Hoşluk üzerine fikirler

Ursula K. Le Guin‘in 1992 tarihli “Köpekler, Kediler ve Dansçılar: Hoşluk Üzerine Düşünceler” (Dogs, Cats, and Dancers: Thoughts About Beauty) başlıklı makalesi, insanı ve hoşluk niyetini anlamak için kedi ve köpek metaforlarına başvuran en âlâ metinlerden biri. Günümüzde hala tartışılmayı hak eden bu makalenin, Brain Pickings’te yayımlanan kısaltılmış versiyonunun çevirisini aktarıyoruz.

Köpekler neye benzediklerini bilmezler. Büyüklüklerini dahi bilmezler. Bunun sorumlusu, elbet onları tuhaf hallere ve boyutlara yol açacak formda çiftleştiren biziz. Kardeşimin dachshund’u (sosis köpek) 20 cm’lik uzunluğuyla bir danuaya, onu parçalayabileceğine dair sarsılmaz bir inançla saldırırdı. Ayak bileklerine saldıran küçük bir köpeği gören büyük bir köpek, sıklıkla şaşkınlık içinde etrafına bakar. “Onu yemeli miyim? O beni yer mi? Ondan daha büyüğüm, o denli değil mi?” Sonra da danua gelir ve kucağınızda oturmaya çalışırken bunu bir oyun sanarak sizi ayakları altına alıverir.

Kediler ise nerede başlayıp nerede bittiklerini çok âlâ bilirler. Onlar için açık tuttuğunuz bir kapıdan yavaşça çıkıp durakladıktan sonra kuyruklarını 3-5 cm içeriye gerçek tutmaya devam ettiklerinde bilirler. Kapıyı hala tutmanız gerekeceğinden emindirler. Kuyrukları o yüzden oradadır. Bu, kedilerin ilgi kurma biçimidir. Mesken kedileri küçük olduklarını ve bunun önemli bir şey olduğunu bilirler. Kedi, tehditkâr bir köpekle karşılaştığında, dikey yahut yatay bir kaçış talihi bulamadığında bir anda tuhaf ve tüylü bir balon balığıymışçasına uzunluğunu üç katına çıkarır. Bu da işe yarayabilir zira köpeğin başı tekrar karışır. “Bunun bir kedi olduğunu sanıyordum. Ben kedilerden büyük değil miyim? Beni yer mi bu?”

Kedilerin dış görünüşleriyle ilgili bir fikri vardır. Bir ayağını kulağının gerisine alarak oturup o saçma durumda kendisini temizlerken dahi neye kıs kıs güldüğünüzün farkındadırlar. Basitçe fark etmemeyi tercih ederler. Bir vakitler bir çift İran kedisi tanıyordum, siyah olan daima kanepenin üzerinde beyaz yastığın üzerine uzanırdı, beyaz olan ise onun yanındaki siyah yastığın üzerine. Bunun tek nedeni tüylerini en çok görüneceği yerde bırakmak değildi, ki kediler bu hususta çok fikirlidir. Kendilerinin nerede en âlâ göründüklerini biliyorlardı. Yastık sağlayan hanımefendi onlardan “dekoratör kedilerim” diye bahsediyordu.

İnsanların birden fazla köpeklere benziyor: Büyüklüğümüzü, formumuzu, neye benzediğimizi bilmiyoruz. Bu cahilliğin en uç örneği uçaklardaki koltukları tasarlayan beşerler olmalı. Öteki uçta ise kendi dış görünüşleriyle ilgili en net, en kuvvetli algıya sahip olan dansçılar var. Ne de olsa dansçıların işleri, nasıl göründükleriyle ilgili.

“Mükemmele yakın bedenim ‘uf’ oldu” diyen genç bir dansçıyı hatırlıyorum. Bu şirin bir biçimde komikti, lakin bir yandan da doğruydu: Bedeni harikaya yakındı. Bunu da, eksiksiz olmadığı noktayı da biliyordu. Onu olabildiğince harikaya yakın tutmak istiyordu, zira bedeni onun enstrümanı, mecrası, geçimini sağlama yolu ve sanatını icra etme biçimiydi. Bedeninin içinde bir çocuk kadar doyasıya ikâmet ediyordu, lakin bunu yaparken çok daha şuurluydu. Ayrıyeten bundan ötürü memnundu.

Mükemmellik “düz”, “gergin” ve “zor”, tıpkı yirmi yaşında bir atlet oğlan ya da on iki yaşında bir jimnastikçi kız üzere. Bu elli yaşında bir adam ya da rastgele bir yaştaki bir bayan için nasıl bir beden? “Mükemmel” mi? Kusursuz nedir? Beyaz yastık üzerinde siyah, siyah yastık üzerinde ise bir beyaz kedi… Eksiksiz olmanın birçok yolu var, hiçbirine de cezayla erişilmiyor.

