Dünyayı görmek, bilmediğin sokaklarda tarafını kaybetmek, apayrı bir lisana ve kültüre karışmak, yaşadığın yerin ve kendi rutininin dışına çıkıp öteki yerleri ve rutinleri gözlemleyebilmek, hatta bazen gözlemlemekle kalmayıp diğer bir rutinin kesimi olabilmek elbette insanı dönüştüren ve bakış açısını genişleten tecrübelerdir. Birçok vakit, yaşadığınız yeri anlayabilmenin ve sorgulamanın en yeterli yolu değişik bir yere gitmektir.
Yüzyıllardır müellifler, düşünürler, sanatkarlar yolun sırf fizikî bir harekete işaret etmediğini türlü yollarla vurgulayarak yolda olmayı bir değişim, özgürleşme ve mana arayışı metaforu olarak ele almıştır. Edebiyatta, sanatta ve ideolojide yol kavramı devamlı farklı imgelere bürünerek karşımızda belirir. Rainer Maria Rilke seyahatin insanı daha büyük bir iç yere taşıdığını söyler, Jack Kerouac, Beat jenerasyonunun başyapıtı sayılan Yolda isimli kitabında yolda olmayı hayatta olmakla ve sisteme başkaldırmakla muadil meblağ, şef ve gezgin Anthony Bourdain seyahati güçlü bir empati pratiği olarak yorumlar, Jean Paul Sartre ise özgürlüğü ve harekete geçmeyi yolda olmakla ilişkilendirir. Daha kaç örnekle edebiyat sayfaları yolda olmanın kışkırtıcı cazibesine yazılan aşk mektuplarıyla dolup taşar.
Bu yol kavramı kimi vakit önümüzde uzanan sıcak asfalt kadar somuttur, kimi vakitse yalnızca içsel bir metafordur. Yoldayken insan ya kaçıyordur ya da yaklaşıyordur. Bazen ikisi birden. Yolda olmak hem sıradan bir insanlık durumu hem de sıradışı bir varoluş biçimidir. Günümüzde ise elbet ki değişik bir şov biçimini almıştır. Aşk tecrübelerinin bile “Gençken Yapılacak 100 Şey” gibisi sığ bir tecrübe havuzundan seçilerek yaşanması normalleşmişken dünyayı gezme fikrinin ve yurtdışı seyahatlerinin de yapmacık cinsten bir “checklist” turizmine dönüşmesinde şaşılacak pek bir şey yok. Artık sadece metaların değil, hislerin ve tecrübelerin de piyasalaştırıldığı bir çağdayız. Görünümler, yollar, anılar, keşifler, hisler, tecrübeler durmadan bize pazarlanıyor.
Üstelik tecrübe sanayisini ifşa etmek ve tecrübenin fetişleşmesine başkaldırmak, kapitalizmin temel tenkidine içkin olmasına karşın daha sisli bir noktada duruyor. Metaların cazibesi tükenince ve tüketime yönelik eleştirel telaffuzlar yükselince kapitalizmin tecrübeleri pazara çıkarmaktan öbür talihi kalmadı. Tüketim bu kadar tenkide açık ve insanı da tüketen bir şeydi madem, o halde “ânı yaşama” fikri de kesinlikle satışa çıkarılmalıydı. Seyahat ve dünyayı gezme anlatısı da bu fikrin satılabileceği elverişli ambalajlardan biriydi pekâlâ. Hal bu türlü olunca alengirli seyahat ambalajlarının içinden daima tektip tecrübeler çıktı. Birebir rotalar, standart pozlar, birebir üretim çizgisinden çıkmış basmakalıp hatıralar…
Avrupa’daki pek çok genç seyahat etme ve dünyayı gezme tecrübesine zahmetsizce erişirken, Türkiye ve Türkiye üzere ekonomik-politik çalkantılarla boğuşan ülkelerin gençleri bu tecrübeye erişmek için hatırı sayılır fedakarlıklar yapmak zorunda kalıyor. Vize süreci, uçak biletleri, kur farkı derken yurtdışı seyahati hem maddi hem ruhsal açıdan buhrana dönüşüyor. Her ne kadar toplumsal medyayla kazanılan görünürlükle birlikte artık herkesin yurtdışına rahatça çıkabildiğine yönelik bir fikre kapılmış olsak da bu durum birçok vakit hudutlu tecrübe kozmosunun mutlaklaştırıldığı birer illüzyondan ibaret kalıyor. Meğer rahatça tatil yapmak, gezmek, keşfetmek, seyahate çıkmak yalnızca Batı’nın ya da ayrıcalıklı azınlıkların monopolünde olmaması gereken insani haklar.
