Neoliberalizmin son tuzağı: Mindfulness

Mindfulness, Oprah Winfrey ve Goldie Hawn üzere ünlülerin de dayanağını alarak anaakıma yerleşti. Meditasyon koçları, keşişler ve nörobilimciler Davos’a giderek Dünya Ekonomik Forumu’na katılan CEO’lara hususun inceliklerini anlattı. Mindfulness hareketinin kurucuları bir cins misyonere dönüştü. Bilim ve meditasyonu bir ortaya getiren bu öğretinin kozmik ya da global bir rönesansı tetikleme potansiyeli taşıdığını söyleyen Mindfulness Odaklı Gerilim Azaltma’nın (Mindfulness-Based Stress Reduction-MBSR) mucidi Jon Kabat-Zinn, gerilimle başa çıkmaktan fazlasını vaat ediyor. Ona nazaran, mindfulness tiplerin ve gezegenin gelecekteki yüzyıllar boyunca hayatta kalmaları için tahminen de tek bahtları.

Peki, bu her sıkıntıya deva ilaç tam olarak nasıl bir şey? 2014’te Time dergisi kapağında sarışın bir genç bayanla birlikte şu kelamlara yer verdi: “Mindful Devrim” (The Mindful Revolution). Mecmuadaki yazı bir kuru üzümü yavaş yemek üzere en temel MBSR öğretilerinden birini tanım ediyordu. Müellifin tabiri şöyleydi: “21. yüzyılda hayatta kalmak ve başarılı olmak için bu türlü marifetlere muhtaçlığımız varsa, birkaç dakika boyunca tek bir kuru üzüme odaklanmak hiç de salakça değil.”

Öte yandan adaletsiz toplumumuzu değiştirmeyi denemeden muvaffakiyet vadeden her değişim ihtilal niteliğinde değil, kimileri sadece insanların bu gerçekle daha rahat başa çıkmasını sağlıyor. Hatta kimi vakit durumu daha da berbatlaştırıyor. Mindfulness radikal hareketleri teşvik etmek yerine acı çekmemize sebep olan şeylerin içimizde olduğunu söylüyor, nasıl yaşadığımızı belirleyen politik ve ekonomik çerçevelerde değil. Buna karşın mindfulness destekçileri peşin yargılara kapılmadan âna odaklanmanın dünyayı değiştirecek ihtilal niteliğinde bir güce sahip olduğuna inanıyor. Büyüye inanmanın ziyadesiyle abartılmış hali.

Mindfulness uygulamalarının kayda paha yanları olduğu kesin. Birebir bahis üzerine düşünüp durmaktan vazgeçmek gerilimi azaltmaya hakikaten yardımcı olabilir, kronik korku bozuklukları ve başka hastalıklara yeterli de gelebilir. Otomatik yansıların farkında olmak, insanı daha sakin ve kibar birine dönüştürebilir. Mindfulness’ı tanıtanların birçok güzel beşerler, hareketin önde gelenleri de dahil olmak üzere birçoğuyla tanışmış biri olarak âlâ niyetli olduklarına dair hiçbir kuşkum yok. Fakat sıkıntı o değil. Sorun sattıkları eser ve onun etrafındaki ambalaj. Mindfulness’ın temel odaklanma eğitiminden hiçbir farkı yok. Budizm’den yola çıksa da onun ahlaki öğretilerden ve öteki insanlara karşı şefkatle yaklaşırken yanlış bir benlik algısına duyulan bağlılığı eritmeye dönük gayesinden mahrum kalmış durumda.

Geriye ferdî gelişim kisvesi altında bir özdisiplin aracı kalıyor. Bu da insanları özgür bırakmaktansa meselelerine yol açan şartlara ahenk sağlamalarına yardımcı oluyor. Hakikaten ihtilal niteliğinde bir hareketin hedefi bu işlemeyen sistemi tepetaklak etmek olurdu, mindfulness ise onun bu ziyanlı yapısını sağlamlaştırmaktan fazlasına yaramıyor. Geçtiğimiz birkaç on yıl boyunca neoliberal tertip kendisini kapalıdan kapalıya benimsetti, sermayenin kârını gözetirken eşitsizliği yaygınlaştırdı. İnsanlardan bu modelin onlardan talep ettiği şeye ahenk sağlamaları bekleniyor. Gerilim patolojik bir hususa indirgendi ve özelleştirildi, onu direktörün yükü bireylere devredildi. Bizi kurtarmak için de mindfulness işportacıları devreye girdi.

