(Infinite) Jest oldu: Bitmeyen bir kitabın biteyazan çevirisi üzerine

Ben bu kitabı neden çeviriyorum? Bu kitabı kim okuyacak?

*****

Altı yaşında bir oğlum var. Akşamları uyku vakti yaklaşırken ona kitap okuyorum. Genelde üçüncü masalda uyuyakalıyor. Uyuyakalacağını, kitabın sayfalarını yattığı yerden takip etmek yerine evvel yavaşça yana dönüp tavana bakmasından, sonra da yeterlice öteki yana dönüp başını yastığı ile yorganının ortasında bir noktaya yavaşça gömüşünden anlıyorum. Biliyorum, bir müddet gözleri kapanmayacak, nevresim kadrosundaki küçük yeşil dinozorlara bakarak beni dinleyecek. Lakin sonra –eninde sonunda, diyelim– o gözler şüphesiz kapanacak ve kim bilir hangi hayvanın hangi fantastik diyardaki maceralarını anlatan sesimle nefes alışları tertibe girecek ve uyuyakalacak.

İşte bazen bu noktada, bazen de değil sıklıkla aslında, tuhaf bir şey oluyor. Okurken, oğlumun uykuya geçişini ruh-ucuyla hissediyorum, bir noktadan sonra uyuduğunu, bana çevirdiği minik sırtının yavaşça inip kalktığını görüyorum. Yüzüme bir gülümseme geliyor. Artık kalkabilir, günün bana kalan birkaç saatinde beynimi yakana kadar kaliteli (ve Instagram’da bir iki öykü paylaşıp gözucuyla denetim etme boşluklarını da bana veren) dizileri izleyebilirim.

Ama okumaya devam ediyorum. O noktada artık kime okuyorum bilmiyorum. Oğlum uyudu artık ve her şey yolundaysa, uzun müddet de uyanmayacak, sabahın köründe Aslan Kral’ın rastgele bir eğlenceli sekansından –haaaaaaa zivenyaaaaaaaaaa!– çıkmışcasına tam şarjla yataktan fırlayana dek. Kim bilir kaçıncı kere okuduğum o masalın başında, sonunda, ortasında ne olduğunu iliklerime kadar biliyorum ve oğlum da uyudu artık; o vakit kime okunuyor bu masal sakin bir sesle, konutun sessizliği ve çocuk odasının yumuşak ışığında? Bu niyet şimdi tam manasıyla dikkat kesilemediğim bir meditasyon seansında belirirmiş üzere hissettiriyor, oğlumu yavaşça bir yana atıp biraz daha kendi kendime okumaya devam ediyorum. Sorunun karşılığı da aslında bu noktada kendini aşikâr ediyor: Kendime okuyorum.

Vapurla, motorla, çeviriyle, mesaiyle, bir şeyler yazmaya çalışmakla, Marmaray’la, dolmuşla ve çöp toplama vaktini kaçırmamaya uğraşmakla ve sonraki günün beslenme çantasının eksiksiz olduğundan emin olmakla ve yok-şimdi-bira-içmeye-gerek-yokla ve daha pek çok şeyle geçen bir günün sonunda yanımda oğlumun saf Clémentine güçlü uykusu, tekraren kapağını açıp sayfalarını tekraren çevirdiğim ve tekraren kapağını kapadığım o kitabı okumak, yalnızca ve yalnızca benim için; bir formda bitmiş bir günün sonunda kendimle kavuşmak aslında, görüyorum. İstanbul’un Anadolu yakasında bir konutta bir adam var, yanında oğlu var ve adam kendi kendine, sakin sakin, masal okuyor, hâlâ uyumayan varsa diye. Uyumayan, uyuyamayan kendisi; artık biliyoruz.

David Foster Wallace’ın Infinite Jest romanını 2021 yılının ocak ayının ikinci gününden bu yana hafta içi her gün bir sayfa olacak biçimde çevirmek de, bu uyumuş-oğullu-masal-terennümünden farksız benim için. Farksız olmaya da devam edecek.

