İranlı büyük oyuncu Hümayun Erşadi, geçen hafta ortamızdan ayrıldı. Gerisinde, özellikle Abbas Kiyarüstemi’nin unutulmaz sineması Kirazın Tadı‘ndaki o sarsıcı performansı başta olmak üzere, belleğimize kazınmış pek çok sahne bıraktı. O sinemada mevti o denli derin bir yerden anlatmıştı ki, bugün kendi gidişinin akabinde ister istemez tekrar o doruğa, o kiraz ağacının gölgesine dönüyoruz.
Bazı sanat yapıtları vardır ki onlar hakkında şöyle demek isteriz: “Eğer bu yapıtın muazzam hoşluğunu takdir edemiyorsan, benimle tıpkı dünyada yaşamıyorsun.” Hiçbir entelektüel açıklama, hiçbir bilimsel çözümleme, öncelikle bir duyunun öteki bir duyuya —sözlerin, imgelerin, seslerin ötesinde— dokunmasını çeviri edemez. Kelam konusu olan, çözülecek bir gizem, çözümlenecek bir karmaşıklık da değildir; daha basitçe, bir algı sorunudur: Diğerini ikna etmek, onu bizim dünyamıza geri getirmek için gözlerinin önünde apaçık duran fakat görmeye, hissetmeye muktedir olmadığı şeyi ona gördürmeyi, hissettirmeyi başarmamız gerekir. Ona, ıssız, sıkıcı, cansız sandığı o görüntünün aslında hayatın yeşereceği toprak olduğunu göstermemiz gerekir.
Bu sineması seyredip de içindeki bağların çözülmediği birine Kirazın Tadı‘nın bir karakterinin kelamlarıyla karşılık vermek isterdim: “Dünya sizin gördüğünüz üzere değil.” Bu sinema de sizin gördüğünüz üzere değil. Lakin kirazın tadını, bu duyusal tecrübeye kayıtsız kalana nasıl anlatmalı? Birkaç kiraz verip “tadına bak!” demek yetmez, bu kuşkusuz bir dayatma olurdu. Tadını tanım etmeye çalışmak, tatlısından, mayhoşluğundan, sulu oluşundan kelam etmek de daima o tadın gerisinde kalacak, bizi ona bağlayan şeyi eksik bırakacaktır. Güya tabir edilemez bir mahremiyet, dışavurumun her çeşidine direnen bir içsellik; bu içsel, görünmez karakteriyle bizi, ötekiliğin en muammalı haliyle yüzleştiren bir şey. Lisanın hissedilen yetersizliği, bizi yıldırmak yerine lisanı çözmeye, tabirimize tabi kılmaya, her şeye karşın paylaşmaya teşvik etmeli.
Dünya gördüğümüz üzere değildir demek, öznelciliğe, göreceliğe saplanmadan —dünya tıpkı vakitte gördüğümüz üzeredir de— kurtulmanın alçakgönüllü bir duruşudur. Bedii (Hümayun Erşadi) genç bir askerden yardım istediğinde ona “sadece birkaç kürek toprak,” der. Fakat genç asker için bu çok daha fazlasıdır: Bir insanın intiharına yardım etmek, bir cesedi toprağa gömmek ve Bedii’yi bu hareketinden alıkoymamak demektir. Halbuki ondan istenen aslında birkaç kürek toprağı bir çukura atmasıdır, öbür şartlarda vadedilen 200 bin tümenlik ödül ziyadesiyle kâfi görünebilirdi.
Bedii daha sonra bir ilahiyat öğrencisiyle konuştuğunda “benim hissettiğimi hissedemezsiniz,” der; onu intihara götüren acıyı kimse hissedemez. Bu acıya erişimi olmayan ilahiyat öğrencisinin gözünde bu hareket uç bir adım, öteki türlü çözülebilecek bir meseleye berbat bir tahlildir. Bedii’nin gözündeyse acı o denli büyüktür ki intihar yasal bir hareket üzere görünür. Bedii ile muhatapları ortasındaki fark “doğru”da olup olmama problemi değildir; bakışların birebir hareket üzerine öbür öteki biçimlerde konumlanmasından, bir dünyada ve ötekinde o aksiyonun kıymetinin, kapsamının farklı olmasından kaynaklanan bir hizalanmama sıkıntısıdır. Bu türlü bir hizalanmama azar, paylama, suçlamayla giderilemez; bunlar Bedii’yi yaralar, zira onun dünyasında bu, yaşadığı şeyin inkarı üzere algılanacaktır. Daha kolay lakin daha güç olan gerekir: Gözünü, acısının onu kör ettiği şeye, göremediğine açmak.