Bütün bunlar mindfulness’ın yasaklanması gerektiği ya da onu yararlı bulanların aldatılmış olduğu manasına gelmiyor. Acı çekmeyi azaltmak, her vakit teşvik edilmesi gereken aziz bir amaç. Öte yandan bunu tesirli bir biçimde yapabilmek için mindfulness hocalarının ferdi gerilimin toplumsal nedenleri de olduğunu kabul etmeleri gerekiyor. Kolektif acılara ve onu ortadan kaldıracak sistem değişikliğine değinmedikleri için mindfulness’ın sahiden devrimci olabilecek potansiyelini yok ediyor, onu insanların kendilerine odaklanıp durduğu alelade bir şeye indirgiyorlar.

Mindfulness hareketinin temel bildirisi, memnuniyetsizlik ve huzursuzluğun kaynağının kendi başımızda olduğu. Her an yaşanana dikkat etmeden geçmişe dönük pişmanlıklar ve gelecek endişeleri ortasında kayboluyoruz, bu da bizi mutsuz ediyor. Çoğunlukla çağdaş mindfulness hareketinin babası kabul edilen Kabat-Zinn, bunu “düşünme illeti” olarak nitelendiriyor. Odaklanmayı öğrenmek döngüsel niyetin sesini kısmaya imkan sağlıyor, Kabat-Zinn’in teşhisi de şöyle: “Toplumun tamamı dikkat eksikliği bozukluğundan mustarip, hem de ne biçim.” Kültürel hâlsizliğin başka kaynakları tartışılmıyor. Kabat-Zinn’in Aklımızı Başımıza Toplamak: Mindfulness Aracılığıyla Kendimizi ve Dünyayı Uygunlaştırmak (Coming to Our Senses: Healing Ourselves and the World Through Mindfulness) kitabında “kapitalist” sözcüğü sırf “Hepimiz bir cins dikkat eksikliği bozukluğu yaşıyoruz,” diyen gerilimli bir girişimciyle ilgili bir anekdot esnasında geçiyor:

“Mindfulness taraftarları, tahminen de farkında olmadan statükoyu destekliyor. Dikkatimizin Google, Facebook, Twitter ve Apple üzere şirketler tarafından nasıl paraya dönüştürüldüğü ve manipüle edildiğini tartışmaksızın krizin zihinlerimizde olduğunu söylüyorlar. Tabiatının gereği problemli olan şey güya kapitalist sistemin kendisi değil, istikrarsız ve bilinmeyen bir iktisatta farkındalık sahibi ve dirençli olamayan bireylerin başarısızlığı. Sonra da bizi birbiriyle rekabet eden, şuurlu birer kapitaliste dönüştüren sıkıntılar satıyorlar.”

Mindfulness aracılığıyla “saf farkındalığa” erişmenin mümkün olduğu, onu bozan dış etkenler olmaksızın ferdî özgürlüğün bulunduğu sav ediliyor. Yapmamız gereken tek şey gözlerimizi kapatmak ve nefes alıp verişimize odaklanmak. Sözümona ihtilalin püf noktası burada. Her birey birer birer farkındalığa eriştikçe dünya da yavaş yavaş değişiyor. Bu ideoloji tuhaf bir biçimde George W. Bush’un “şefkatli muhafazakârlık” kavramını hatırlatıyor. Özel alana çekilmesiyle birlikte mindfulness bir nevi benliğin dinine dönüşüyor. Kamusal alan fikri böylece aşındırılıyor ve şefkat üzere hislerin herkes tarafından erişilebilmesi talihe bırakılıyor. Sonuç olarak da siyaset kuramcısı Wendy Brown’un dediği üzere topluluklar topluluk olmayı bırakıp bir küme kişisel teşebbüsçü ve tüketiciye dönüşüyor.

Mindfulness, müspet psikoloji ve memnunluk sanayisi üzere gerilimin siyasetle ilgisini kesiyor. Şayet işsiz olduğumuz, sıhhat sigortamızı kaybettiğimiz, çocuklarımızın tahsil kredileriyle devasa borçlara saplandığını gördüğümüz için mutsuzsak, daha şuurlu olmak bizim sorumluluğumuzda. Kabat-Zinn mutluluğun, sırf şuurlu olarak ve bir gaye doğrultusunda, peşin yargılara kapılmaksızın o âna odaklanmamızı gerektiren, kendi içimizde biten bir iş olduğuna dair bizi temin ediyor. Meditasyon pratiklerinin bir öteki amigosu nörobilimci Richard Davidson. O da refahın, spor salonunda pazılarımızı çalıştırmak üzere geliştirilebilecek bir maharet olduğunu argüman ediyor. Mindfulness denen sözümona ihtilal, piyasanın dayattığı her şeyi süklüm püklüm kabul ediyor. Bireylerin zihinsel ve duygusal dirençlerini artırmayı hedefleyen uygunlaştırıcı bir kıymetler sisteminin rehberliğinde, herkesin kendi karşılığını seçme, olumsuz hislerle başa çıkma, çeşit çeşit ferdî bakımla “serpilme” talihi olduğunu savunan neoliberal varsayımları destekliyor. Sattıkları şeyi bu ambalajla paketleyen mindfulness hocaları, kapitalist toplumun güç yapıları ve ekonomik sistemlerindeki ıstıraba yol açan etkenleri eleştirecek bir müfredatı gözardı ediyorlar.

