İnternet yayıncılığında bağımsızlık

Burnumun, kollarımın, bacak boyumun, göğüslerimin hepsinin birbirine nazaran orantısızlaşmaya başladığı, fikirlerin ve beğenilerin kalıcığına yürekten inandığım, daha kötüsü onları söz edişimin özüne yetişkinlere karşı bir inat yerleştiğinden, sevilmenin sıkıntı olduğu bir yaştayım. 14 yaşındayım. Yan komşumuz dünyalar tatlısı bir teyze ve o yıllarda 22-23 yaşında olan yeğeni. Meskenlerine internet bağlattıkları için, ömrünü yeğen sevgisine veren yalnız bir öğretmenin konutunun kapıları mahalleliye her vakit açık. Ben de her gün evlerindeyim. Ne vakit konutun ağabeyi gitse, yani bilgisayar boşalsa, ben yapmam gereken bir ödevi hatırlıyorum, kapılarındayım. “Rica etsem bilgisayarınızı bir yarım saat kullanabilir miyim?”

Bugün, 20 yıl sonra bile, telefon temas sinyalinin sesi bende birebir hissi yaratır. Meskenin küçücük bir masasında, ufacık bir ekranla ulaşabileceklerimin çokluğu karşısında hem daha da ufalır hem de yetişkinlere has sandığım bir refleksle ulaşabileceklerimin denetimi yalnız kendimde zannederdim. Her ay anneme yalvar yakar aldırdığım Hey Girl mecmuasının yüzüne bakmaz olmuştum. Artık esasen bir avuç olan harçlığımdan tasarruf yapmaya gerek yoktu. Sahi oturduğum bu dar yerde, Ankara’nın ufacık bir mahallesinde, bir komşu meskeninde, bundan daha bağımsız olabilir miydim?

Artık tüm yalvarmalarım meskene internet bağlatmak için olacaktı, zira herkeste vardı. Annemin kuşkulu bakışlarını haklı çıkarak, kuşağıma has diyebileceğim, yeni bir icada denk düşmüş bir orta neslin refleksiyle, kendisine sunulan şeyleri sunulduğu yıldaki haliyle kabul edip o denli kalacağını varsayarak, o günkü görkemli bağımsızlık hissini daim zannederek o komşu konutundaki çocuk merakımı, internetin gelişiminin süratiyle yarışır biçimde acilen yitirdim. İnternet ve ben bir daha o günkü kadar bağımsız hissetmedik. Hatta bir daha ayrılamayacak formda birbirimize bağımlı hale gelecektik.

Sözlüklerin, ferdî blogların süratle çoğaldığı yıllarda kaç yabancının hayatını yakından takip ettim hâlâ merak ederim. O yıllarda internet hâlâ konutun bir köşesinde duran, ziyaret edebileceğim, bu haliyle bir araçtan çok bir yere, bir odaya benzeyen bir alandı. Orada herkes herkes olabilirdi, tekrar de bu sonsuz ihtimaller içinde herkes birbirine benziyordu. Herkes herkes olabilirdi de herkes sıradanlığını –kendi benzersizliğine dair vurguyu daima gözeterek– kolluyordu. Ana haber bültenlerinde klonlanan koyunlardan bahsediliyor, Matrix’te kendini kopyalayan casuslardan oluşan sanal dünya hâlâ genç olan kuşağımın gerçeklikle ilgili felsefi fikirlerini ergen yaşta kaşık üzere büküyordu. Farkında değildik lakin tarih üst üste denk düşüyordu, tecrübelerimiz kutsallaşıyor, dokunulmazlaşıyordu. Ezbere bir toplumsal bakışla, tecrübelerin kutsallaşmasını kötülemek yobazlık olur. Elbette uluorta konuşulanlar kimi ezberleri bozuyor, internetten evvel kutsal kabul edilen idoller yıkılıyor, lisan de yazılı muhtaçlığa yetişmek için takip etmesi güç bir süratle evriliyordu.

