İngilizler sınıftan anlamıyor, “Saltburn” bunu anlatıyor

Emerald Fennell’ın sınıf sıkıntısına odaklanan gotik tansiyonu Saltburn’ün yarattığı heyecan yavaştan kaybolurken bir mevzuda mutabakata varılmış üzere görünüyor: Sinema nefsine o kadar düşkün ki kendi sorununu harcıyor, topladığı takdirden çok mem ürettiriyor. Kasımda gösterime girmesiyle güçlü TikTok kullanıcıları kendi malikanelerinden görüntüler paylaşmaya başladı, Sophie Ellis Bextor’ın 2001’de yayımlanan –ve sinemada kullanımı vesilesiyle Britanya müzik listelerine tekrar girip yeni yılın ikinci haftasında ikinci sıraya kadar yükselen– hit müziği “Murder on the Dance Floor” eşliğinde dans ederek sinemanın son sahnesini yine canlandırıyorlardı. The Guardian’da bir eleştirmenin belirttiği üzere, “Saltburn’ü izleyene dek Oxford ya da Cambridge’e gitmeyi hiç düşünmemiştim. [Fennell] hem Oxford’u hem de zenginliği inanılmaz derecede eğlenceliymiş üzere gösteriyor.” Yüzeysel bir okuma yaparsak, Saltburn sayıları daima artan, fecî bir zenginliğe sahip insanların çöküşünü anlatan tüyler ürpertici öykülerle dolu eat-the-rich (zenginleri yiyin) sinemalarından biri üzere. Gerçekte ise izleyicilere yamyamları taklit etme isteğini aşılıyor.

“Zenginleri yiyin” sinemaları ekonomik gerçeklerle örtüşüyor. Oxfam’in 2023’te yayımladığı bir rapora nazaran yirmi beş yıldır birinci sefer çok zenginlik ve çok yoksulluk birlikte artmış, en güçlü yüzde 1’lik kesim 2020’den bu yana üretilen her türlü yeni varlığın neredeyse üçte ikisine sahip. Ruben Östlund’un Triangle of Sadness’ı ya da Mark Mylod’un The Menu’sü üzere sinemalar bu memleketler arası hırsız baronlar sınıfını muvaffakiyetle hicvediyor. Örneğin Östlund’un gemisindeki yaşlı İngiliz çift, savaştaki ülkelere milyarlarca dolar karşılığında sattıkları bombalardan biri yüzünden ölüyor. Saltburn ise Triangle of Sadness ve The Menu’nün bilakis daha eski bir sınıfsal düşmanı, İngiliz aristokratları gaye alıyor.

Oxford’a burslu gelen –Barry Keoghan’ın canlandırdığı– Oliver Quick’in konut hayatı da mali durumu da vahimdir. İlgi duyduğu oğlan hoşu Felix Catton onunla arkadaş olur, ona acır, ona merak uyandıran bir “gerçek dünya” nesnesi üzere davranır, onu ailesinin konutu Saltburn’de (Film için 16. yüzyıldan kalma bir İngiliz malikanesi olan Drayton House, yani gotik romanın öncüsü Horace Walpole’un şefkatle tanımladığı üzere “Birçok farklı modül bulunduran saygıdeğer bir nahoşluk abidesi” kullanılmış) yaz boyunca sürecek bir tatile davet eder. Nemle ve şehvetle dolu bu yaz boyunca Oliver’ın Catton ailesine artan takıntısı, ailenin her üyesi için ölümcül sonuçlar doğurur.

Belli ki Fennell, bile isteye Brideshead Revisited’ın [Brideshead’e Son Gidiş] benzerini yapmaya çalışmış, ancak birebir karışım bu sefer işlemiyor. Robdöşambrlarıyla 1940’larda yazılmış bir romandan fırlamış üzere görünen züppe lordlar ve hanımlar 2024’te inandırıcı bir düşman değil, zira gerçekte ne sayıları o kadar fazla ne de net varlıkları. Çağdaş toplumların gerçek yönetici sınıfı memleketler arası ultra zenginler. Saltburn Britanya’nın üst sınıflarını tuhaf tarih romanlarından fırlamış üzere yansıtarak sınıfsal hicvin saldırganlığına kıyasla fazla sempatik kalan bir aristokrasi sunuyor. Yalnız bunu yaparken 21. yüzyılda ülkenin orta sınıfının baş yapısına dair bir şeyler de ifşa ediyor.

Filmin en beklenmedik sürprizi, Felix uyuşturucudan cılkı çıkmış, yakın vakitte eşini kaybetmiş annesini görmesi için Oliver’ı Liverpool’a götürdüğünde geliyor. Ortaya çıkıyor ki Oliver’ın annesi de babası da oğlunun anlattığı üzere değil. Ne anne o kadar muhtaç ne de baba o kadar meyyit, annesi pasta pişirirken babası bahçeyle ilgileniyor. Yarı müstakil meskenlerinin bej renkli oturma odasında üniversiteli oğullarına ve onun sosyetik arkadaşına hürmette kusur etmiyorlar. Konut de içindekiler de hayallerdeki en sıradan orta sınıf imgesinin net bir karşılığı.

