İade-i paranoya vakti: Ezilen sınıflar ve mülkiyet zincirleri

“Ufukta siyah noktalar belirdi, gökyüzü kararıyor…” Bu iç çekiş, Louis Bonaparte’ın 1867’de yazdığı bir mektup notudur. Bismarck ordularının Fransa’nın altını üstüne getirmesinden ve o vakte kadar görülen en büyük emekçi ayaklanmasından birkaç yıl evvel, imparatorun içinden nasıl çıkacağını bilmediği bir karışıklığın yaklaşan uğultusunun karşısındaki tedirginlik ifadesi… Paris Komünü’ne karşı Birsmarck gericiliğiyle uzlaşan Fransız hükümranlarının karşı-devriminin ya da David Harvey’nin kusursuz sözüyle “vatan sevgisinin, işçi sınıflardan duyulan dehşete feda edildiği” bir his durumunun yazılı dökümü… Sırf bir tercihin değil tedirginlik, panik ve dehşetin, tarihin sepetine gönderilme telaşının, bir çeşit paranoyanın sarih, estetik ifadesi…

Tarihin her periyodunda bu tedirginliği yansıtan sayısız cümle dökülmüştür egemenlerin ağzından. Toplumların tarihinde (bu kehanetlerin hepsi gerçekleşmedi elbette) bu yok olma, yenilme, tarih olma korkusu hâkim sınıf olmanın gereği olarak nefes alıp verdi ebediyen. Geç kapitalizmin tahminen de en değerli yeniliklerinden biri, bu paranoyayı gittikçe alt sınıflara taşere etme yeteneğini kazanmasıdır.

Sovyet toplu konutlarını gereğince estetik bulmamak, grevci çalışanların talep ettikleri fiyatları fazla bulmak, herkesin tek konuta sahip olması fikrine öfkelenmek, taban fiyat artışına enflasyon gerekçesiyle karşı çıkmak, ucuz menülü kent lokantalarına hür piyasayı zorluyor diye itiraz etmek, Fransa ve ABD’de polis şiddetine karşı büyüyen protestoların maksat aldığı lüks markaların, yağmalanan mağazaların akabinde yas tutmak… Nitekim de “orta sınıf” üzere kolaycı bir isimlendirmeyle anılan beyaz yakalı kentli işçiler başta olmak üzere fakir sınıfların her katmanında, hükümran sınıflar menşeli, mülkiyet ve piyasa merkezli bu paranoya yaygınlaşıyor. Bireycilik ve neoliberal öznellik kültürünün çarpık bir ögesi olarak parlıyor.

Sovyet mimarisinin evsiz tek bir insanı sokakta bırakmaması, çalışanların hayat maliyetlerinin talep ettikleri fiyatın çok üzerinde olması, kapitalist konut siyasetinin barınma krizini koşullayan bir toplumsal mühendislik olması, enflasyonun esasen fiyat artışlarından değil şirketlerin sansasyonel kârlarından kaynaklanması, tek fiyatlı ucuz yemek projesinin özgür piyasayı bozacak bir kudreti değil dışlanmışların yoksulluğunu bir nebze hafifletme misyonunu taşıması, Fransa’nın banliyölerindeki devlet şiddetinin yağmalanan mağazaların temsil ettiği neoliberal yıkımla ikiz kardeşliği… Nesnellik yanı başımızdadır, lakin gerçeklik sakatlanmış ve paranoya çoktan peyda olmuştur. Panik ve telaş, “mülkiyet” denen uhrevi bir dileğin, piyasa denen sistem timsalinin etrafını kuşatır. Herkese konut, fiyatsız sıhhat, parasız eğitim şartları, servet vergisi üzere son derece akılcı talepler, kolaycı bir hınç ve garezin amacı olur. Bırakalım “geçmişte kalan” komünist tahayyülü, toplumsal devletçiliğin çarpık pratikleri dahi irrasyonelleşir, artık distopik bir kurguyu andırır.

Rakipsiz sahanın sınırsız egemeni

Ancak bu hal ve gidiş yeni değil, neoliberal ideolojik formasyonun güçlü barikatlarından biridir. Tarihin gördüğü en acımasız mülksüzleştirme hareketlerinden birini deneyimleyen, güçlü sınıflara muazzam bir servet transferi pratiğine şahit olan bir ülkede itirazların aykırı istikametten yaygınlaşması, aktüel kapitalizmin tılsımıdır. Ezilen sınıfların bu ülke ve dünya tablosundan hiçbir somut çıkarı olmamasına karşın bu paranoyayı devralması, düğüm noktasındaki fenomendir.