Farksız diyorum, zira daha çeviri bitmedi. Lakin artık bitecek, bunu söyleyebiliyorum. Bu yılın sonuna hakikat, çevrilmiş metni ellerimizde tutacağız. Yani önümüzdeki altı ay içinde beklenmedik bir zorlayan sebep olmadıkça, bu çeviri bitecek. Ancak tıpkı oğlum uyuduktan sonra masalı okumaya devam ettiğim gibi, bu kitabı başımda –en azından bir süre– çevirmeye devam edeceğim üzere geliyor. Artık olmayan bir sonnotu mu uydururum yoksa bir sayfayı atladığımı fark etmiş üzere mi yaparım –ki bu “mış üzere yapma”nın romanda kıymeti büyüktür– bilmiyorum, dört beş yıl boyunca insan çabucak her sabah yapınca bir şeyi, beyindeki nörolojik patikaların üstünü gri bitki örtüsünün yavaşça yine ele geçirmesi kolay olmayacak diye kestirim ediyorum.

Infinite Jest üzere bir romanın çevirisinin, bir şeylerin bittiğini anlamakta zorlanan benim üzere bir mütercime denk gelmesinin büyük isabet olduğunu düşünüyorum. Çünkü, belki kitabı okuduğunuzdan bildiğiniz, tahminen sağdan soldan duyduğunuz yahut iddia ettiğiniz üzere, Infinite Jest’in bildiğimiz, alıştığımız üzere bir sonu yok. Artık sonsuzluk kavramına bakışınız her nasılsa –Wallace’ınkine pek girmeyelim, ancak girecek olanınız varsa buyursun – romandaki sonsuzluğun pek de olumlu bir çağrışımı olduğunu söyleyemeyiz. Kendi içine kapanan bir sonsuzluk, Infinite Jest’in bize sunduğu. Bitimsiz ancak yeni enginlere açılan, keşfedilecek ve hakim olunacak zihinsel ya da cismani yeni dünyalar sunan bir bitimsizlik değil; romanda da ortada sırada tekrar edildiği üzere kendi kafataslarımıza hapsolduğumuzu ima eden, ne kadar dışarıya açılmaya çalışırsak çalışalım aslında başımızın kemikten duvarına ufacık bir çizik bile atamadığımızı öğrendiğimiz tipten bir bitimsizlik bu.

Romanın yapısı tam da bu yüzden bir Sierpinski Üçgeni. Evet sonsuzluk fakat daima içe, içe, içe, içe yanlışsız giden bir sonsuzluk. Romanın şayet illa peşine düşeceksek “konusu” da esasen bir kere başına geçince bir daha başından ayrılmanın imkansız olduğu bir samizdat kartuş üzerine, ismi Infinite Jest olan. Ve romanın daima bir sonraki daha küçük bir üçgene alan bırakacak olan yan üçgenleri de farklı bağımlılıklar, bağımlılıkların bitmeyen döngüsü ve bu döngünün nasıl her birimiz tarafından yine ve yine üretildiği üzerine. Ve buradaki Kuzey Amerika toplumu tenkidinin günümüzdeki çağrışımlarının yalnızca ABD özelinde değil, hepimiz için geçerli olduğu da farklı bir problem.

Evet, fark ettiniz, kasıtlı olarak mevzuyu dağıtıyorum, son iki paragrafı bir noktadan başlatıp diğer bir noktaya getiriyorum ve son paragrafta da taammüden aslında direkt ilgili bir cümle koymuyorum. Zira Infinite Jest okura beklediği serim-düğüm-çözümü veren bir roman değil. Evet, 1079 sayfada bile değil. Kitabın sonundaki sonnotlar, evet, birtakım şeyleri açıklığa kavuşturuyor. Lakin kavuşturduğu kadar şeyin de üstünü örtüyor. Bir de bakmışsınız, romana tekrar başlamışsınız. Hal Incandenza anlatıyor. Ancak bu, romanın sonu da bir yandan. Merak etmeyin, bu bir tatkaçıran değil. Infinite Jest tabiatı gereği bir tatkaçıran ya da tabiatı gereği tatkaçıracak bir şey sunmuyor esasen en baştan (ya da en sondan).