“McMindfulness” terimi, anlık karın doyursa da besleyici bedeli olmayan ruhsal uygulamalarla dolu bir beslenme çılgınlığını tasvir eden Budist öğretmen ve psikoterapist Miles Neale tarafından ortaya atıldı. Günümüzün mindfulness hevesi, girişimcilik bakımından McDonald’s’ın birebiri. McDonald’s’ın kurucusu Ray Kroc fast-food sanayisini yarattı. Daha birinci vakitlerde, şimdi milkshake satarken, Kroc Kaliforniya’nın San Bernardino ilçesindeki bir restoran zincirinin franchise’a dönüşme potansiyelini fark etmişti. McDonald kardeşlerle verecekleri bayilikler için bir aracı olarak çalışmak üzere anlaştı. Kısa mühlet sonra şirketi satın aldı ve zinciri global bir imparatorluğa dönüştürdü. Tezli bir meditasyoncu olan Kabat-Zinn de inzivaya çekilmişken aklına bir fikir geldi. Budist öğretileri ve uygulamaları, hastanede yatan hastaların fizikî ağrı, gerilim ve tasayla başa çıkmalarına yardımcı olmak için uyarlayabilirdi. Aldığı ustalıkla tedbir de mindfulness’ı seküler maneviyat olarak markalaştırmaktı.

Kroc makineleşme, standartlaştırma ve disiplin sayesinde durmadan dağıtılabilen yiyeceği meşgul Amerikalılara anında ulaştırabilme fırsatını geri çevirmedi. Kabat-Zinn de standartlaştırılmış bir müfredat kullanılarak durmaksızın öğretilebilecek sekiz haftalık bir mindfulness kursu aracılığıyla çok gerilimli Amerikalıların MBSR’ye kolaylıkla erişebilmelerini sağlama fırsatına balıklama atladı. MBSR eğitmenleri sertifikalarını Kabat-Zinn’in Worcester, Massachusetts’ta bulunan mindfulness merkezindeki programlarına katılarak aldı. O da şirketler, okullar, devlet ve askerlik üzere yeni pazarlar tanımlayarak, ayrıyeten öteki “mindfulness odaklı müdahale” cinslerini benimseyerek MBSR’nin erişimini artırmaya devam etti.

Bu adamların ikisi de eserlerinin farklı bayilerde nitelik ya da içerik bakımından ayrışmaması için tedbirler aldı. Dubai’de ya da Iowa eyaletinin Dubuque kentinde yemeniz fark etmez, McDonald’s hamburgeri ve patatesi birebirdir. Dünya çapındaki MBSR eğitimlerinin içeriği, yapısı ve müfredatı da misal biçimde pek değişmiyor.

Mindfulness göklere çıkarıldı ve metalaştırıldı, yarar sağlayacağı düşünülen neredeyse her emel için kullanılan bir tekniğe indirgendi. Kent merkezinde yaşayan çocuklara rahatlatıcı bir mola, yatırım fonu uzmanlarına zihinsel bir avantaj sağlayabilir, ya da insansız hava aracı pilotlarının gerilimini azaltabilir. Mindfulness’ın metalaştırılması, onu ahlaki bağlılıklardan ya da etik mecburiyetlerden mahrum, toplumsal yarar gayesinden sapmış, piyasanın bedellerine bağlı halde bırakıyor.

Bu durum kısmen mindfulness destekçilerinin bu uygulamanın apolitik olduğuna inanmalarından kaynaklanıyor, ahlakî sorgulamalardan kaçınmak ve toplumsal faydayı gözetmeyi umursamamak böylece birbirine bağlanıyor. Ahlaki davranışların tatlı lisanlı bir hoşluğun eğitmende tecessüm etmesi ya da rastlantısal bir kendini bulma hali sonucunda, uygulamanın tabiatı gereği ortaya çıkacağı varsayılıyor. Fakat değerli ahlaki değişimlerin “peşin yargılara kapılmadan âna odaklanmanın” peşi sıra geleceği argümanı açıkça yanlışlı. “Peşin yargılara kapılmayan farkındalık” vurgusu kişinin doğruyla yanlışı ayırt etme yetisini rahatlıkla devreden çıkarabilir.