Gramsci’nin Lenin’den esinle inşa ettiği hegemonya konsepti, tam da hâkim sınıfların kendi çıkarını bütün toplumsal sınıfların çıkarı üzere gösterme maharetini, burjuvazinin bütün toplum ismine düşünme hüneri ve kudretine sahip tek sınıf olduğu illüzyonunu ezilen sınıfların zihin dünyasında nasıl yaygın kanı haline getirdiğini tartışır. Eski vakitlerde, yani kapitalizmle rekabet eden bir toplumsal formasyonun zikredildiği (sosyalizm) devirlerde bu düşünsel işgalle çarpışmak daha kolaydı. Çağdaş dünyada yeni ve güç olan, kapitalist toplumsal formasyonun yara bere içerisinde kalmasına karşın zihin dünyamızda işgal ettiği seçeneksizlik, güçlü pozisyondur. Buradaki boşluğun eski düşman tarafından ya da onun yokluğu tarafından yaratıldığı bariz. Boşluktan sızan her fikir alternatifi düşünmeyi imkansız kılıyor, hükümran ismine düşünmeyi, konuşmayı, kaygılanmayı toplumsal ölçekte yine yapılandırıyor.

Cuma’nın paranoyası, ezilenlerin başka açısı

Psikolojik bir rahatsızlığı tabir eden paranoya, etimolojik olarak “başka zihin” (para-noia) manasına gelir. Olağanlık hudutlarındaki zihnin ötesinde, diğer bir zihinsel faaliyete işaret eder. Herkesin baktığı ve yorumladığını bir mananın dışından, öbür bir açıdan yorumlamayı içerir. Etimoloji her şey değildir, ancak bir şeydir. Bugün ezilen sınıflar içindeki başka türlü düşünme geleneğini canlandırmak, bizi bu sıkışmadan çıkaracak ışık demetidir.

Michel Tournier’nin Cuma ya da Pasifik Arafı romanı bu “başka açıyı” anlatır. Robinson’un gözünden anlatılan ve girişimcilik, disiplin, nizam ile imlenmiş Batı uygarlığı miti, Cuma’nın tarafından, öbür bir zihinden, öteki bir açıdan barbarlığın, köleliğin, şiddetin dünyası oluverir. Bütün bir Batı kültürü ya da egemenlerin tarihi Cuma’nın alaycı kahkahaları ortasında öbür türlü düşünmenin, paranoyak bir kainatın, ezilenlerin öyküsüne dönüşür.

Cuma’nın öbür türlü düşünme hareketi, paranoyanın ikili manasının (etimolojik ve toplumsal) sınıfsal dağılımını yine organize etmenin, hâkim sınıflara kendi paranoyasını iade etmenin, paranoyanın sakıncalı manasını saflarımıza katmanın imkanlarını hatırlatır. Ezilen sınıfların öbür bir açıdan düşünmeyi denemesinin imkanlarını, hâkim sınıflar için “ufukta siyah noktalar belirten”, “gökyüzünü karartan” meslek sonu planını düşünmeye davet eder.

Walter Benjamin’i de bu iade-i paranoya hengamesine radikal bir tarih anlayışıyla davet edebiliriz. Benjamin, dönüştürücü bir toplumsal müdahale için “burjuvazinin anıtlarını” bu anıtlar çökmeden evvel “birer yıkıntı olarak kavramanın” sorumluluğundan bahsediyordu. Kendi fişini çekmemiş fakat yıkımı için yer hazırlamış bir “mezar kazıcılığın” hudutlarında edinilmesi gereken düşünsel konsept aslında bu kadar açıktır. Benjamin “kuşağımızın tecrübesi, kapitalizm doğal bir mevtle ölmeyecektir” diye eklemeyi de unutmuyordu. Zira onun jenerasyonu, 20. yüzyılı, yani büyük toplumsal altüst oluşları, sosyalist iktidarları, halk demokrasilerini, ulusal bağımsızlık zaferlerini görmüştü. Bizim jenerasyonumuz bu doğal olmayan ölümlere yabancı sayılır.

Düşünceyi ve dünyayı aksine çevirme aksiyonu için şimdi gereğince kuvvetli olmayabiliriz. Fakat yarının dünyasının er ya da geç, ezilen sınıfların hasretlerinin ve isteklerinin kalkış noktası olduğu bir dünya hayalinden, öbür bir formda düşünmenin imkanından geçtiğini de biliyoruz. Gerçekçi motivasyonlarınız yoksa, bırakalım paranoya sırası onların olsun. Biz, içinde bulunduğumuz harikulâde şartları kimin hazırladığını bir an bile unutmayalım, bizim olan geleceği kurtarma savının parıltısına kafayı takalım. Louis-Auguste Blanqui’nin şairane hatırlatmasını, dünya tarihinde “kendi talihini beraberinde taşımamış” hiçbir anın olmadığı telaffuzunu cebimizde taşıyalım.

Devlet eliyle işçileştirilen çocukları fabrika dişlilerinin ortasında iğdiş edilen, elden ayaktan düşen yaşlıları şantiyelerde vefata sürülen, köylüleri asbestle tüketilen, personelleri iş hastalıklarıyla sakatlanan, madencileri siyanürlü toprağın altına canlı diri gömülen fakir sınıfların derdi, asla kendisinin olmayacak bir mülkiyet takıntısı, asla kendisinden olmayanların mülk edinme imtiyazları olmamalıdır. Diğer türlü düşünmenin kapıları da arkasına kadar açıktır.