağanlaşır. Bu manada öfke tuzağı da semptomatik hale gelir. Duygusal yönetişime karşı savunmasızlığımızı, hisleri metalaştıran ortamlara karşı duyarlılığımızı ve bunları sürdürmedeki kabahat ortaklığımızı ortaya çıkarır.

Dikkat iktisadından öfke ekonomisine

Platform kapitalizmini anlamak üzere başvurduğumuz birinci kavramlardan biri “dikkat ekonomisi” olmuştu. Bu kavram, en büyük kaynağın kullanıcıların nereye baktıkları ve ne kadar mühlet kaldıkları olduğunu varsayıyordu. Lakin dikkatin tek başına yetersiz olduğu çok geçmeden ortaya çıktı, platformlar dikkatin antenlerinin her seferinde birebir çalışmadığını öğrendi. Görünürlük için rekabet diye başlayan süreç, duygusal yoğunluk için rekabete dönüştü. Shoshana Zuboff’un Gözetleme Kapitalizmi Çağı isimli kitabında belirttiği üzere, platform iktisadı davranışları daha sonra kullanmak üzere toplamakla kalmaz, birebir vakitte bunları kestirim eder ve şekillendirir, tıklamalardan olduğu kadar duygusal reaksiyonlardan de paha elde eder. Öfke burada dijital ömrün bir yan tesirinden fazla son derece verimli bir itici güç olarak ortaya çıkar: merak yahut cümbüşten daha süratli yayılır, daha uzağa ulaşır ve ulaştığı yerde daha sıkı tutunur. İktisat, dikkatten harekete, pasif bakıştan duygusal iştirake gerçek kayar.

Bu yeni paradigmada, öfke sonsuz bir formda yenilenebilir olduğu için en kârlı his haline gelir. Öfke kendi kendini besler, tekrar tekrar ziyaret edilmesini gerektirir, cevap üstüne cevap verir ve kullanıcıları reaksiyon sarmalına çeker. Günümüzde toplumsal medya platformları güçlendirme yapıları olarak fonksiyon görür, duygusal aşırılık algoritmik olarak avantajlıdır zira etkileşimi en üst seviyeye çıkarır. Eğlenceli bir gönderi beğeni alır, öfke uyandıran bir gönderi ise tartışma, savunma, kınama üzere binlerce mikro his performansını beraberinde getirir ve bunlar kaydedilebilir, paraya dönüştürülebilir yahut öteki emellerle kullanılabilir. Bu nedenle, tık tuzağından öfke tuzağına geçiş değerlidir: tık tuzağı sadece merakı manipüle ederken, öfke tuzağı kimlik, ahlak ve aidiyeti manipüle eder. Platformları da sonsuz kaydırma alanlarından duygusal çatışma arenalarına dönüştürür.

Sonuç, öfke ekonomisi diye isimlendirebileceğimiz, öfkenin teşvik edilmekle kalmadığı, yapısal olarak da ödüllendirildiği bir ekosistemdir. Çağdaş dijital kültür tansiyondan beslenir ve dijital kamusal alan rasyonel kanıdan çok duygusal ağırlaşmayı öncelikli kılar. Öfke, bu ağırlaşmaya en uygun duygusal biçimdir. Dikkat iktisadı “Nasıl dikkatini çekebilirim?” diye sorarken, öfke iktisadı “Karşılık vermekten kendini alamayacak kadar ağır hissettirmenin yolu nedir?” diye sorar. Değişim ince lakin belirleyicidir: Artık yalnızca içerik tüketicileri değilizdir, öfkemizin para ünitesi haline geldiği yeni bir sömürü sisteminde duygusal kaynaklarızdır.