Öte yandan bizi var eden gündelik zevkler, yerleşikleşen beğeniler, anlık rahatsızlıklar, sıradan telaşlar, çeşitli ilgiler yalnızca kendi gözümüzün filtresinden geçerek, vakitle sınanmaksızın kişisel inşamıza süratle tuğla ekliyordu. Tecrübe kendi olgunluğuna bırakılmadığından, içindeki bilgi ham kalıyordu. Ferdî alan bu türlü bir işgalle karşı karşıyayken, kamusal alan da öbür bir imtihan veriyordu. Köşede çürümeye yüz tutan karikatür mecmuaları, bekleme salonlarında yalnızca fotoğraflarına bakılmış on yıllık moda mecmuaları, hatta büyük bir emekle hazırlanmış politik yayınlar, yani cümle alem matbuat kamuyu tartıştırma hünerini yitiriyordu. Bağımsızlığı daima tartışmalı gündelik gazeteler, bulmaca eki yahut emektar bir gazetecinin köşe yazısı için hafta sonları kurcalanmaya başlıyor, matbu mecmua ve gazeteye yönetilen “bu haber, bu görüş kimin sermayesinden doğdu” sorusu eskisi kadar ilgi alımlı gelmiyordu. Zati ifşa edilmişti, Radikal’den Hürriyet’e kadar kimin kim olduğunu herkes biliyor, ona nazaran okuyordu. Temel yeni, ucuz, kolay yönetilebilir bilgi, haber ve tecrübe paylaşımı konutların içindeki odalarda genişliyor, kullananı kendine paydaş eyleyerek ipi görünmez bir yere bağlı alanda bir özgürlük veriyordu.

Bir balonun içine hapsolmuş bir hayvan düşünün, özgürlüğünü lakin dışarıya üflediği ölçüde genişletebiliyor. Ne üflerse kabul. Üstelik daha platformlar, eser yerleştirmeler, algoritmalar yok, yalnızca bir ekran, bir oda ve öteki dünya. Bu balonun ipini kimin tutacağına dair bir tartışma yaşanmadı, internetin bağımsızlığı sorgulanmaya başlandığında, internet çoktan kolay kolay ifşa edilecek kadar sermaye sahipleri elinde tekelleşmişti.

Sermaye sınıfının, varlığının koşulu olan bir hüneri var. Bir yere tohum ekerse, oranın suyunu elbette gün gelir kurutur. İnternet odası ne çabuk küçülüp cebime girdi, takip edemedim. Artık ziyaret ettiğim bir alan değil, sırtıma attığım içi türlü şeylerle dolu bir çuvaldı. Arkadaşlar, haberler, yabancılar, yeni bilgiler her vakit benimle. Kenara atmaya da niyetim yok, birçokları bu yükten yorgun düşüp vakit zaman bırakmanın hakikat olacağını söylüyor. Ben bu çuvaldan, binlerce beşere yarattığı imkanı düşünerek, razıyım. Yalnız içine ne koyduğumu seçmek hiç bu kadar sıkıntı olmamıştı. Esasen tecrübelerini canlı yayın yaşamış, iştirakleri bulup bulup yitiren, örgütlülüğünü kitlesel aksiyona dökmekte toy kalan, yazılı irtibata ve kelamın gücüne yürekten beyhude inanan, kendi biricikliğine sürgün edilmiş toplumsal şartların çocuğuyum, bağımsız olan bu çağda nasıl yaşar sorusuyla baş başayım.

Samimiyetin tanımı sıkıntı, sezgisel bir paydaşlık hali diyelim. Önünüzdeki bir eser, hatta daha kolay düşünelim, tanımadığınız birinden gelen bir cümleye baktığınızda sahibiyle kurduğunuz bağı ölçmek imkansız. Samimiyet, çağdaşlık yakalanarak taklit edilmesi mümkün bir his olduğundan, hatta daha da spekülatif olalım, samimiyet bu yeterli taklitlerin bir bütünü olarak kendini daima üretip tükettiğinden, bağ sezildiğinde dahi, kalıcı olduğunu varsaymak kusurlu. Yeniden de sezgisel olarak beğenimizde büyük yeri olan bir duygudaşlık. Samimi bulduklarımızın ne kadarı içten gelerek, karşılığında kâr elde etme niyeti öncelenmeden, bir güdüyle, güya söyleyen diğer deva bulamamışçasına doğmuştur? Bu cümlenin her bir yeri diğer bir bağlama açılabilir.