Maneviyat Ticareti: Dinin Sessizce Ele Geçirilmesi (Selling Spirituality: The Silent Takeover of Religion) kitabında Jeremy Carrette ve Richard King, Asya’nın bilgelik geleneklerinin 18. yüzyıldan bu yana sömürgeleştirme ve metalaştırmaya maruz kaldığını, bunun da baskın kültürel pahalarla harika bir ahenk içinde, hayat şeklinde önemli bir değişim gerektirmeyen, ziyadesiyle bireyci bir maneviyat çeşidi oluşturduğunu belirtiyor. Bu kadar bireyci bir maneviyat elbet neoliberalizmin özelleştirme gündemiyle ilişkili, bilhassa de mindfulness’ın başvurduğu bilinmeyen lisan onu gizlemek için kullanılıyorken. Onun emellerini hudutları evvelden çizilmiş bireyci bir alan doğrultusunda yönlendiren piyasa güçleri, mindfulness hareketinin ivmesini halihazırda berbata kullanıyor.

Carrette ve King’e nazaran mindfulness’ı bu cinsten bir huzursuzluğun nedeni olan toplumsal, politik ve ekonomik eşitsizliklere karşı çıkmanın yollarını aramaktansa telaş ve tedirginlik hislerini ferdî düzeyde yatıştırmaya indirgemek ve insanları buna ikna etmek çok kolay. Öte yandan mindfulness’ın bu kadar özelleştirilmesinin ve ruhsal referanslarla tanımlanmasının, sistem içinde işe yaramaya devam etsinler diye insanları “zihinsel olarak zinde”, daha dikkatli ve dirençli hâle getirmesinin, tedavi etme argümanıyla onların en yeterli formda kullanılmalarına aracı olmasının elbette ki politik bir yanı var. Sahip olduğu bu koşullarla da ihtilalle hiçbir ilgisi kalmıyor, daha çok yol yöntem teslim olmaya benziyor.

Mindfulness, kapitalizmin zehirli tesirleriyle başa çıkmamıza yardımcı olacak bir güç üzere konumlandırılıyor. Bununla birlikte önerdiği şeyler piyasa tarafından rahatlıkla sindirildiği için toplumsal ve politik dönüşüm potansiyeli iğdiş ediliyor. Mindfulness hareketinin başkanları kapitalizm ve maneviyatın uzlaşabileceğine inanıyor, nedenlerine derin ve geniş çaplı bir bakış atmalarına gerek kalmadan insanların gerilimlerini azaltmak istiyorlar.

Gerçek manada ihtilal niteliğinde bir mindfulness, etik davranışları hesaba katmadan memnunluğu kendine hak gören batılı fikir yapısına meydan okurdu. Buna karşın mindfulness programları yöneticilerden idari kararlarının ve kurumsal siyasetlerinin açgözlülük, berbat niyet ve aldatmacayla dolu yanlarını sorgulamalarını beklemiyor. Bunun yerine insanlara gerilimden uzak kalmanın, üretkenlik ve odaklanmayı artırmanın, haftada 80 saat çalışmaktan kurtulmanın bir yolu olarak pazarlanıyor. Meditasyon yapıyor olabilirler, fakat aslında başınız ağrırken aspirin almaya benziyor. Ağrı geçti mi tıpkı tas birebir hamam. Bireyler daha âlâ beşerler haline gelseler de kurumların kârı olabildiğince artırma kederi değişmiyor.

Mindfulness sırf insanların onları gerilime sokan zehirli şartlarla başa çıkmalarına yardımcı oluyorsa tahminen de bundan fazlasını hedeflemeliyiz. Bu saptırmanın insanların kendi kendilerini sömürmelerine yardımcı olduğu gerçeğini göklere mi çıkarmamız gerekiyor? Sorunun temelinde bu var. Mindfulness uygulamaları kapsamında odaklanmanın içselleştirilmesi kurumsal gerekliliklerden toplumdaki tahakküm yapılarına dek diğer şeylerin de içselleştirilmesine neden oluyor. Galiba en berbatı de bu teslimiyetçi pozisyonun özgürlük kisvesi altında pazarlanması. Mindfulness sahiden de muvaffakiyetini özgürlükle ilgili laf salatalarına borçlu, benmerkezci “özgürlüklerden” övgüyle bahsederken vatandaşlık vazifelerini ya da işbirliğine dayalı ve adil bir toplumun içinde gerçek özgürlüğü bulan kolektif bir mindfulness hareketinin geliştirilmesi ihtimalini hiçe sayıyor.