Duygusal mühendisler olarak algoritmalar

Öfke tuzağı kültürel bir duruma işaret ediyorsa, algoritmalar da bu yeni yapının mimarlarıdır. Platformlar yalnızca içerik göstermez; görünür, acil ve duygusal olarak ilgili olanı faal olarak şekillendirir. Sıralama sistemleri, iddiaya dayalı analitik ve geri bildirim döngüleri aracılığıyla algoritmalar hangi hislerin en uzağa yayıldığını öğrenir ve ortamı buna nazaran ayarlar. Bu yüzden öfke her yerde hissedilir: kullanıcılar öteki hislerden daha çok öfkeyi tercihi etmezler, lakin öfkenin algoritmik sistemler içinde daha “performans açısından değerli” olduğu kanıtlanmıştır. Deleuze’ün “denetim toplumu” kavramının da işaret ettiği üzere, günümüzde iktidar yasaklamadan çok düzenleme yoluyla, yani içinde yaşadığımız akışları ayarlayarak işler. Algoritmalar hislerimizi düzenler. Hangi hislerin iştiraki teşvik ettiğini hesaplar ve dikkatimizi yönlendirerek dijital alanları tansiyon için optimize edilmiş bir ortama dönüştürür.

Bu mühendislik birden fazla vakit kullanıcı tarafından elbette fark edilmez, bu da onu daha da güçlü kılar. Kaydırma tecrübesi şahsî, zaten ve organikmiş üzere hissedilir, halbuki gerçekte son derece koreografiktir. Zuboff, platformların “davranışı öngörülebilir sonuçlar tarafında ayarlama” kapasitesinden kelam eder ve duygusal hayat da bu ayarlanan alanlardan biridir. Muhakkak bir başlık öfke uyandırıyorsa sistem bunu öğrenir. Bir gönderi infial yaratıyorsa, misal içerikler daha fazla kullanıcıya sunulur. Facebook’un akışlardaki duygusal tonun kullanıcıların duygusal tonunu etkilediğini gösteren meşhur deneyleri bunu açıkça ortaya koyar: hisler çevrimiçi ortamda yalnızca sirkülasyona girmez, tıpkı vakitte seçilir ve tetiklenir. Algoritmalar bu manada gerçek birer duygusal yöneticiye dönüşür: hangi hislerin yükseltileceğine, hangilerinin bastırılacağına yavaşça karar verirler.

Bu açıdan bakıldığında, algoritmalar yalnızca insanların çatışma eğilimlerini yansıtmakla kalmaz, bu eğilimleri eğitir, birtakım duygusal refleksleri güçlendirirken başkalarını zayıflatır. Dijital kültür topluluklar üretmez, birikimler ürettir ve öfke birikimin en tesirli araçlarından biridir. Kullanıcıları duygusal açıdan yüklü topluluklar olarak bir ortaya getirir, düşmanlık aracılığıyla onları birbirine bağlar ve daima kışkırtma yoluyla iştiraklerini sürdürür. Bu ortamda, yalnızca ne düşüneceğimizi öğrenmeyiz; nasıl hissedeceğimizi de öğreniriz. Algoritma, bize çatışmayı öngörmeyi, reaksiyon vermeyi arzulamayı ve öfke ve ahlâki panik durumları aracılığıyla kamusal ömrü deneyimlemeyi öğreten bir his eğitmeni haline gelir. Sonuç da yalnızca çarpık bir kamusal alan değil, birebir vakitte tekrar şekillendirilmiş bir duygusal benliktir.

Ortak üreticiler olarak kullanıcılar

Algoritmalar bu ortamı mühendislik yoluyla kuruyorsa, ona itici güç sağlayanlar kullanıcılardır. Öfke tuzağı iştirak olmadan fonksiyonunu yerine getiremez; gücünü yorum yapan, tartışan, paylaşan, kınayan ve öfkelenen kullanıcılardan alır. Bu manada kullanıcılar, yalnızca tüketiciler değil ortak üreticiler haline gelirler. Verdikleri duygusal yansılar özel jestler değil, data, görünürlük ve kâr üreten üretken aksiyonlardır. Lauren Berlant’ın “zalim iyimserlik” kavramı burada aydınlatıcıdır: Öfkenin netlik, irade yahut adalet getirdiğine inanarak, bize ziyan veren iştirak biçimlerine bağlanırız, halbuki öfke bizi sessizce daha derin bir yorgunluğa sürükler. Öfke, ahlaki güç hissi verir, lakin özneyi tekrarlayan bir duygusal emek döngüsüne—tepki verme, savunma, saldırma döngüsüne kilitlerken, sistem her bir his kıpırtısını daha sonra kullanmak üzere toplar.

