The Future Looks Bright (Hanene Ay Doğacak), Şebnem İşigüzel’in tıpkı isimli hikaye kitabından Büke Erkoç ve Ersin Yaşar’ın uyarladığı, İngilizce sahnelenen, tek kişilik bir oyun. Büke Erkoç’un tek kişilik performans sergilediği oyunun bu açıdan yüreğini vurgulamak, başarılı bir “nesne tiyatrosu” örneği olduğunu söylemek lazım. Oyun boyunca bir “kutu” bazen bavul, bazen tabut, bazen gişe, bazen yatak olarak kullanılıyor. Oyunun ritmi, geçişleri seyirciyi sıkmadan, dinamik bir yapı sunuyor. Söz konusu kitabı okumadığım için, içerik olarak değerlendirirken elimdeki tek şey tiyatro metninin kendisi olacak.
Eser, şahsî bir öykünün art planında, tarihî yahut toplumsal bir dönüşüm periyoduna işaret ediyor. Geçtiği devir prestijiyle ’68 ruhunu anımsıyoruz. Kıssa, intihar etmek üzere olan bir karakterin geçmişi hatırlamasıyla başlıyor, geriye dönüş aracılığıyla anılarını aktarıyor. Politik dokusuyla My Brother is an Only Child’ı (Daniele Luchetti, 2007) anımsatan oyun, bayan başkarakterin ağabeyi ve ailesiyle bağı üzerinden dolaylı olarak siyasi bir tavır kazanıyor. My Brother is an Only Child’da olduğu üzere karakterimiz hem siyaseti öğreniyor hem de ağabeyiyle çatışarak bağlantı kurmaya çalışıyor. “-izmlere”, ideolojilere dair bilgi edinirken, onları savunurken ya da onlara karşı dururken daima naif bir ilişkilenme biçimi kuruyor.
Örneğin Komünist Manifesto’dan ateşli modüller okurken, devrimci olmaya çalışırken aile meskeninde sigara içmesini ya da ağabeyinin arkadaşına aşkını gizlemeye çalışıyor. Dünyayı değiştirmek mümkün üzere görünürken harekete giden ağabeyini bilinmeyen zımnî takip edebiliyor. Büyürken hem aşkı ve siyaseti öğreniyor hem de dünyayı deneyimliyor. Üniversite ortamı, direniş, özgürlük uğraşları, birçok çatışma içerisinde hem bayanlığını hem de kendini keşfediyor. Evvel aşkla tanışıyor, akabinde da inandığı dava uğruna sevgilisinin cenazesine katılıyor. Keşfettikleri, kaybettikleri, emin oldukları, olmadıkları ile bir dönüşüm yaşıyor. Anımsadığı cenaze merasimiyle sembolik olarak bir ülkede siyasete ait umudunu da yitiriyor.
“Aynada yüzümü seyrederken sevdiği erkeği kaybetmiş bir bayanın gözlerindeki tabirin nasıl olabileceğini düşündüm. Birden o kalabalığın ortasından gördüğüm tabutun başındaki bayanın gözlerini hatırladım.”[i]
Eser boyunca ikilikler âlâ kullanılmış. İngiltere-Türkiye, sağ-sol, ölüm-yaşam, anne-baba, kadın-kız, siyasi olan-siyasi olmayan, kendine ilişkin olan-olmayan üzerinden pek çok okuma yapmak mümkün. Üstte alıntıladığım kısımda karakter sevdiğinin vefatı ile yüzleşirken aklına annesinin yası geliyor. Annesinin yüzüğü üzerinden, aslında bir vakitler annesinin de bir devrimciyi sevdiğini ve yitirdiğini öğreniyoruz. Bu açıdan çatışmaları karakterle bir arada seyirci de yaşıyor: Yas duygusu ile gayret edememek, annenin kaybı, sevilen adamın kaybı, bir ülkenin kaybı.
Başkarakterimiz bilhassa annesi ile kurduğu sıhhatsiz özdeşimle adeta bizi aynalıyor. Genç bir kızdan bayan olma sürecini seyirciye aktarırken politik çıkmazlarını, çelişkilerini, tüm bu çatışmaların ortasında yasla yüzleşmesini deneyimliyoruz. Bu bakımdan annesinin yasıyla yüzleşememiş bir bayanın büyüme kıssası olarak da okunabilir.
