Hıdırellez’e bilet kesmek

İki gemi yan yana haydaya bilir misin?
Yârim, benim sevdama dayanabilir misin?

Dostlarım bilir, nisan ortası mayıs başı geldi mi Hıdırellez şenliklerinin sanatçı programları açıklandıkça beni bir heyecan basar; yayımlanan şenlik afişleri paylaşılır, 9/8’lik ritimler havada uçuşur. Bugüne kadar gittiğim pek çok Hıdırellez aktifliği de oldu lakin dürüst olmak gerekirse bunların neredeyse tamamı biletli, güvenlikli, hani şu çantanızı açıp gösterdiğiniz, bileğinize damga basılan, giriş-çıkışların denetim altında olduğu, yani bir “festival alanı” içinde gerçekleşen etkinliklerdi. Buna karşılık daima kulağıma çalınan, bazen dost sohbetlerinde bazen de Hıdırellez Facebook kümelerinde gördüğüm “Hıdırellez Ahırkapı sokaklarında yapılırdı” öyküleriyle karşılaştım. Sokakta, mahallede, kimsenin kimseye bilet kesmediği, giriş-çıkışın X-ray aygıtlarıyla denetim altına alınmadığı, kimin içeride kimin dışarıda olduğunun keskin çizgilerle belirlenmediği bir kutlama biçiminin varlığı daima orada bir yerde fakat güya geçmişte bir kıssanın, neredeyse mitik bir anlatının kesimiydi.

Tüm bunlar yalnızca benim zamansal olarak bu hemzemin ritüele denk gelemeyişimle açıklanamaz elbette. Toplumsal ritüellerin ve kentin dönüşümüne, her ikisinin de bir “deneyim” olarak pazarlanmasına dair bir şeyler var burada: Sadece organizasyonel bir değişiklikle açılanamayacak, ritüelin, kamusal alanın ve kolektif tecrübenin birlikte, yine kurulma biçimlerine dair bir dönüşüm. Yani ne oldu da biz Ahırkapı Roman Orkestrası’nı KüçükÇiftlik Park’ta dinlemeye başladık, ne oldu da “içeriyi” ve “dışarıyı” bu kadar sert duvarlarla birbirinden ayırdık? Ne oldu da konutlar güvenlikli sitelere kondu, sinemalar alışveriş merkezlerinin en üst katına çıkarıldı, öğrenciler yerleşkelere girebilmek için her gün öğrenci olduğunu yine ispatlamak zorunda kaldı, çocukların ana babaları, “bir saatlik” kum havuzu cümbüşü için plastik çitlerle çevrelenmiş oyun alanlarına paralar bayılmaya başladı?

Hıdırellez’e dönelim: En genel manasıyla, Hızır ile İlyas’ın buluşmasına atfedilen, baharın gelişini, tabiatın tekrar uyanışını ve bununla birlikte umudu, rahmeti ve tekrar başlamayı, yeşermeyi simgeleyen bir ritüel. Fakat bu yetersiz olduğu su götürmez tarifinin ötesinde, Hıdırellez’i asıl manalı kılan şey onun bir “izleme” değil, katılma pratiği olması. Anadolu’da Hızır-İlyas, Kakava, Ederlezi, Eğrilce üzere farklı isimlerle anılan, Balkanlar’da benzeri biçimlerde karşılık bulan bu ritüel, farklı coğrafyalarda farklı isimler alsa da her durumda makul bir topluluğun birlikte gerçekleştirdiği, sonları kesin çizgilerle belirlenmemiş, kimlerin katılabileceği ya da katılamayacağına dair katı kurallarla çevrelenmemiş bir ritüel olmuş. Bu nedenle, bazen sokak, mahalle, kıyı, boş bir arsa, bir ağacın tabanı ya da bir şenlik alanı üzere ritüelin gerçekleştiği yerin fizikî tariflerin ötesinde toplumsal bağlantıların yine kurulduğu bir alan olduğunu söylemek gerekir.