“Bakış açını değiştirmelisin, böylelikle dünyayı değiştireceksin,” der ona son konuştuğu kişi; yıllar evvel bir dut ağacına kendini asmayı denemiş bir adam. Lakin ağaçta asılı dururken, dutları yerken, güneşin doğuşunu seyrederken fikrini değiştirir. Ona vefatı getirecek olan o dut ağacı, birebir vakitte onu hayata döndüren ağaçtır, halbuki tekrar birebir ağaçtır. Hiçbir bakış ötekinden daha “doğru” değildir; yalnızca biri ölümcül, öteki umutla doludur. Biri o ağacın kolunda ilmeği bağlayacak bir yer görür, öteki o ağacın meyvelerine hayran kalır; dut ağacının barındırdığı, davet ettiği sayısız olasılıktan iki tanesi.
Film hiçbir anda Bedii’nin ne hissettiğine (tıpkı oburlarının ağzındaki kirazın tadını bilemememiz gibi) bizi eriştirmez, aksiyonunu haklı çıkaran şeyi açıklamaz; bilakis, Bedii bize epey huzurlu görünür, diğerlerini empatiyle dinler, öykülerine dikkat kesilir —sonrasında onlardan yardım istese de. Lakin Abbas Kiyarüstemi çölü, tozu, kahverengi toprağı, şantiye alanını çeker; Bedii’nin gölgesini çeker, üzerine kepçenin ittiği toprağın düştüğü gölgeyi, kendi istediği gömülüşünün ürkütücü bir sureti… Mevt isteğini, kuruyup kalmış bir dut ağacı üzere, yalnızca ip bağlamaya yararmış duygusu veren bir görüntü üzerinden çeker. Bedii, uyku haplarını alıp kendi kazdığı çukura uzandığında, vücudu o süreksiz mezarda sıkışıp kaldığında, yüzü zifiri gecede yitip sadece göğü yaran şimşeklerin ritmiyle ortada bir belirip kaybolduğunda ve geriye sırf kapkara bir ekran kaldığında, ümitsizliğin tabanına vardığımızda, Kiyarüstemi radikal bir tersyüz etme gerçekleştirir: Ekranda aniden yeşil patlar, selüloitin ince grenli dokusu, renkleri taşıran bir görüntüye bırakır yerini. Bedii artık Bedii değildir, Abbas Kiyarüstemi’nin, ekipmanının ve çalışma arkadaşlarının yanında bir oyuncu olan Hümayun Erşadi’dir, güya çekimlerden bir belgesel izliyormuşuz üzere. Sessizliğin yerini müzik alır; Louis Armstrong’un trompeti, parıltısıyla, hissiyle, insanlığıyla dolar taşar; bir umut ezgisi üzere çalar —her ne kadar bir mezara gömülmekten kelam eden, acılı bir müziğin, “St. James Infirmary”nin melodisini tekrar etse de.
Bu geçiş, bize bir sinema izlediğimizi, sinemanın sadece bir yanılsama olduğunu hatırlatmayı amaçlayan bir özdüşünümsel yorum olmaktan uzaktır; her şeyden evvel bakış açısını değiştirmeye, hasebiyle dünyayı değiştirmeye fayda. Görünen o ki yer birebirdir lakin bu defa yeşillikle kaplıdır. Yüz birebirdir ancak bir karakterin değil, bir oyuncunun yüzü haline gelmiştir. Bu anın sınırsız hoşluğu sadece mevti gördüğümüz yerde hayatı yeşertme biçiminden gelmez, tıpkı vakitte sinemaya, bizim kendi başımıza göremeyeceğimiz bir dünyaya bakışımızı hizalama kudretine bir aşk ilanıdır. Üstelik sinemanın (en azından gerçek manzaralarla çekilen sinemanın) hayatla ne kadar iç içe olduğunu da hatırlatır: Bedii ile Hümayun Erşadi ortasındaki fark “kurmaca” ile “gerçeklik” ortasındaki bir fark değil, birebir yüze dair iki mümkün bakış açısı ortasındaki farktır (ki bu da sinemanın hiçbir surette salt bir illüzyon olmadığını imler). Bu, sinemanın gücünün son derece berrak bir gösterimidir.
Öyleyse, bu sineması beğenmeyen birine ne söylenir? Ona gördüğümüzün tümünü nasıl anlatırız? Onu haksız çıkarmak için değil, bu türlü bir sinemanın paylaşılmayı gerektirdiği, bu hoşluğun tadına bir kere varınca içimizi o denli bir hisle doldurduğu ve dünya bu hisle tazelendiği için. Gayret tahminen beyhude çıkacaktır ancak bir sinema âşığı için buna direnmek imkansızdır: Kelam etmemek, övgüler yazmamak, sözler arayıp lisanı çözmemek imkansızdır. Bu türlü bir sinema ruhumuza derinden kazınır, tıpkı hayatımızın en kıymetli anıları üzere.
*Bu yazının birinci versiyonu BirGün’de yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