Stresi azaltmayı, şahsî memnunluk ve refahı artırmayı satmak elbette ki adaletsizlik, eşitsizlik ve çevresel yıkımla ilgili önemli soruları satmaya kıyasla daha kolay. İkinci yol toplumsal tertibi karşına almayı gerektiriyor, birincisi ise insanların odaklanmalarını sertleştirmek, iş hayatında ve imtihanlardaki performanslarını geliştirmek, hatta daha yeterli seks hayatları sunmak üzere vaatleriyle direkt mindfulness’ın önceliklerini karşılıyor. Mindfulness psikoterapinin orijinal bir tekniği üzere paketlenmekle kalmadı, kullanışlılığıyla ferdî gelişim olarak da pazarlanmaya başladı. Bu türlü bir markaya dönüşmesi maneviyata dayalı uygulamaların kişinin kendini ilgilendireceği kanısını destekliyor. Özelleştirilmesiyle de bu uygulamalar artık rahatlıkla toplumsal, ekonomik ve politik denetim için kullanılıyor.

Mindfulness çoğunlukla bireylerin ve kuruluşların açgözlülük, berbat niyet ve aldatmacanın hastalıklı köklerinin farkına varmalarını sağlamaktansa aslında bu kökleri destekleyen alelade bir ferdî gelişim tekniği olarak kullanılıyor.

Mindfulness’ın 4 milyar dolarlık bir sanayi olduğu söyleniyor. Amazon’da 60 binden fazla kitabın başlığında “mindfulness” sözcüğü bir formda geçiyor, ebeveynlik, yemek yeme, eğitmenlik, terapi, liderlik, mali durum, ulus, hatta köpek sahibi olmak, önünde “mindful” sıfatıyla kullanılıyor. Ayrıyeten başlı başına çok satan bir alttür olarak mindfulness boyama kitapları var. Kitaplar dışında atölyeler, çevrimiçi kurslar, şaşaalı mecmualar, belgeseller, akıllı telefon uygulamaları, çanlar, minderler, bilezikler, hoşluk eserleri ve çeşit çeşit alet edevatın yanı sıra epey kârlı ve gelişmeye devam eden bir konferans ağı var. Mindfulness programları okullarda, Wall Street ve Silikon Vadisi şirketlerinde, hukuk firmalarında ve resmi dairelerde kendisine yer bulmuş durumda. Buna Amerikan ordusu da dahil.

Mindfulness’ın piyasa dostu ve süreksiz bir tahlil olarak sunulması, tanınan kültürde bu derece güzel karşılanmasını açıklıyor. İşyerlerinin fikir yapısına o kadar güzel uyuyor ki, statükoya karşı sunduğu tek gerçek tehdit insanlara sidik yarışında daha başarılı olmaları için önerdiği sistemler. Çağdaş toplumun neoliberal uzlaşısı, güç ve zenginlik sahibi kimselerin daha fazlasını elde etmek için başıboş bırakılmaları gerektiğini sav ediyor. Bu yüzden Kabat-Zinn Davos’ta meditasyondan yola çıkarak rekabette avantaj sağlamaya dair kelamlar söylemekle ilgili bir rahatsızlık duymazken CEO’ların da pazarın temel mantığını kabul eden mindfulness tüccarlarını çok sevmesi pek şaşırtan değil.

Geçtiğimiz birkaç on yılda neoliberalizm muhafazakâr köklerini aştı. Kamusal söylemi o denli bir ele geçirdi ki, kendini ilerici addeden Kabat-Zinn gibileri dahi neoliberal tabirlerle düşünmeye başladı. Piyasa bedelleri insan hayatının her bir köşesini işgal etmiş durumda, çoğumuzun dünyada yaşama ve onu yorumlama biçimimizi tanımlıyor.

Neoliberalizmin tahminen de en açık tarifini onu saf piyasa mantığını sekteye uğratma ihtimali olan kolektif yapıları yıkmaya yarayan bir programa benzeten Fransız sosyolog Pierre Bourdieu yapmıştı. Çoklukla piyasaya dayalı toplumun, beşeri sermayemizi ve ferdî bedelimizi geliştirmek için bize (eşit olmasa da) kâfi fırsat tanıdığını düşünmeye şartlanmışızdır. Şahsî özgürlük ve potansiyelimizi tam manasıyla hayata geçirmek için de içsel kaynaklarımızı ustalıkla yöneterek kendi refahımızı, özgürlüğümüzü ve mutluluğumuzu olabilecek en yüksek düzeye çıkarmalıyız.

Rekabet işin merkezinde olduğu için, neoliberal ideoloji toplumun nasıl yönetileceğine dair tüm kararların, rakiplerin kendi güzelliklerini azamî düzeye çıkarmaları için en tesirli düzeneğin, yani piyasanın işleyişine bırakılması gerektiğini söylüyor. Devlet, hayır kurumları ve başka toplumsal aktörler, kusursuz işleyen piyasa mantığının önünde sadece birer mahzur.