Karakterimiz psikoloğu ile konuşmalarını aktarıyor. Orada bahsettiği “salyangoz ve akabinde bıraktığı ışıltı” imgelemi aslında bir jenerasyonun yitip giden umutlarını aktarıyor. Yapıtta birkaç kere geçen bu salyangoz vurgusu tiyatro metninde bir yere bağlanmıyor, fakat gerçeküstü biçimde apansız tavanda beliren salyangoz ve ışıltılı yolu akılda yer ediyor.
“Talih, anti-talihsiz gözlemlenemez / bu bir hareket ve dinleniştir / insan yararsız bir ihtirastır”[ii]
Karakterimiz çözümleyemediği travmalarıyla kendini bahtsız buluyor, ancak bu talihsizlikler karşısında Lale Müldür’ün şiirindekine misal bir yaklaşım sergiliyor. Biraz mistik, metafizik bir mana arayışı içinde. Gerçeklik, siyaset ona dayatılmış, o ise hiçbir kalıba sığamamış. Kalıplara sığmadığı üzere inandığı prensipler de slogandan öteye geçememiş. Karakterimiz bilhassa sorgu sahnesinde militandan çok şanssızlıktan sorguya çekilmiş idealist bir genç üzere görünüyor. Politik bir farkındalığa sahip olmadığı üzere “iç varlık” olarak annesinin ruhunu ve anılarını taşıyor.
Andrew Solomon, Depresyon Atlası’nda depresyonun iki kıymetli boyutunu açıklıyor: Ruh halinin baskın tabiatı ve özerkliği, yani kendi başına şekillenen hayatı, bir de depresif ruh halinin kırılganlığa ve duygusal canlılığa amansız saldırısı ile kişinin canlılık kıvılcımını çalması[iii]. Solomon’un annesinin vefatından sonra hissettiğini söylediği üzüntü, oyunla da paralellik gösteriyor. “Asalak” üzere konakçısı üzerinden yaşayan bu dehşetli fikir, yapıtta karakterin annesi.
Karakterimiz annesine dair anılarıyla kendi anılarını muğlaklaştıracak bir özdeşim kuruyor. Bu bahtsız yazgıya boyun eğiyor, sonunda “kutsal ruhla bütünleşme” üzere annesine kavuşuyor. Bir öte dünya fikrinden fazla başlangıca işaret etmeyen bir sonla seyirciyi selamlıyor. Kelam konusu bitiş, intihar her ne kadar materyalist olarak söz edilse de metafizik bir arınma. Solomon depresyonu “sevgideki kusur” olarak tanımlıyor. Kristeva’nın “kaybolmayan nesne” olarak söz ettiği şey de bu yapıtta annesinin sevgilisinin tabutu olarak karşımıza çıkıyor. Yas tutma, unutma, hatırlama ortasında seyrüsefer halindeki oyun, depresyonu seyircisine yansıtıyor.
Oyunda başkarakter, sevdiği adam ve sevdiği adamın yasını tam olarak tutamamış anne üzerinden depresyonu görebiliyoruz. Bunu açıklamak için Latincede bölmek/reddetmek manasına gelen dis kavramına da başvurabiliriz. Bu kavram, kıssayı dissociative identity disorder (dissosiyatif kimlik bozukluğu), disavowal (inkar), disconnection (kopukluk), disease (hastalık) ya da yıldızlarından ayrılmak manasına gelen disaster (felaket) üzere klinik durumlarla ilişkilendirmemize kolaylık sağlıyor[iv]. Travma tam da bu türlü bir felaket, kişinin yol gösterici yıldızının kaybı. Bu açıdan karakterimiz ömrüne son vererek yıldızına da kavuşuyor.
Günümüzün okumuş kısmının öte diyar olarak yurtdışı ve gündemini takip etmekten kendini alıkoyamadığı özyurdu ortasında salınması benzeri bir ruh hali. Pek olağan bu vefatlar yaşanırken tabutun ülkeye gönderilmesi bürokratlar açısından yalnızca idari bir hareket. Hanene Ay Doğacak ise öngördüğümüz, buruk bir sona sahip olmasına karşın seyirciye alan bırakan bir oyun. Büke Erkoç ve sahne ardı takımını tekrar tebrik ediyorum.
[i] Şebnem İşigüzel, Hanene Ay Doğacak
[ii] Lale Müldür’ün Siyah Sistanbul kitabındaki “Bugün Aslanları Hür Bırakmışlar” şiirinden.
[iii] Donald Kalsched, Travma ve Ruh, Detay Yayınları, s. 158-159.
[iv] Donald Kalsched, Travma ve Ruh, Detay Yayınları, s. 144-145.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