Film de bu eksende dönüyor. Catton ailesine duyduğu tutkulu sevginin mana kazanması için Oliver orta sınıf olmak zorunda, Felix’i –ve bizi– inandırdığı üzere personel sınıfına mensup olamaz. Oxford’dan aldığı bursla Oliver, İngiltere’de sağcı sınıf atlama vurgusunun neden olduğu çelişkili orta sınıf zihniyetini temsil ediliyor. Yüksekleri hedeflemek Thatcher’dan bu yana Muhafazakar Parti’nin siyasetlerinin merkezinde yer aldı, artık İşçi Partisi tarafından da benimseniyor. Britanya’da aristokrasinin varlığı toplumun bu bölümüne kendilerinin toplumsal tertipte nerede durduklarını manaya bahtı veriyor, personel sınıfından eğitimleriyle, üst sınıfla doğuştan ayrışıyorlar. Sağcıların gasp ettiği, kapitalizmin istikrarlı hale getirdiği yükselme dileği, Britanya’da devrimci bir coşku değil üsttekilere karşı kıskançlıkla beslenen, başı karışık bir sevgi üretmiş durumda.

Bu yüzden de Saltburn’ün sorunu zenginlere gününü göstermek değil, eski toplumsal yapılara duyulan nostalji. Sinemanın sonunda Oliver, Felix’in annesi Lady Elspeth’e planını açıklarken yüzündeki lateks maskeyi çıkarsa ya da beyaz bir kediyi okşasa yeri. Catton ailesinin her üyesinin mevtini oysaki o planlamış, meskeni ele geçirmek için.

Elspeth hastane yatağında ölürken, vasiyet infaz memurları onun şuuru kapalı vücudunun üzerinde hoplayıp zıplayan Oliver’ın malikanenin tek sahibi olduğunu belirten kağıtları imzalamakla meşgul. Orta sınıfın zaferi aristokratlardan intikam alarak değil, ülkedeki bir araziyi olabilecek en İngiliz sistemle, mirasla ele geçirerek geliyor. Nairn-Anderson tezinin (1960’larda New Left Review mecmuasında geliştirilen bir dizi argüman) enteresan bir örneği olarak Oliver’ın Saltburn’ün sahibi olması devrimci bir harekete değil statükoyu sürdürebilecek yollardan birine işaret ediyor. Sinema, Britanya’nın soylu geçmişini tehdit ediyor üzere görünen çok varlıklı, kültürel açıdan bomboş seçkinlerin yükselişinden kaynaklanan varoluşsal bir orta sınıf kaygısına ihanet ediyor. Bu endişeye karşılık olarak Saltburn odağını entelektüel, Evelyn Waugh kokulu bir aristokrasi ülküsüne kaydırıyor. Shakespeare okuyup Bernard Palissy seramikleri toplayan, farkına varılacak derecede beyaz bir yönetici sınıfı bu.

Oysa Britanya’nın aristokratları hiçbir vakit parlak kültürel kahramanlar olmadı, Waugh’nun vaktinde bile. Günümüzde kraliyet ailesi de ataları kadar kültürsüz (bkz. Prens Harry’nin 2023’te edebiyata sunduğu katkı). Doğal gerçekler nadiren hislerin önüne geçecek kadar güçlü, bilhassa de Britanya’nın tarihi şahsiyetlerine karşı duyulan tarikat müridi hayranlığına aykırı düştüklerinde. Hindistan’da kıtlığa neden olan, ırkçı görüşleri açıkça destekleyen Winston Churchill Muhafazakar Parti’nin kaymak katmanının meşhur figürlerindendi, yeniden de 2002’de BBC’nin yaptığı bir ankete nazaran tüm vakitlerin en büyük Britanyalısı seçildi.

Ülkenin orta sınıfının aristokratların tarihine duyduğu derin nostaljiyi anlamak için gerçek Saltburn’e, yani Drayton House’a gitmek kâfi. Ziyaretçiler, “yalnızca randevuyla” kabul edilen yere girip konutu ve bahçeleri gezebilmek için malikanenin mevcut sahibi Stopford-Sackville ailesine (ilk Sackville vikontu George Germain, meskeni 1769’da mirasçısı olmadan hayatını kaybeden Lady Elizabeth Germain’den alıyor, tıpkı Oliver Quick gibi) yazabiliyor. Drayton üzere özel mülklere ziyaretçiler her yıl akın ediyor, National Trust [Ulusal Vakıf] ve English Heritage’ın [İngiliz Miras Vakfı] sahip olduğu (yüksek bilet fiyatları karşılığında halka açık) mülklere de o denli.

Eleştirmenler Saltburn’ün aristokratları bu derece sempatik göstermesini çözümlemekte zorlandıysa, bunun nedeni sinemanın uzun müddettir orta sınıf zihniyetini niteleyen, çok varlıklı seçkinlerin İngiliz kültürü için oluşturduğu tehditle ilgili kaygılarla daha da karışan çelişkilere ihanet etmesi. Nihayetinde Fennell’ın sinemasının ne “söylediği” hiç değerli değil, tutarsızlıklarına açıklama getirmeye çalışmak ya da “mesajını” anlamlandırmayı denemek de o denli. Orta sınıf hassasiyetlerinin bir eseri olarak Saltburn’ün 21. yüzyılda İngiltere’de toplumsal hiyerarşilerin hâlâ el üstünde tutulduğuna dair ifşaları ise son derece dikkat alımlı.

Bu yazı, Can Koçak tarafından Mae Losasso’nun Jacobin’de yayımlanan yazısından çevrilmiştir.