Bu emek metaforik değil derinlemesine deneyimsel bir nitelik taşır. Günlük hayatı yine şekillendirir, daima kaydırmayı tetikte olmaya, uyuşmazlığı performansa ve kimliği de bir savaş alanına dönüştürür. Neoliberal rejimde hem personel hem denetçi, hem kurban hem de failizdir. Kullanıcılar kendilerini hassas olmak için disipline ederler. İlgiyi sürdürmek için öfkeyi denetim ederler, aidiyetlerini göstermek için öfkelerini sergilerler. Toplumsal medya fenomenleri, medya yorumcuları, siyasi aktörler ve sıradan kullanıcılar, duygusal yoğunluğun güvenilirlik haline geldiği sonsuz bir tiyatroya katılırlar. Hiçbir şeyi kışkırtmayan bir gönderi “ölü” kabul edilir, kışkırtan bir gönderi ise tesirlidir. Burada duygusal emek, sembolik olarak ödüllendirilirken maddi olarak sömürülür.

Yine de bu emek son derece yıpratıcıdır. İştirak temas vadeder lakin birden fazla vakit parçalanmaya yol açar, güçlendirme vadeder fakat bağımlılığı sürdürür. Kullanıcılar ne kadar öfkelenirse, duygusal güçlerini sömüren sistemlere o kadar bağlı kalırlar. Raymond Williams kültürü “duygu yapısı” olarak tanımlar ve öfkeyi kışkırtan ekosistemlerde bu yapı daima bir karışıklık halidir: asla çözülmez, asla yatışmaz, her vakit yine alevlenir. Kullanıcılar bir paradoksa kapılırlar: kendilerini yoran mekanizmayı ayakta tutuyorlardır. Münasebetiyle, “öfkeli kullanıcı” figürü yalnızca ferdi bir ruhsal tip değil, fonksiyon görmek için duygusal emek gerektiren medya iktisadı içindeki yapısal bir rol, bir pozisyondur. Kullanıcıları ortak üreticiler olarak tanımak, hisleri işe dönüştüren bir sistemin hata paydaşlığıyla, kırılganlığıyla ve sessiz şiddetiyle yüzleşmek demektir.

His gerçeğin yerini aldığında

Öfke iktisadı sadece duyguyu çarpıtmakla kalmaz, bilginin nasıl üretildiğini ve tanındığını belirleyen şartları da yine şekillendirir. Sürat ve yoğunluk için ayarlanmış ortamlarda, hakikatin yerini duygusal inandırıcılık alır—halihazırda hissettiklerimizi en güçlü biçimde doğrulayan şey, yavaş, karmaşık ya da belgisiz olandan daha doğruymuş üzere görünmeye başlar. Hannah Arendt, siyasetin paylaşılan gerçeklikten koptuğu anlarda “doğru ile yanlış ortasındaki ayrımın kamusal değerini yitirdiği” ihtarında bulunmuştur. Öfke tuzağı bu çöküşü hızlandırır. Doğrulamadan çok yansıyı, kuşkudan çok katılığı, düşünmeden çok aciliyeti ayrıcalıklı kılar. Epistemik atmosfer değişir: Güvenilirliğin ölçütü artık ispat değil, bir tezin öfkeyi ne kadar güçlü seferber edebildiğidir.

Bu dönüşüm rastlantısal değildir, yapısal olarak yönlendirilmiştir. Toplumsal medya platformları vilayetle de gerçek olan argümanları değil, duygusal açıdan güçlü olanları ödüllendirecek halde tasarlanır. Bu da yanlış bilginin, seçici çerçevelemenin ve abartının rekabet avantajı kazandığı bir ortam üretir. Debord’un gözlemlediği üzere, “gösteri, cehaleti koruyan bir bilgi biçimidir” ve öfke tuzağı da bunu gündelik bir pratiğe dönüştürür: doğruluk olmadan açıklık, incelik olmadan tutarlılık sunar. Duygusal mantık, olgusal mantığın önüne geçmeye başlar. Reaksiyon uyandırmayan bir “hakikat” zayıf görünürken, öfkeyi ateşleyen bir palavra, topluluğu, tutkuyu ve kimliği harekete geçirdiği için gerçekmiş üzere hissedilir. Uçucu his kalıcı bilgiye dönüşür: “Şiddetle hissediyorum, öyleyse daha kıymetlidir; birlikte hissediyoruz, öyleyse hakikat olmalıdır.”