Yok “şu tarihte, şu ülkede şu kültürde doğdu” üzere daha fazla kaynağına inmeden gayem, bu ritüelin bugünkü görünümlerine bakmak. Bu noktada, İstanbul’daki örneklere başlamak, kelamını ettiğim dönüşümü daha somut biçimde izlemeyi mümkün kılıyor. Ahırkapı, 2000’li yıllardan beri Hıdırellez kutlamalarının en görünür merkezlerinden biri haline gelirken, başlangıçta mahalleliyle birlikte, sokaklarda ve fiyatsız olarak gerçekleşen bu kutlamaların vakit içinde giderek büyüyen bir kalabalığı, hatta turistleri çekmesi, beraberinde organizasyonel meseleleri, güvenlik sıkıntılarını ve finansman muhtaçlığını da gündeme getiriyor. 2011’de şenliğin biletli hale getirilmesine yönelik teşebbüs, birden fazla vakit “kamusal olanın ticarileştirilmesi” başlığı altında ele alınsa da tertibin kendi açıklamasında da görülebileceği üzere, bu kararın ardında artan iştirakçi sayısını yönetme, alanın kapasitesini aşan bir yoğunluğu denetim altına alma ve aktifliği sürdürülebilir kılma uğraşı bulunuyordu.[i] Hasebiyle burada karşımıza çıkan çelişki, sadece “biletli mi olsun, fiyatsız mi?” üzere ikili bir terslik üzerinden tartışılamayacak kadar karmaşık. Daha fazla, belli bir ölçeği aşan kolektif pratiklerin nasıl organize edileceği, kamusal alanın nasıl “yönetileceği” ve bu süreçte karar alma düzeneklerinin kimlerin elinde olacağıyla ilgili.

Ritüelin üretiminde, sahnelenmesinde yer alan emeğin görünürlüğü konusu ise bu tartışmayı derinleştiren bir öteki başlık. Örneğin, Ahırkapı Roman Orkestrası kelam konusu olduğunda, küme müzisyenlerinin sadece “eğlence sunan” bir öge olarak görülmesi, onların emeğini görünmez kılma riskini de beraberinde getiriyor. Meğer burada kelam konusu olan, belli bir müzikal geleneğin taşıyıcısı olan, bu geleneği icra ederek hem kendi geçimini sağlayan hem de ritüelin gerçekleşmesini mümkün kılan bir emek biçimi. Bu nedenle, ritüelin büsbütün fiyatsız olması gerektiğini savunan romantik bir yaklaşımın, farkında olmadan bu emeği değersizleştirme ihtimali de göz arkası edilmemeli. Kolektif bir biçimde icra edilen ritüellerin bir ekonomik boyutu her vakit var; sokakta kurulan tezgahlar, satılan yiyecekler, yapılan hazırlıklar, paklık, ışıklandırma, altyapı üzere ögeler, bu kolektif tecrübenin art planında önemli bir emek ve maliyet örgütlenmesini gerektiriyor. Bu ekonomik boyutun varlığını reddetmeden, ritüeli romantikleştirmeden bu gereksinimlerin nasıl giderildiğine, kimler lehine ve aleyhine işlediğine bakmak gerekir. Bu yüzden şenliği 2000’lerin başında, Ahırkapı’da düzenleme iradesini gösteren kümeler ismine konuşmak, “bedava yapın işte” diye büyük laflar edecek değilim.

Bu bağlamda akla gelen bir öbür soru da şu: Bu şenliği düzenleyecek, mahallelisiyle, komşusuyla şenliğin bir kesimi olacak Romanlar kaldı mı ki? Sulukule’ye uğrayalım: Kentsel dönüşüm süreçleriyle yerlerinden edilen, kentin çeperlerine itilen Romanların Sulukule ile bağları nasıl kesildiyse, Ahırkapı da, her ne kadar Sulukule’de olduğu üzere büyük ve planlı bir kentsel dönüşüm projesinin öznesi olmasa da, bölgenin giderek artan otelleriyle, her geçen gün sokakları daha fazla dolduran turistleriyle, bir soylulaştırma sürecinin içinde. “Hıdırellez Ahırkapı’da kutlanmasın” diye fiili bir yasak yok ortada. Ancak Ahırkapı çekilip giden beşerlerle birlikte o kutlamayı da götürüyor biraz. Münasebetiyle burada düzenlenmeye devam eden bir “festival” olduğunu düşündüğümüz durumda dahi biletli şenlik alanlarında olduğu üzere daha fazla denetime muhtaçlık duyulacak, bölgenin yerli ve yersiz turistlerini fazla ürkütmemek ismine. Gerçekten Ahırkapı’da şenliğin düzenlendiği yıllarda müzisyenlerin sponsorların amblemlerinin işlendiği kıyafetler giydiğini, bu alanda markaların giderek görünürlüklerini artırdığını biliyoruz. Hatta bir İtalyan makarna markasının stant açtığını da. Münasebetiyle mahalleli de İstanbullu da giderek art plana itilmiş, ritüelin kolektif öznesi de ya “tüketici” ya da “tüketim nesnesini” sunana indirgenmiş diyebiliriz. Koca bir şov yani, şova de bilet kesilir tabii!

