Bugünün dünyası radikal seviyede aydınlanma tersi. Kant 1784’te Avrupa toplumlarının Aydınlanma periyodunda olduğunu ilan ettiyse, artık gezegenin her yerinde aydınlanma tersi bir periyotta olduğumuzu söyleyebiliriz. Kant bu terimi dinamik bir manada kullanmıştı. Aydınlanma bir hal değil, misyondu. Birebir şey bizim vaktimiz için de geçerli. Aydınlanma tersliği bir hal değil, savaştır.
Bu aydınlanma aykırısı savaşın çok yüzü var, gün geçtikçe de çoğalıyor. Siyasi alanda giderek yükselen otoriter dürtü, despotizmi ve şiddeti harekete geçiren yeni bir güç haline getirdi. Buna genelde “popülizm” deniyor, lakin bu baş karıştırıcı bir terim. Sahip olduğumuz şey, toplumun geneline nüfuz eden yeni bir otoriterliktir. Kültürel alanda, savunmacı ve saldırgan kimlikler zafer kazanıyor. Beyaz Batı Hıristiyanlığı kendi bedelleri üzerinde daha inatçı hale gelirken, dünyanın pek çok yerinde hatta kendi soykütüğünü reddeden Batı eleştirel kanısında Batı zıddı öfkeyi hür bırakıyor.
Tüm etraflarda çağdaş öncesine duyulan hayranlık zafer kazanıyor: “daha önce” var olan her şey daha yeterliydi. Zygmunt Bauman’ın vefatından sonra yayımlanan Retrotopia isimli kitabında açıkladığı üzere, kabile ömründen sömürge öncesi ömrün rastgele bir biçimine övgüler düzmeye kadar, bu, idealize edilmiş bir geçmişe yansıtılan ütopyalara, sadece o denli oldukları için sığınma arayışıdır. Bugün eğitim, bilgi ve bilim de itibarsızlaşıyor, topluma sadece istihdam tahlilleri, teknik tahliller, iktisadi tahliller üzere makul tahliller sunabildiklerini gösterdikleri takdirde bu durumdan paçayı sıyırabiliyorlar.
Çözümcülük hem bireyler hem de toplum olarak bizi daha âlâ yapma gücünü yitirmiş bilginin kılıfıdır. Artık bilgiye inanmıyoruz, bu yüzden tahlil istiyoruz ve tahlilden öteki bir şey istemiyoruz. Kendimizi daha düzgün hale getirmeyi değil, daha yeterli bir geleceği hedeflemekten vazgeçtiği için hiçbir yere gitmeyen bir vakitte sırf daha fazla imtiyaz elde etmeyi düşünüyoruz.
Aydınlanma aksisi savaş, istekli bönlüğe dayanan toplumsal, kültürel ve siyasi bir rejimi yasallaştırıyor. Kant “Aydınlanma Nedir?” başlıklı ünlü makalesinde insanın “kendi kendine ortaya çıkan olgunlaşmamışlığından” bahseder. Bugün, bu “reşit olmama [hali]” (Minderjährigheit) yerine, rastgele bir vakitte kendi çıkarına en uygun olana inanmaya ya da inanıyormuş üzere yapmaya sinik bir formda istekli olan yetişkin –ya da daha doğrusu bunak– bir topluma sahibiz. Medya buna “hakikat sonrası” (post-truth) diyor, fakat bu tıpkı vakitte “retrotopik” bir terim zira gerçeğin daha uygun bir geçmişte geride bıraktığımız şey olduğunu öne sürüyor. Geçmişte daha fazla ya da daha az hakikat yoktu. Tersine, farklı çağlarda insanları baskı altında tutan bönlükle çaba etmenin farklı yolları vardır. Kendi zamanımızdaki bönlük tertibiyle çaba etmek için kendimize has bir yol bulmalıyız.
Mevcut iktidarsızlığımızın bir ismi var: aydınlanmış cehalet. Her şeyi biliyoruz lakin hiçbir şey yapamıyoruz. İnsanlığın bütün bilgisi elimizin altındayken, uçuruma düşüşümüzü yalnızca yavaşlatabilir ya da hızlandırabiliriz. Radikal Aydınlanma, insan tabiatının özgürleşebileceğine ve kendini geliştirebileceğine inanan, bönlüğe karşı bir savaştı. Silahı ise eleştiriydi.