Bunun sonuçları kamusal telaffuz ve demokrasi için çok ağırdır. Öfke dikkat çekmenin kriteri haline geldiğinde, uyuşmazlıklar düşmanlığa dönüşür ve müzakere alanı daralır. Bilgi, kabileci onaylamaya dönüşür, tartışmak yerine bağlılık gösteririz. Öfkenin kışkırtılması yalnızca bildiklerimizi değil, bilginin bize nasıl hissettirdiğini de şekillendirir—acil, kutuplaşmış, düşmanca. Bu türlü bir ortamda, gerçek yalnızca palavralar tarafından hezimete uğratılmaz, duygusal aşırılıkla boğulur. Kaybedilen yalnızca olgusal doğruluk değil, ortak bir gerçeklikte birlikte yaşama yeteneğidir. Hisler gerçeğin yerini aldığında, kamusal hayat düşünme alanı olmaktan çıkar ve bilginin nefes almakta zorlandığı, ağır hislerin sahnelendiği bir tiyatroya dönüşür.

Öfkenin estetiği

Öfke tuzağı sadece bir argüman olarak sirkülasyona girmez, estetik bir biçim olarak da dolanıma girer. Öfkenin bir üslubu—vurguya, çerçevelemeye ve teatraliteye dayanan tanınabilir bir grameri vardır. Abartıyla, ahlaki mutlakiyetçilikle ve dramatik sahnelemeyle beslenir: suçlayan başlıklar, sarsan imgeler, çatışmayı haklı bir yüzleşmeye indirgemek üzere sadeleştiren anlatılar. Susan Sontag’ın Başkalarının Acısına Bakmak’ta görsel şiddet üzerine yaptığı değerlendirmeler burada tekrar ehemmiyet kazanır: “Fotoğraflamak çerçevelemektir ve çerçevelemek dışlamaktır.” Öfke tuzağı dünyayı, aykırılığı sertleştirecek biçimlerde çerçeveler, nüansı dışlayarak duygusal bir açıklık üretir. Ortaya çıkan şey sadece bağlantı değil, şovdur. Geçmiş periyotların sansasyonel gazete manşetlerini andırır ancak fazlaca hızlandırılmıştır. Dijital öfke, gerginliğin hoşluk, saldırganlığın ritim, duygusal yoğunluğun ise tasarım olduğu bir estetik mantık inşa eder.

Bu estetikleştirme, öfkeyi bir yük olmaktan çıkarıp bir çeşit hazza dönüştürür. Öfke sırf ahlaki bir yoğunluk taşımaz, birebir vakitte eğlenceli hale gelir, tüketilecek ve icra edilecek bir şeye dönüşür. Mem savaşlarının komik boyutları, “ifşa etme” bildiri akışlarının teatral ritmi, dijital linçlerin karnavalesk enerjisi—tüm bunlar düşmanlığı kültürel üretime çevirir. Debord’un “gösteri, birikim derecesine ulaştığında manzara haline gelir” tespiti burada ürkütücü bir karşılık bulur: Öfke ne kadar birikirse, o kadar tüketilebilir bir forma dönüşür. Özne sırf öfke hissetmeye değil, ondan zevk almaya—hiddetin coşkusunu tatmaya, kınamanın doyumunu yaşamaya, paylaşılan düşmanlığın keyifli yakınlığına kapılmaya davet edilir. Böylelikle öfke tuzağı siyaseti dramaturjiyle, etiği cümbüşle buluşturur; dijital kamusal alan, her çatışmanın duygusal tesir için sahnelendiği bir tiyatro halini alır.