Peki, fakat ne sunuyor bu roman? Ne yapıyor? Okumanın artık pek çok yerden alıştırılageldiğimizin bilakis, emek isteyen bir hareket olduğunu hatırlatıyor. Telefonlarda art geriye pek çok bağlamından kopuk, birbirinden bağımsız içeriğe gözlerimizi ve beynimizi maruz bırakmaktan hayıflanmazken, karşımıza biraz anlaşılmaz ya da güç gelen bir metin çıkınca pes etmenin aslında abesle iştigal olduğunu bize – evet, yer yer epeyce ukalaca – hatırlatıyor. Ve –bu çeviriye bağımlı çevirmenin gözünde– en kıymetlisi de, kitabın başka ana kahramanı diyebileceğimiz Don Gately’nin uyuşturucudan uzak durmaktaki o muazzam, muazzam, muazzam, her gün yine ve tekrar ortaya koymak zorunda olduğu eforu üzere, bir şeyi tekrar tekrar yapmanın pek de makûs olmayabileceğini bize hissettiriyor.

Evet, bu kitabın sunduğu bir kendi içine kapanan, o dehşetli bitimsiz sonsuzluk var lakin bir de ne var biliyor musunuz? Tahminen bunu göstermemek için elinden geleni yapsa da bu boğucu sonsuzlukta kendi minik üçgenlerini evvel vefatına savunarak hayatta tutan, sonra da o bağımlı-anlatı denizinde santim santim de olsa da, gıdım gıdım da olsa, kendi rotasında ilerlemek için ahdetmiş karakterleri de var. Tahminen de “ansiklopedik roman” denmesinin sebeplerinden biri de bu. Aradığınızın baş harfi olmasa da, baş hissiyatını bilirseniz, aradığınızı bulabilirsiniz.

Ben buldum mu? Sanırım buldum. Bulduğum şey, bir şeylerin bittiğini anlamamakta benim üzere katır inatçılığında olan birisi için ne kadar öğretici oldu, anlatamam. Beynimde yalnızca bu çeviri için değil, hayattaki öbür şeyler için de açtığım nöral patikaların yavaşça sarmaşıklanacağını, öbür patikaların belireceğini, sonra onların da bir gün kaybolacağını ve bunun tekrar ve yine yaşanacağını artık daha âlâ biliyorum. Bir bildiğim de kitabı yıllardır çevirirken kendime sorduğum iki sorunun karşılığının çoktan aşikâr olduğu.

*****

Ben bu kitabı neden çeviriyorum? Bu kitabı kim okuyacak? Ben bu kitabı, tıpkı masal okurken oğlum uyuyakaldığında nasıl kendime okumaya devam ediyorsam, çevirirken de kendime çeviriyorum, çevirmeye de devam edeceğim. Bitene kadar. Ya da bitmeyene kadar.

Ve Anadolu Yakası’nda bir konutta, oğlu tatlı tatlı uyuyakalınca, masalın terennümleri bir müddet daha devam edip bitince oğul odasının kapısını sessizce kapatıp koridorun sessizliğinde tek başına duran ve şöyle bir etrafına bakınıp hayata kulak kabartmaya çalışan o baba üzere, tekrar, her vakit, ebediyen, şu inançla: orada, bir yerde, beni anlayan, anlamaya çalışan, benim anlamaya çalıştığım, çalışacağım biri, birileri var. En azından bu devasa kainatta benim üzere kendi kafatasından öteki bir kafatasına köprü atmaya çalışan birileri…

İşte o birileri, bu kitabı okuyacak. Benim de, kafatasımdaki iki oluktan taşanlardan anlaşılacağı üzere, memnunluktan gözlerim dolacak.