Bu radikal eleştirel seçeneği, kapitalizmin yayılması ve sömürgecilik yoluyla son üç yüzyıldır dünyaya hakim olan çağdaşlaşma projesiyle karıştırmamalıyız. Tahakkümün “medenileştirme” projesi ile özgürleşmenin eleştirel seçeneği ortasında yine keşfedilmesi gereken bir boşluk vardır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Adorno ve Horkheimer, Aydınlanmanın Diyalektiği’nde günümüze ait ünlü son kelamlarını yazdılar: “En geniş manasıyla niyetin ilerlemesi olarak anlaşılan aydınlanma, her vakit insanları kaygıdan kurtarmayı ve onları efendiler olarak yerleştirmeyi amaçlamıştır. Yeniden de bütünüyle aydınlanmış yeryüzü muzaffer felaketlerle ışıldar.”
O vakitten beri “aydınlanma” ve “felaket” neredeyse eşanlamlı tabirler olarak anlaşılmıştır. Ancak bu özdeşleştirme öbür bir özdeşleştirmeyi de içeriyor: “İnsanları dehşetten kurtarmak ve onları efendiler olarak yerleştirmek” tıpkı şeymiş üzere ortaya konuyor. Lakin durum hakikaten bu türlü mi? İnsan çeşidinin kendisini sürdürülebilirliğin sonlarına getiren felaketin mevcut büyüklüğü göz önüne alındığında, tahminen de bu sözün ve bu iki istikametli özdeşleştirmenin sonuçlarını açığa çıkarmanın vakti gelmiştir. Her özgürleşmenin daha da müthiş tahakküm biçimlerine yol açtığı ve her bilgi biçiminin yeni güç alakalarını harekete geçirdiği bir gerçektir, ama dünyayı dönüştürmeye yönelik her türlü radikal projeyi ve özgürleşmeye yönelik şahsî ve kolektif arzuyu teşvik etmeyi mahkum etmek için kullanılan gerici argüman da böyledir. Münasebetiyle felaketin geri döndürülemezliğini bir dogma olarak kabul eder hale geldik.
Bu nedenle, herkes için bir gelecek tasarlayan modernitenin ve her insan için tükenmez bir şimdiyi kutlayan postmodernitenin ötesinde, çağımız mevt sonrası durumun çağıdır. Yalnızca eksilten bir vakitte, birbirimize karşı çaba ederek hayatta kalıyoruz. Pekala, ya bilgi ile özgürleşme ortasındaki ilgiyi bir sefer daha düşünmeye cüret edersek? Bunlar basmakalıp, naif kelamlar üzere görünebilir, lakin bugün iktidarların, birlikte daha yaşanabilir ve adil bir dünya inşa edebilmemiz için kendimizi eğitme kapasitemizle alay ederken peşinde oldukları demobilize edici tesir tam da budur. Bize teknoloji ve talep üzerine telaffuz biçiminde her türlü kurtuluş aygıtı sunuluyor. Önderler ve bayraklar. Kısaltmalar. Bombalar. Bu da bizi nihayetinde biz insanların kanıtladığımız kadar aptal olabileceğimiz, çünkü dünyayı ve önderlerini bizden “daha akıllı” yapacak yapay zeka projelerine yönlendiriyor. İflah olmaz derecede aptal sakinleri için akıllı bir dünya.
Artık 19. ve 20. yüzyılların kültürünü gölgelerle lekeleyen büyülenme ve büyünün bozulması diyalektiğinde boğulmuyoruz. Teslimiyetin eşiğindeyiz: insan ırkının daha onurlu bir formda yaşamak için öğrenme ve kendimizi eğitme vazifesi karşısında teslimiyet. Bu teslimiyet karşısında, yeni bir radikal aydınlanma üzerine düşünmemizi, bönlüğe karşı çabayı sürdürmemizi ve insan tecrübesinin kendisinden öğrenme kapasitesindeki özgürlüğünü ve haysiyetini olumlamamızı öneriyorum. Vaktinde bu gayret ihtilal niteliğindeydi. Artık muhtaçlığımız. O vakitler ışığı geniş, umut verici, istilacı ve hükmedici bir üniversal olgu olarak parlıyordu. Artık bu gezegensel çağda, müşterek ve kucaklayıcı bir üniversalliği aramayı öğrenebiliriz.
*Bu yazı, Erman Çete tarafından Marina Garcés’in Verso Blog’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Müellifin Yeni Radikal Aydınlanma: Müşterek4 Bir Dünya İçin İdeoloji [New Radical Enlightenment: Philosophy for a Common World] kitabından seçilmiş bir kesimdir, Julie Wark tarafından İngilizceye çeviri edilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