1940’larda lisedeyken beyaz kızlar saçlarını kıvrılsın diye kimyasallarla büzüştürürdü, siyahi kızlar ise saçları kıvrılmasın diye kimyasallarla pelteye çevirirdi. O devir konutunda perma yaptırma bahtın yoktu, birçok çocuk da bu değerli tedavileri karşılayamıyor ve bu hoşluk kurallarını takip edemedikleri için perişan oluyorlardı. Hoşluğun her vakit kuralları vardır. Bu bir oyundur. Bundan servet kazanan ve kime ziyan verdiğini umursamayan insanların elinde olduğunu gördükçe hoşluk oyununa kızıyorum. İnsanları açlık, fiziki deformasyon ve kendilerini zehirleme raddesine getirecek kadar kendinden memnunsuz hale soktuğunu gördükçe ondan nefret ediyorum. Çoğunlukla bu oyunu kendi kendime küçük şeyler üzerinden oynuyorum, yeni bir ruj almak, yeni bir ipek bluzdan ötürü keyifli hissetmek…

Oyunun pek çok vakit ve mekân için geçerli kurallarından biri, hoş olanların gençler olması. Hoşluk ideali her vakit gençliğe mahsus bir şey. Bu kısmen kolay bir gerçekçilik. Gençler nitekim de hoş. Hepsi o denli. Yaşlandıkça bunu daha net biçimde görüyor ve bundan keyif alıyorum. Buna karşın benim yaşımdaki ve daha yaşlı bayan ve erkeklere bakıyorum ve onların baş derileri, eklemleri, benekleri ve şişlikleri, çeşit çeşit ve değişik olsalar da onlarla ilgili fikrimi etkilemiyor. Bu insanlardan kimilerini çok hoş buluyorum, kimilerini o denli bulmuyorum. Yaşlılar için hoşluk, gençler için olduğu üzere hormonlarla birlikte gelmiyor. Kemiklerle, insanın kim olduğuyla alakalı. O budaklı yüz ve bedenlerin ortasından parlayanlarla alakalı olduğu gitgide daha da netleşiyor.

Aynaya bakıp beli olmayan o yaşlı bayanı gördüğümde beni en çok endişelendiren şeyin ne olduğunu biliyorum. Güzelliğimi kaybetmem değil, hiçbir vakit elimde o kadar fazlası da yoktu aslında. Sorun o bayanın bana benzememesi. Olduğumu sandığım kişi değil. Tahminen de biz köpekler gibiyizdir, nerede başlayıp nerede bittiğimizi bilmiyoruzdur. Uzamsal olarak bu türlü değil, fakat zamansal olarak bu türlü olabilir. Bir çocuğun bedeninde yaşamak çok kolay. Bir yetişkininki o denli değil. O değişiklik sıkıntı. Ve bu o kadar muazzam bir değişiklik ki birçok ergenin kim olduğunu bilmemesi pek de şaşırtan değil. Aynaya baktıklarında soruyorlar: Bu ben miyim? Ben kimim? Sonra bu tekrar gerçekleşiyor, altmışında ya da yetmişinde.

Kim olduğum katiyen dış görünüşümün bir modülü, tam aykırısı de geçerli. Nerede başlayıp nerede bittiğimi, büyüklüğümü, bana neyin yakıştığını bilmek istiyorum. Ben bu vücudun “içinde” değilim, ben bu vücudum. Belim olsa da olmasa da. Fakat tekrar de bende bedenimin yaşadığı bütün o dikkate paha, heyecan verici, ürkütücü ve hayal kırıklığına yol açan dönüşümler ortasında değişmeyen, değişmemiş bir şey var. Orada sadece göründüğünden ibaret olmayan bir insan var, onu bulmak ve tanımak için de içeriye, derinlere bakmam lazım. Yalnızca uzamsal olarak değil, zamansal olarak da.

Pek değişmeyen ve daima geçerli olan bir gençlik ve sıhhat hoşluğu ideali var. Sinema yıldızları ve reklam modellerinin ülkü hoşluğu, daima ve yerden yere kurallarını değiştiren ve hiçbir vakit büsbütün geçerli olmayan hoşluk oyunu ideali var. Bir de sırf bedende değil beden ve ruhun buluşup birbirini tanımladığı yerde gerçekleştiği için tanımlaması ya da anlaması sıkıntı olan bir ülkü hoşluk var.

Annem seksen üç yaşında kanserden, acı içinde öldü, dalağı genişlemiş ve bedeni deforme olmuştu. Onu düşündüğüm vakit gördüğüm insan bu mu? Bazen. O denli olmamasını isterdim. Gerçek bir imge, ancak daha gerçek bir imgeyi bulanıklaştırıyor, karartıyor. Annemle elli yıllık anılarım ortasında bir anı. Zamansal olarak sonuncu. Gerisinde hayal gücü, söylenti, fotoğraflar, anılardan oluşmuş daha derin, karmaşık ve daima değişen bir imge var. Colorado Dağları’nda kızıl saçlı bir çocuk, üzgün yüzlü narin bir üniversiteli kız, nazik ve gülümseyen genç bir anne, zeki ve entelektüel bir bayan, rakipsiz bir çapkın, önemli bir sanatçı, fevkalade bir aşçı görüyorum. Onu sallanırken, ot yolarken, yazarken, gülerken görüyorum. Narin, çilli kollarındaki turkuaz bilezikleri görüyorum. Hepsini bir anda, hepsini birden görüyorum, hiçbir aynanın yansıtamayacağı bir imgeye, geçen yılları aydınlatan ruha bakıyorum, ne hoş. Büyük sanatkarların görüp fotoğrafını yaptığı bu olmalı. Rembrandt’ın portrelerindeki yorgun, yaşlı yüzlerin bize bu derece keyif vermesinin nedeni bu olmalı: Hoşluğu yüzeysel değil yaşamsal göstermeleri.

Kaynak: Brain Pickings