En son ne vakit bir duyguyu tabanına kadar hissettiniz, biriyle paylaştınız? Yahut en son ne vakit hakkıyla empati yapabildiğinizi düşündünüz? Hislerin tabir edilmesi gittikçe geri plana itiliyor. İş dünyasında “duygularını gösterme, profesyonel ol, güçlü görün” anlayışının yaygınlaşması, romantik münasebetlerde yıllardır süregelen “kaçan kovalanır, hislerini muhakkak etme” taktiklerinin kabullenilmesi derken, hisler ya bastırılıyor ya da süratle tüketiliyor.
Sosyal medyanın algoritmik akışı da hepimizi daima en âlâ, en komik, en eğlenceli ve en güçlü yanlarımızı paylaşmaya teşvik ediyor, durmadan oburlarının itinayla düzenlenmiş, kusursuz hayatlarına şahit oluyoruz. Evvelden uzun uzun yazdığımız bildirilerin yerini alan emoji’ler, gif’ler, sticker’lar hissetmek yerine hissedermiş üzere yapmak, anlamak yerine geçiştirmek için en fazla kullandığımız araçlar haline geldi.
Meselenin daha şaşırtan yanı da kimilerinin romantik iletilerini bile yapay zekaya yazdırdığını, hatta birçok vakit bu bildirilere yeniden yapay zeka tarafından karşılık verildiğine şahit olmak. Yapay zekayla yazdırdığınız romantik bir bildirisi sevgilinize gönderiyorsunuz. Onun size kendi hisleriyle karşılık verdiğini sanıyorsunuz, lakin o da yapay zekaya “bu iletiye uygun romantik bir yanıt yaz” diye komut verip size geri dönüyor. Bir manada, farkında olmadan kişiselleştirilmiş lisan modellerimizin birbirleriyle flört etmesini sağlıyoruz. Beşerler değil algoritmalar hissetmeye kalkışıyor, biz de bunları kendi hislerimiz sanıyoruz.
Bunların hepsi bazılarına zararsız görünse de bizi giderek “aleksitimik” bireyler haline getiriyor. Aleksitimi (Alexithymia) Yunanca “a” (olmayan) + “lexis” (kelime) + “thymos” (duygu) sözlerinden türemiş, “bireyin kendi hislerini anlayamaması ve söz edememesi” manasına geliyor. Yani bir tıp “duygu körlüğü” diyebiliriz. Aleksitimik bireyler, kendi hislerini tanımakta ve söz etmekte zorlanıyor, hislerinin yerine mantık ve rasyonaliteyi önplana çıkarıyor, empati yapamıyor ve toplumsal bağlarında aralı olabiliyor. Yani hem kendi hislerini hem de oburlarının hislerini fark etmek konusunda sınıfta kalabiliyorlar.
Modern toplumsal şartlarda elbette daha az hissediyor ve hislerimizi daha az söz ediyoruz. İş dünyası, toplumsal medya, ziyadesiyle kişiselleşen ömür biçimimiz ve dijitalleşme bizi “duygusal açıdan nötr” bir hale getirmek için elinden geleni gerisine koymuyor, duygusal boşluklar da hepimiz için kaçınılmaz hale geliyor. Bu esnada “Nasıl daha uygun hissedersin?” sorusuna karşılık olarak pazarlanan “well-being” sanayisi devreye giriyor. Her sabah “Bugün nasıl hissediyorsun?” diye soran uygulamalar satın almamız, sabahları mesela meditasyon yapmamız, hislerimizi takip etmek için özel bir uygulama kullanmamız, yeterli hissetmek için önerilen kimi rutinleri derhal şahsî hayatımıza entegre etmemiz söyleniyor. Kaybettiğimiz hislerimizi tekrar hissedebilmek için diğerleriyle etkileşim kurmak yerine yapay zeka dayanaklı “iyi hissetme koçları” kullanabileceğimiz, hislerimizi yaşamak yerine onları “denetlemek” ve “iyileştirmek” üzerine kurulmuş bir dijital sisteme hapsediliyoruz.
Bu âlâ hissetme araçları, bize kusursuz hayatlar yaşadığı sav edilen influencer’lar tarafından pazarlanıyor. Sabah gözlerini açtıkları anda “üretken ve dengeli” bir güne başladıklarını gösteren görüntüler paylaşıyorlar mesala. Evvel yatağını toplayıp bir tik atıyor, sonra yüzünü yıkıyor, meskeni temizliyor, spor yapıyor, meditasyon yapıyor, hepsini uygulamada işaretleyerek iyi hissettiğini söylüyor. Bu rutinler, hayatın fakat büsbütün denetim altında tutulduğunda düzgün hissedilebileceği fikrini dayatıyor.
Oysa gerçek hisler, spontane, karmaşık ve denetim edilemezdir. Hisler, tek başına bir uygulamaya tik atarak başarılan misyonlar değil, diğerleriyle yaşanarak mana kazanan tecrübelerdir. Fakat çağdaş dünya bize daima uygun hissetmeyi son bir amaç üzere sunuyor, her şeyi birer performansa dönüştürüyor. Pekala, hakikaten yeterli hissetmek bu kadar mekanik bir süreç mi? Ya da daima düzgün hissetmek zorunda mıyız?
Mutluluk hormonu olarak bilinen serotonin salgılattığını bildiğimiz bir çikolatayı yutmadan ne kadar uzun mühlet ağzınızda tutabilirsiniz? Birinci ısırıkta gelen keyif, bir müddet sonra azalır, akabinde tadı değişmeye başlar, sonunda çikolata giderek acılaşır, dayanılmaz bir hale gelir. Daima yeterli hissetme eforu da tam olarak bu türlü bir illüzyondur. Hisler daima tıpkı yoğunlukta kalamaz. Daima keyifli olmayı beklemek, doğal bir döngüyü reddetmektir. İnsan psikolojisi yalnızca mutluluk üzerine kurulu değildir; üzülmek, hayal kırıklığı yaşamak, öfkelenmek, huzur bulmak, hasret duymak ve heyecanlanmak üzere farklı hislerin tamamı bizi biz yapar.
Tüm hislerimizi fark ederek yaşadığımızda, tekrar empati yaptığımızda ve gerçek insani etkileşimler kurduğumuzda hislerimizi yine hissedebiliriz. Zira sahiden âlâ hissetmenin yolu, yalnızca keyifli olmaktan değil tüm hislerimizi kabullenmekten ve paylaşmaktan geçer.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan kuvvetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