Teknoloji, globalleşme, artan memleketler arası deveran, düşük bütçeli havayolları, online rezervasyon sistemleri, dijital turizm rehberleri derken geçmişte sadece zenginlerin seyahat edebildiği öteki kentlerin artık orta-alt sınıf için de görece ulaşılır hale geldiği hakikat. Yaz gelince Instagram öyküleri gotik katedral görüntüleri ve Avrupa’nın estetik beton yığınlarıyla süslenirken, bilhassa beyaz yakanın yurtdışı tecrübesini bir çeşit “statü nişanesi” yahut “ait olmak istediği sınıfın sembolik gösterisi” olarak okumak da mümkün. Bu durum, Edward Said’in Oryantalizm isimli kitabında işaret ettiği üzere, Batı’yla ortamızda kurulmuş tek taraflı hayranlık münasebetinin kültürel izdüşümü üzere işliyor. Batı’nın Doğu’yu nasıl ötekileştirdiğine ve bu yolla Doğu üzerinde nasıl bir tahakküm kurduğuna odaklanan, 20. yüzyılın kıymetli eleştirel düşünürlerinden Edward Said, Batı’nın kendini tanım etmek için Doğu’yu nitelendirmek zorunda olduğunu söylüyordu. Bugün bu dinamiğin karşıtından de saat üzere işlediğini söyleyebiliriz. Zira bugün biz de kendimizi tanımlamak için Batı’yı idealize ediyor, oraya temas ettikçe varlığımızı pekiştirdiğimizi zannediyoruz.
Ben de bu yaz birkaç yıldır Paris’te yaşayan, sevdiğim ve özlediğim bir arkadaşımın davetiyle Avrupa seyahati yapmaya karar verdim. Hayatı boyunca yaşadığı ülkeden ayrılmamış biri olarak, hem birçok somut politik sebepten ötürü öfkeyle eleştirdiğim Avrupa’yı şahsen orada bulunarak gözlemlemek hem de arkadaşımla hasret gidermek istedim. Bir yıl boyunca maaşımla biriktirdiğim parayla vize başvurusu yaptım. Vize müracaat süreci aslında başlı başına oldukça zorlayıcı geçti. Oraya gittikten sonra orda kalmayıp memleketine geri döneceğini kanıtlamak için tonlarca doküman sunman, konsolosluğu yalnızca turist olduğuna inandırmak için bütün şecereni antetli, ıslak imzalı, onaylı kağıtlarla çarşaf çarşaf ortaya dökmen gerekiyor.
Üstelik şimdi vizenin çıkıp çıkmayacağı bile belirli değilken, sırf “Avrupa seyahati ihtimali” için dahi oldukça para ve emek harcamak zorundasın. İhtimali ve meçhullüğü satıyorlar, daha da berbatı ülkene geri döneceğine ikna olmak konusunda küstah ve nazlılar. İstikrarlı bir gelire sahip olduğunu, başını sokacak bir meskenin olduğunu, banka hesabında kâfi para olduğunu kanıtlaman gerek, yani velhasıl yerini yurdunu bırakıp hakkında hiçbir şey bilmediğin öbür bir memlekette mülteci olarak sıfırdan hayat kurmaya girişecek kadar “umutsuz” ve “tutunamayan” biri olmadığından emin olmaları lazım.
Ben de sanırım iş, okul vs. derken tutunabildiğimi bir formda ispatlamış olacağım ki iki haftalık vize başvuruma iki ay müsaade lütfeden bir dönüş aldım. Bu bıkkınlık veren sürecin akabinde nihayet Paris’e indim. Pasaport denetimindeki vazifeliler, köken olarak Batı’nın bir vakitler alenen (bugünse liberal eşitlik maskesiyle örtbas ederek) dışladığı coğrafyalardan geliyordu. Bir vakitlerin “ötekileri” artık hududun ve sistemin nöbetçisiydi. Fakat bu nöbetin merkezinde aidiyet değil kontrol vardı. Belgelerimdeki küçük bir karışıklıktan ötürü kenara çekildim, hatta itiraz edince pasaport polisi de olaya dahil oldu, tekraren döviz hesaplarımdaki parayı görmek istediler, cebimdeki nakit parayı bile göstermemi emrettiler, karşılık vermeye çalıştığımda “sus, biz konuşacağız” dediler. Dünyanın en “kusursuz” kentine adım atmaya çalışan potansiyel bir güvenlik tehdidi, bir böcek üzere hissettirdiler. Bemliğimi vahim bir his sardı. “Çok meraklıyım sanki!” demek istedim. Lakin hem meraklı hem de deplasmandaydım işte. Üstelik onca emek ve para vardı ortada. Bu, zati öfkeli olan benim için, kimlik denetiminden fazla ulusal ve sınıfsal hiyerarşinin hudut kapısında beden bulmuş iktidar gösterisi üzereydi. Biraz tantanadan sonra karışıklık çözüldü, nihayet içeri girebildim.
Sonrası malum, her turistin yaptıklarını yaptım aşağı üst. Eiffel Kulesi önünde fotoğraflar, katedral seyahatleri, ikramlık eşya dükkanlarında gezinmek, yayalara yol verilmesine şaşırmak, eski sokaklarda kaybolma fantezileri kurmak, birkaç müze kuyruğu, biraz estetik, biraz sıkıntı… Sonra sonra turistliğin rehavetini atınca, daha gerçek ve tanıdık görünümler çarpmaya başladı gözüme. Metrodaki hızlar tıpkı kendi ülkemdeki üzere mutsuz ve yorgundu, Seine Irmağı kıyısındaki evsizlere aşinaydım, sokaklarda karşıma çıkan dilencileri daha evvel tekraren görmüştüm, kimi ürkek kimi savruk mültecileri o denli ya da bu türlü tanıyordum.