Neoliberal toplumun bir aktörü için mindfulness takım biçilecek bir marifet, ya da yeterli kıymetlendirilmesi gereken bir kaynak. Uzmanlaşıldığı takdirde, peşin kararlardan arındırıp âna odaklanmanızı sağlayarak sizi rekabetin getirdiği kaçınılmaz gerilim ve kaygıdan uzaklaştırıyor, kapitalist okyanusun hileci akıntılarında yolunuzu bulmanızı sağlıyor. Mindfulness şahsî refahınızı olabilecek en üst düzeye çıkarmanıza yardımcı oluyor.

Bütün bunlar gece daha rahat uyumanızı sağlayabilir. Toplumda ise epey vahim sonuçlar doğurması muhtemel. Slovenyalı filozof Slavoj Žižek bu eğilimi inceledi. Ona nazaran mindfulness insanların akli istikrarları yerindeymiş görünümünü koruyarak kapitalist devinime tam manasıyla katılmalarına yardımcı olarak kendisini global kapitalizmin baskın ideolojisi olarak kabul ettirdi.

Dikkatlerin tarafını kapitalist kültürdeki toplumsal yapılar ve maddi şartlardan öteye çeviren mindfulness, rahatlıkla olmadığı bir şeymiş üzere gösterilebiliyor. Ünlüler onu kutsuyor, Google, Facebook, Twitter, Apple ve Zynga üzere Kaliforniya merkezli şirketler onu markalarını tamamlayan bir öge olarak benimsiyor. Google’ın eski tam vakitli çalışanlarından mindfulness üstadı Chade-Meng Tan’ın titri Jolly Good Fellow’du[i], hakikaten. İş arkadaşlarına ve okurlarına “kendi içinize bakın” telkininde bulunuyordu, zira problemlerinizin kaynağı oradaydı, mutlaka kurumsal kültürde değildi.

“Kendi kendinin efendisi olmak”, “dirençli olmak” ve “mutluluk” telaffuzları, refahın maharet geliştirmekten ibaret olduğunu varsayıyor. Mindfulness amigoları bu benzetmeden çok hoşlanıyor, daha memnun olmak için beyinlerimizi geliştirebileceğimizi sav ediyorlar, tıpkı kaslarımızı çalıştırırmış üzere. Memnunluk, özgürlük ve refah, ferdî uğraşın birer esere haline geliyor. Bu tıp “beceriler” dış etkenlere, bağlantılara ya da toplumsal şartlara bağlı olmaksızın geliştirilebiliyor. Mindfulness, tedaviyle ilgili telaffuzunun altında problemlerin seçimlerin sonuçları olduğu argümanını gizliyor. Şahsî sıkıntılar hiçbir vakit politik ya da sosyoekonomik şartlarla ilişkilendirilmiyor, tabiatı gereği ruhsal addediliyor ve birer hastalıkmış üzere teşhis konuluyor. Hasebiyle toplumun radikal bir değişime değil, terapiye gereksinimi var. Mindfulness teşebbüslerinin devlet siyasetine taraf verenler nezdinde bu kadar tutulmasının nedeni tahminen de bu. Eşitsizlik, ırkçılık, yoksulluk, bağımlılık ve bozulan akıl sıhhati üzere temelleri olan toplumsal sıkıntılar tedavi gerektiren kişisel psikoloji tabirleriyle yine tanımlanabiliyor. Hatta savunmasız bireylere bunu kendi kendilerine sunmaları gerektiği söylenebiliyor.

Neoliberalizm dünyayı kazanan ve kaybedenler olarak ayırıyor. Bunu da ideolojik temel taşı, yani her tıp toplumsal olgunun kişiselleştirilmesi aracılığıyla başarıyor. Özerk (ve özgür) birey toplumun asli odak noktası olduğu için toplumsal değişim siyasi hareketler, örgütlenme ya da toplu aksiyonlarla değil, sırf özgür piyasa ve bireylerin atomlarına ayrılmış hareketleri aracılığıyla mümkün. Kolektif yapılarla bu durumu değiştirmeye dair her türlü efor neoliberal tertip için can sıkıcı. Bu yüzden de pek beğenilen karşılanmıyor.