Bilet kesilen Hıdırellez kutlamalarına da bir bakalım: Öncelikle bu şenliklerin yazın gelişinin kolektif pratiklerle kutlandığı bir ritüel değil yeterli organize edilmiş birer aktiflik olduğunu söylemek gerek (ki giderek monopolleşen tertip şirketlerinin uygun bir aktiflik düzenlemede “mahir” olup olmadıkları da öbür bir tartışma konusu). Elbette sokaklarda yakıldığı üzere şenlik alanında alevlere yer yok, ağaç kollarına asılan, güllerin tabanlarına ekilen dilekler de şenlik alanlarına yerleştirilen çeşitli biçimlerdeki, çoklukla plastikten cisimlere iliştirilecek. Yani ritüelimiz, kolektif hafızamız, eğlenme biçimimiz ehlileştirlecek, ritüelin temel ögeleri riskli, denetim edilmesi sıkıntı ya da yönetmeliklere karşıt bulunacak. Geriye tehlikesiz (görülen), steril ve büyük ölçüde standartlaştırılmış bir “deneyim” kalacak. İçerisi ile dışarısını halihazırda ayırmış bu tecrübe bir de içeriyi ayıracak, locaya geçmek, en önde ritüele şahit olmak isteyene, bir de bunu yaparken oturayım, yemek yiyeyim diyene, “diğerlerinden” üç beş kat fazla paraya bilet kesilecek. Sokakta birebir ateşin etrafında dönen beşerler birbirlerine yakınken, şenlik alanında sahneye bakan seyirciler arasına ise bir sahne uzunluğu uzaklık girecek. Baba Zula’yı, Ahırkapı Roman Orkestrasını, Shantel’i Kolektif İstanbul’u, Dubioza Kolektiv’i ve kitlenin kalbini daima birlikte 9/8’lik ritimle attıran kaç müzisyeni birlikte dinlemek, elleri gözleri simlerle parlatmak, rengarenk giyilen kıyafetlerle baharın tüm tonlarını vücudumuzda taşımak, birlikte gülmek, göbek atmak elbette dileğimiz. Lakin soru şu: Neden yas ritüellerimiz, cenazelerimiz büyük ölçüde “ücretsiz” ve kamusal kalmaya devam ederken, cümbüşe, sevince, umuda dayalı ritüeller giderek fiyatlı ve denetimli hale geliyor? Bu soruya verilecek cevap, cümbüşün ve kolektif sevincin nasıl algılandığıyla yakından alakalı. Tahminen de denetim edilmesi daha sıkıntı olan, spontane biçimde örgütlenen ve sonları meçhul olan bu cins kolektif tecrübeler, giderek daha fazla düzenlenmesi, sonlandırılması ve gerektiğinde metalaştırılması gereken alanlar olarak görülüyor. Yoksa eğlenceyi “yönetmek” daha mı kârlı bir iş? Bize de eğlenceyi daima lüks görmek düşmedi mi aslında? Çocukluktan ilkgençliğe, üniversite yerleşkelerinden sokaklarda aheste yürüyen yaşlılara dek.