Ancak haz hiçbir vakit temiz değildir. Öfkenin estetiği, hem nasıl ilgi kurduğumuzu hem de kimlere dönüştüğümüzü tekrar şekillendirir. Bu estetik, anlamayı değil performansı ödüllendirir: en keskin hakaret, en dramatik teşhir, en görsel açıdan çarpıcı aşağılama; ölçülülükten ya da itina göstermekten daha kolay deverana girer. Burada görünürlük mananın yerini alır, tabir ise düşünmenin önüne geçer. Bu türlü bir dünyada öfke sadece ikna aracı değildir, saldırganlığı estetik olarak içselleştirmeyi öğreten bir kültürel stile dönüşür. Bizi duygusal yoğunluğu arzulamaya, aykırılıktan haz almaya ve çatışmayı bir sorun olarak değil bir şov olarak görmeye alıştırır. Hasebiyle estetik olarak öfke, politik hayatı yalnızca süslemez, onu tekrar düzenler; hoşluk, ritim ve haz aracılığıyla bizi, tam da kendini parçaladığı anda güçlü hissettiren bir kültürle baştan çıkarır.

Kapatırken…

Eğer öfke tuzağı sırf bir taktikten fazla bir durumu adlandırıyorsa, öfke sonrasına dair bir ömür hayal etmek ahlaki bir mefkureden çok kültürel bir mecburilik haline gelir. Birinci adım, duygusal geri çekilmenin ya da “çevrimdışına çıkmanın” tek başına her şeyi çözeceği fantezisine direnmek olmalıdır; problem davranışsal değil, yapısaldır. Arendt, siyasetin insanların birbirlerine düşmanlar olarak değil, paylaşılan bir dünyanın iştirakçileri olarak görünebildikleri bir alan gerektirdiğini hatırlatır ve “kamusal alan bizi bir ortaya toplar ancak birebir vakitte birbirimizin üzerine düşmemizi engeller” diye müellif. Öfke tuzağı ise bunun aksine arayı çökerterek daima çatışmayı dayatır. Farklı bir duygusal kamusallığı hayal etmek, yoğunluğun artık tek var olma biçimi olmadığı; duygusal hayatın platformlar için sadece itici güç değil, karmaşıklığı, kırılganlığı ve ihtimamı sürdürebilen bir insani bağlantı boyutu olduğu ortak bir dünyayı yine inşa etmektir.

Böyle bir yine tahayyül, niyetin yanı sıra dizayna da dikkat etmeyi gerektirir. Platformlar tarafsız değildir, duygusal ortamlar üretirler ve farklı ortamlar farklı hissetme biçimlerini besler. Altyapılar politik kapasiteyi biçimlendirir, tıpkı durum hisler için de geçerlidir: Altyapılar birlikte nasıl hissedebileceğimizi belirler. Alternatif medya yerleri, daha yavaş yayın ritimleri, topluluk temelli moderasyon ve dolanıma şuurla sokulan tartışma… Williams’ın tabiriyle, tansiyon değil dikkate yönelen farklı bir “duygu yapısı” için şartlar yaratabilir. Derin düşünme, bugün artık sahip olmadığımız kadar vakte ve yavaşlamaya gereksinim duyar. Öfke sonrasının duygusal kamusallığı bu vakti korur; suratı değerle, öfkeyi canlılıkla eşitlemeyi reddeder.

Buna karşın bu türlü bir kamusallığı hayal etmek sırf teknik bir sorundan çok etik ve estetik bir sorundur. Yeni duygusal alışkanlıklar geliştirmeyi gerektirir: refleks yerine sabır, insanlıktan çıkarma olmadan uyuşmazlık, bir vakitler mutlaklığın karar sürdüğü yerde merak. Tıpkı vakitte öfkenin kimi vakit gerçek adaletsizlikleri söz ettiğini kabul etmeyi de içerir. Münasebetiyle hedefimiz öfkeyi ortadan kaldırmak değil onu metalaştıran ve silaha dönüştüren anlayıştan uzaklaşmaktır. Böylelikle sorumuz artık “Öfkeyi nasıl yok ederiz?” değil, “Öfkenin birbirimizle konuşabildiğimiz yegâne lisana dönüşmesini nasıl engelleriz?” olur. Tahminen de Martha Nussbaum’un öne sürdüğü üzere, politik hisler ayıran değil bağlayan duygulanımlar olarak şefkate, yas tutmaya ve paylaşılan kırılganlığa hakikat yönlendirilebilir. O halde farklı bir duygusal kamusallığı hayal etmek, zulüm olmadan yoğunluğa, şov olmadan tutkuya ve ortak dünyanın kırılgan dokusunu tüketmek yerine onu güçlendiren bir hissediş biçimine sahip bir kültürü hayal etmektir.