Bunun aydınlatıcı bir örneği geri dönüşüm uygulamaları. Temel sorun şirketler tarafından seri üretime geçilen plastik ve onun perakende satışta gereğinden fazla kullanımı. Buna karşın tüketicilere altta yatan nedenin ferdî savurganlık olduğu, bunun da alışkanlıklarını değiştirirlerse çözülebileceği söyleniyor. Yakın vakitte Scientific American’da yapılan bir araştırmanın ortaya koyduğu üzere: “Bir çiviyi geri takmanın düşen bir gökdelene ne kadar yararı varsa plastiği geri dönüştürmenin de Dünya’yı kurtarmaya o kadar yararı var.” Yeniden de neoliberal ferdi sorumluluk öğretisi, el çabukluğuyla bizi temel failden uzaklaştırdı. Bu da aslında dünün haberi. 1950’lerde “Keep America Beautiful” (Amerika’yı Hoş Tutun) kampanyasıyla bireyler kendi çöplerini toplamaya teşvik edilmişti. Proje Coca-Cola, Anheuser-Busch ve Philip Morris üzere şirketler tarafından finanse ediliyordu, onlarla işbirliği yapansa bu davete uymayanlar için “litterbug” (çöpböceği) terimini ortaya atan İsim Council’di (Reklam Konseyi). Yaklaşık yirmi yıl sonra ünlü bir televizyon reklamı bir motorcunun attığı çöpe ağlayan bir Kızılderili’ye yer veriyordu. Slogan da “Çevre Kirliliğini Beşerler Başlatıyor. Beşerler Durdurabilir”di. Scientific American’da yayımlanan, Matt Wilkins imzasını taşıyan yazı, işin bu çeşit maskaralıkların gerisindeki iç yüzünü görüyor.

Bu çeşit eforlar görünürde iyiliksever olsa da gerçek sorunu, plastik sıkıntısında kurumsal seviyede kirliliğe imza atanların oynadığı rolü gizliyor. Bu akıl dolu aldatmaca sonucunda gazeteci ve muharrir Heather Rogers, dikkatleri tüketicinin geri dönüşüm davranışlarına çektiği ve atık idaresi için üreticinin sorumluluğunu artıracak düzenlemelerin yapılmasını önlediği için Keep America Beautiful’u birinci “yeşil yıkama” örneği olarak gösteriyor.

Bize tekrar tekrar verilen bir ileti var, toplumsal meseleleri çözmenin tek gerçek yolunun ferdi aksiyondan geçtiğini, münasebetiyle sorumluluk almamız gerektiğini söylüyor. Eleştirel ve radikal kanıyı bastırdığı için kültür eleştirmeni Henry Giroux tarafından “hayalsizlik makinesi” olarak isimlendirilen bir neoliberal hipnozun içinde sıkışmış durumdayız. İçe dönmemiz, kendi kendimizi yönetmemiz için fırça yiyoruz. Hayalsizlik, yeni olasılıklarla ilgili yaratıcı fikirleri terk etmemize yol açıyor. Kapitalizmi modüllerine ayırmanın ya da onun fazlalıklarını dizginlemenin yollarını aramaktansa taleplerini kabul etmeli ve piyasada daha tesirli olmak için öz disipline başvurmalıyız. Dünyayı değiştirmek için kendimize mesai harcamamız gerektiği söyleniyor, daha şuurlu, daha az peşin hükümlü olmalı, kuralları kabul ederek zihinlerimizi değiştirmeliyiz.

İnsanların problemlerinin kaynağının başlarının içinde yer alması, neoliberal mindfulness akımının temel inançlarından biri. Gerilimi ilaç kullanarak giderme eğilimi, deva arayışını ve uzman tedavisine duyulan gereksinimi beraberinde getiriyor, bu da mindfulness müdahaleleri biçimini alıyor. Buradaki ideolojik ileti şu: Şayet sorun veren şartları değiştiremiyorsanız şartlara verdiğiniz yansıları değiştirebilirsiniz. Bu kimi açılardan yararlı olabilir, sonuçta pek çok şey bizim denetimimizde değil. Lakin onları düzeltmek için gayret sarf etmeyi bırakmak abartılı görünüyor. Mindfulness uygulamaları adaletsiz, kültürel açıdan zehirli ya da etraf için yıkıcı olabilecek şeylere eleştirel bir yaklaşıma ya da onlar üzerinden dönecek bir tartışmaya müsaade vermiyor. Bunun yerine ortaya koyulan “peşin kararlara varmadan, âna odaklanan farkındalıkla her şeyi olduğu üzere kabul etmek” mecburiyeti, statükoyu koruyan bir toplumsal anestezi fonksiyonu görüyor.

Mindfulness hareketinin (aynı vakitte müspet psikolojinin de şiarı olan) “insanın serpilmesi” vaadi, bir cins toplumsal değişim önerisi ortaya koymaya en yaklaştığı tarif. Öte yandan bu görüş de bireye mahsus ve daha şuurlu olmaya dair şahsî tercihe dayanıyor. Mindfulness destekçilerinin elbette neoliberalizmden farklı politik gayeleri olabilir. Yeniden de şahsî dünyalarına ve tekil kimliklerine, yani neoliberal güç odaklarının tam da onların olmasını istediği yere çekilme riski mevcut.