Son olarak bilet kesilmeyen Hıdırellezlere yolumuz düşsün, zira bu tartışmayı sırf kaybedilmiş bir geçmişe ağıt yakarak değil, bugün hâlâ mümkün olan pratikler üzerinden düşünmek gerekiyor. Bu manada Kakava Hıdırellez Şenlikleri, yıllardır Edirne’de düzenlenen haliyle, tahminen de en bilinen ve en istikrarlı örneklerden biri. Lakin burada da sıkıntıyı kolaylaştırmamak, “ücretsiz olduğu için daha sahici” üzere süratli sonuçlara varmamak gerekiyor. Sokakta gerçekleşen bir ritüel de bizatihi, maliyetsiz ve emeksiz bir biçimde olmuyor. Sokakların ışıklandırılmasından elektrik ve su muhtaçlığının karşılanmasına, yeme-içme sisteminin kurulmasından stantların açılmasına, hazırlık sürecindeki provalardan aktiflik sonrasında yapılan paklığa kadar uzanan, önemli bir ekonomik ve lojistik örgütlenme kelam konusu. Bu nedenle, bu alanlarda müzisyenleri, ritüelin gerçekleşmesini mümkün kılanları sırf “eğlendiren” figürler olarak görmek yerine bu sürecin asli işçileri olarak düşünmek gerekir. Bu iş bir yandan kolektif bir tecrübenin parçasıyken, öteki yandan da bir geçim biçimi, birçok vakit güvencesizlikle iç içe geçen bir çalışma alanı. Tahminen de lokal idarelerin rolü burada belirginleşecek: Aktifliğin içeriğini üstten belirleyen, müzisyen listesine karar veren bir aktör olmaktan çok gerekli altyapıyı sağlayan, güvenliği destekleyen ve bu ritüelin gerçek icracılarının, müzisyenlerin, mahallelinin, iştirakçilerin taleplerinin öne çıkabileceği bir tabanı mümkün kılan bir kolaylaştırıcı olarak pozisyonlanmak.

Bunun ötesinde, ritüelin sahiden kolektif bir tecrübe olarak kalabilmesi için katılanların da sırf tüketen değil, tıpkı vakitte üreten ve sorumluluk alan özneler olarak sürece dahil olması gerekir. Tahminen de “birlikte eğlendik, birlikte temizleyelim” demek, bu kolektifliğin en somut tabiri olacak. Şenlik sona erdiğinde değil, o ritüelin bir uzantısı olarak, alırız elimize çöp torbalarını, süpürgeleri o sokakları birlikte eski haline getirir, ritüeli sırf tüketilen bir an olmaktan çıkarıp paylaşılan bir sorumluluğa dönüştürürüz. Bu benim yepisyeni, harikulade bir fikirim falan da değil. Çünkü Ahırkapı’da bu pratikler kutlamaların bir modülü olagelmiş.

Efendim, bitirmeden şunu ekleyeyim: Şenliklerin engellendiği, müziğin sesinin giderek kısıldığı bir düzlemde hedefim “her yapılan işe de laf söylemek” değil. Fakat her yapılan işe de laf söylemedikçe ritüellerin kolektif manasının sıfırlandığı, emeğin müzisyeninden ışıkçısına, şenlik alanında gündelik harçlığını çıkarmak için ne iş olsa yapan öğrencisinden paklık görevlisine gırla sömürüldüğü, izleyicinin bileklerinde damgalarla gezerken bir biraya günlük yevmiyesini bayıldığı, üstelik izleyici ve icracının ortasına keskin bir çizgi çekildiği “eğlenme biçimlerine” razı oluyoruz. Hızır ve İlyas yan yana gelir gelmesine, karadan denize, bir gül tabanında lakin bahar ve umut bize biletli mi gelecek ya da biz sokaklarda değil şenlik alanlarında mı bir ortaya geleceğiz, konuşalım. Hıdırellez dileklerimizi ekmek için gül ağacının tabanında buluştuğumuz bir yarını hayal edelim.

[i] Ahırkapı Hıdırellez Şenlikleri Derneği’nin gelişmeler üzerinde yaptığı açıklamanın bir kısmı: “11 yıldır her 5 Mayıs akşamı Ahırkapı’da on binlerce İstanbullunun iştirakiyle gerçekleşen hıdrellez şenlikleri aktifliğinin düzenleyicisi Ahırkapı Hıdrellez Şenlikleri Derneği olarak bu yıl (5 Mayıs 2011) ve bundan sonra -Ahırkapı Parkı’nda da, Ahırkapı sokaklarında da- bu aktifliği düzenlemekten vazgeçtiğimizi kamuoyuna duyururuz. Bu kararın alınmasının temel nedeni, şenlik alanının taşındığı Ahırkapı Parkı’nın da artık muhtaçlığı karşılayamamasıdır. Bu yıl izdiham yaşanmasını bir ölçüde azaltabileceği düşünülerek, girişlerin evvelden alınacak biletlerle yapılması tedbirine karşı gösterilen yansılar de derneğimizin artık vazifesini tamamladığını göstermiştir. İstanbulluların, kendi semtlerinde, kendilerinin düzenleyeceği şenliklerle bu hoş geleneği canlı tutmasını diler, 2011 Hıdırellez’ini şimdiden içten kutlarız…”