Mültecinin, çalışanın vatanı yoktu nitekim. Dünyanın neresine gidersen git; güvencesizliğin, dışlanmışlığın, öteki olmanın biçimi benzeriydi işte. Türkiye’de ortamızda liberalizmi ve kapitalizmi tartışırken Batı’nın yüksek ömür standartları ülkü ve istisnai bir örnek olarak parlatılır genelde. Sosyalizmin ütopyasının karşısına Batı’nın tıkır tıkır işleyen yüksek standartlı liberalizmi konur daima. Ancak Marx’ın işaret ettiği üzere sermaye hudut tanımasa da emek her vakit sonlara çarpar. Kapitalizmin global vaadi temelinde sırf bölgesel bir imtiyazdır. Sermayenin değildir lakin yoksulluğun lisanı kozmiktir. Her ne kadar personel sınıfı milliyetçi bariyerlerle bölünse de sefalet her vakit hudut kapılarından sızar. Bütün o uyanış kültürünün, Batı’nın geçmişteki müşterek kabahatlerinden duyduğu utangaç pişmanlığın, savurgan özeleştiri pratiğinin çeperinde “beyaz adamın” hükümranlığı farklı makyajlarla inatçı bir halde devam ediyor.
Fakat alışılmış ki her yıl turizmden milyonlarca avro kazanan Avrupa ülkelerinin, hudut kapılarında Doğu’dan gelen turist gençlere kaçak muamelesi yapabilecek küstahlığı kendinde bulabilmesi de, Doğu’daki gençlerin Avrupa’da yaşama hayali kurup Batı’yı idealize etmesi de gerçek maddi şartlara dayanıyor. Türkiye’de doktor olmak yerine Norveç’te tuvalet temizlemeyi yeğleyeceğini söyleyen gençlerin bu tercihleri malumunuz olan somut şartların yapıtı. Temel demokratik haklardan bile mahrum kalan, tek tweet ile tutuklanma tehlikesi yaşayan, mesai çıkışı içeceği bir yorgunluk birasından sonra o ayki ekonomik istikrarı sarsılan, hapishane hücresinden hallice dairelere maaşının yarısından fazlasını teslim etmek zorunda kalan, daima ay sonunu düşünen, daima gelecek derdiyle boğuşan bir gencin kurtuluşu ABD ya da Avrupa’da sıfırdan hayat kurmakta görmesi maktulün devayı katilde bulmasına benzese de son derece anlaşılır.
Bütün bu özentinin, öykünmenin ve kaçışın hakkını teslim etmek gerek. Bu denklemde Batı, hem yıkan hem kurtarıcı üzere görünen bir faildir. Bizim gençlerimiz kendi yoksunluklarının tarihî failine, hudut kapısında onları eşkaliyle yargılayacaklara sığınma çelişkisiyle iç içe geçmiş bir buhranla baş başadır. Pek de değişik olmamakla birlikte, Batı da bugün misal bir buhranı yaşıyor. Edward Said’in işaret ettiği üzere Doğu’yu egzotik, geri kalmış ve kurtarılmaya muhtaç bir alan olarak kurgulayan zihniyet, o “kurtarıcı” müdahalelerin sonucunda artık kapısında bekleyenlere nasıl davranacağını bilmez durumda. Müsamaha kisvesinin altında tahammülsüzlük baş gösteriyor, çaresiz kalabalıklar hudut kapılarını zorladıkça batı medeniyetinin sabır sonları da zorlanıyor.
Yolculuk bugüne kadar içsel bir arayış, isyan, sisteme karşı başkaldırı, varoluş gayreti, ömrün kendisi ya da bir çeşit empati pratiği olarak yansıtılmış olsa da seyahate ve bir yerde yabancı olmaya yüklenen mana da maddi şartlarla belirlenir. Sözgelimi Nazım Hikmet için elbette yolların manası farklıdır. Bu toprakların insanı bir şair, yıllarını sürgünde geçiren Nazım Hikmet yolda olmayı mecburi bir kopuş, özgürlüğe duyulan hasret olarak nitelendirir. Bazen bir yerlere gitmek değil, kalmayı delicesine istemek de özgürlük ve hasrettir. Bazen kalabilmek de özgürlüktür. “Güzel günler göreceğiz çocuklar” demek özgürlük ve hasrettir. Yollara methiye düzenler birçok vakit yollara düşmenin gerçek manasını bilmezler. Bu memleket bizi fakir kılanların ve “öteki” olmaya susatanların değil, bizim memleketimizdir. İnsanca yaşayabildiğimiz ve ilişkin olabileceğimiz bir “burası” inşa etmek zorundayız.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