Mindfulness, Jennifer Silva’nın “ruh hali ekonomisi” olarak isimlendirdiği şeyin içine gömülmüş durumda. Coming Up Short: Working-Class Adulthood in an Age of Uncertainty (Yetememek: Belirsizlik Çağında Personel Sınıfının Yetişkinliği) kitabında Silva, risk nasıl özelleştirildiyse ruh hali iktisadının de bireyleri kendi duygusal akıbetlerinin tek sorumlusuna o denli dönüştürdüğünü açıklıyor. Bu durumda hisler, birinin “duygusal sermayesini” artırmak için düzenleniyor. Google’ın “Search Inside Yourself” (Kendi İçinde Ara) isimli mindfulness programının müfredatında “duygusal zekâ” (emotional intelligence – EI) kavramı sıklıkla geçiyor. Program Google’ın mühendislerine mesleklerinde başarılı olmaları için kuralmış üzere pazarlanıyor, mindfulness uygulamalarıyla uğraşmaları sonucunda hisleri yönetmek, sermaye edinmeye misal biçimde gereksinim fazlası kıymet yaratmaya başlıyor. Ruh hali iktisadı ayrıyeten aksiliklerden toparlanma, istikrarsız bir ekonomik bağlamda üretken kalma hünerini talep ediyor. Olumlu psikoloji üzere mindfulness hareketi de “mutluluk bilimiyle” birleşmiş durumda. Bir kez bu türlü paketlendi mi hayatı kolaylaştıran ve bireye nazaran ahenk sağlayan bir teknik olarak satılabiliyor, böylece bireyleri toplumsal dünyalarından koparıyor.

Mindfulness vaatlerinin hepsi, Chicago Üniversitesi’nden kültür teorisyeni Lauren Berlant’ın “zalim iyimserlik” olarak isimlendirdiği, neoliberalizmi tanımlayan özelliklerden birini andırıyor. Zalim, zira birileri bir hayale epeyce yüksek ölçüde duygusal yatırım yapıyor. Bize mindfulness çalışmalarına başlarsak ve ferdî hayatlarımızda işleri yoluna koyarsak keyifli ve inançta olabileceğimiz söyleniyor. Sabit bir işte çalışmak, bir meskene sahip olmak, toplumsal hayatın hareketliliği, meslek başarısı ve eşitlik üzere şeylerin de doğal olarak, onun peşi sıra geleceği ima ediliyor. Ayrıyeten kendi kendimizin efendisi olmayı başarırsak, zihnimizi ve hislerimizi denetim ederek kapitalizmin evvelce kestirilemeyen çılgınlıkları ortasında serpilip gelişebileceğimiz vaat ediliyor. “Mindful Calculations” (Bilinçli Hesaplamalar) isimli tezinde Joshua Eisen’in yazdığı üzere: “Karalahana, acai çileği, spor salonu üyelikleri, vitaminli su ve öteki yeni yıl kararları üzere mindfulness da ağır bir değişim isteğinin listesini çıkarıyor, ancak temelinde kendini denetim etmek ve özgür faaliyet üzere neoliberal hayallerin tekrar ortaya konması var.” Bizim tek yapmamız gereken ise sessizce oturmak, nefesimize dikkat etmek ve beklemek. Bu da iki kat zalimlik, zira “iyi hayatın” kurallarını belirleyen bu hayaller halihazırda neoliberalizmin altında paramparça oluyor. Şayet biz de kendi hislerimize odaklanırsak durumu daha da berbat hâle getiririz. Ortak hassasiyetlerimizi ve karşılıklı bağlılığımızı reddederek kendimizi korumamıza yarayabilecek kolektif prosedürlere dair hayallerimizi de yitiriyoruz. Muhafazacı hayaller de ne kadar boş olursa olsun onlara sarılmaya devam ediyoruz.

Mindfulness özünde zalim değil. Sadece bir fetişe dönüştürülüp şişirilmiş vaatlere bağlandığında zalim yanı ortaya çıkıyor. O vakit da Berlant’ın dediği üzere bağlanmanı sağlayan obje, en başta seni ona götüren emeli engelliyor. Zalimlik, değişim edebiyatı yaparken statükoyu desteklemekten geliyor. Neoliberal mindfulness, insanın serpilmesi için sunduğu bireyci görüşün reklamını tam da bu türlü, bilinçlenmiş hâlde kapitalizmin tahribatına tahammül gösterip her şeyi olduğu üzere kabul etmemiz için bizi kandırarak yapıyor.

---

*Bu yazı, Can Koçak tarafından Ronald Purser’ın The Guardian’da yayımlanan yazısından çevrilmiştir.

---

[i] Bilhassa ABD’de yaygın olan, doğum günü ya da terfi üzere kutlamalarda söylenen ve “çok uygun bir adam” üzere çevrilebilecek “Jolly Good Fellow” müziğinden hareketle oluşturulmuş bir söz.