İçten geleni belirleyen, güdüsel olanı doğuran, ferdî ve tarihî bir tanıklıksa, o tanıklık ve şahit olunanlar da nihayetinde bir yapının kesimi değil midir? “Sussam gönül razı değil” diye, “Yazmaktan öbür imkanım yoktu” denen, gerçekten maddi çıkmazların, toplumsal olanaksızlıkların gerçek çaresizliği değil midir?

Üretilen işin karşılığında kâr elde etme niyeti, internette yeni bir profesyonel alanda anılması gereken “içerik üreticiliği”, “eleştirmen”, “yorumcu” hatta “kısa hikaye, şiir yazarı” üzere mesleklerde nasıl yok sayılabilir? Birinci iki sorunun cevabı kolay, tahlili güç. Üçüncü soru ise biraz çaresizlikle biraz da kabullenilmişlikle derinleştirilmesi güç biçimde karşımızda duruyor.

Blog’lardan toplumsal medyaya sıçrayan üslup ve içerik, matbu olarak ömrünü tükettiğinden kendine yeni bir okur kitlesi için mecra arayan dergilerle çevrimiçi alanda buluştu. Sinema, yemek, seyahat üzere mevzular da, kültür, siyaset, tarih üzere mevzulara dair toplumsal tenkitler de birçok bağımsız görünen çevrimiçi yayınlarda işleniyor. Üreticileri büsbütün gönüllülerden oluşmuyorsa, kendini döndürecek bir maddi kaynağa muhtaçlık duymaması mümkün değil. Gönüllülerden oluştuğunda dahi, sözcülüğünü yaptığı görüşler gönüllülerinin öbür maddi kaynaklarıyla çakışıyorsa samimiyet erkinin çatısı çatırdıyor. Tahlil herkesin daima kendini açıklaması üzere çıkmaz bir sokakta mı?

Burada politik görüşlerden azade, geçersiz bir objektiflikten bahsetmiyorum. İçinde üretilen internet, daha uygulamalara gelmeden, elektriğinden, uydu sistemlerine kadar özelleştirilmiş bir alan. Bu alanda üretilen her şeyin, bu alanla kurduğu etik bağlantının hudutlarından ve yolundan bahsediyorum. Örneğin, bir sinema eleştirmeni, bir sinemaya kendini yarattığı internet kişiliği, internet dışı hayatta kurduğu etraf, tenkidine gösterilen alaka, eleştirdiği sinemanın görünürlüğü ölçüsünde kâr ediyor. Bu örnek, temelde tahminen internet öncesinde de böyleydi lakin internetin de özelleşmesiyle bu gerçek daha da olağanlaştı, zararsız görülmeye başlandı. Ya da bir toplumsal tenkit yazısı, elbette yayının politik çizgisi doğrultusunda olacaktır. Burada yayının müelliflerinin varsa örgütlü oldukları ya da maddi alaka içinde oldukları politik oluşumların eleştirilmesine geliştirici gözüyle bakılmalı, muharrirler da bu eleştiriyi rahat kaldırabilmeli. Yeniden de enterasan olan daha bahis buraya gelmeden, okurda kesiliyor. Okur refleks olarak bu doğal hatta gerekli politik çizgiye “taraflı” diye reaksiyon gösterirken, maddi olarak direkt politik bir örgütçe desteklenen yayını yalnızca tutturdukları üslubun görünürde objektif oluşundan ötürü “tarafsız” bulabiliyor.

Bir vakitler internet platformlarında büsbütün şahsi bir istekle, tecrübe ve fikir paylaşarak var olabilen biri “artık internetin kuralları bu” diyerek, bu varoluşunu bir kâra çevirdiğinde, takipçisine ne borçlanır? Dandik bir tahlil olarak, bu türlü bir kâr iştiraki kurulduğunda “reklam” etiketi düşülme zorunluğu getirildi. Husus esasen eser tanıtımı olunca bu türlü bir karmaşa doğmuyor. İş toplumsal ya da sanatsal olana yönelik tenkitte karmaşık hale geliyor. Ortada örgütlü bir tahlil de olmadığından, büsbütün bireylerin niyetlerine bırakılmış bir durumda.

Bugünden yarına çözülemeyecek bir dünya nizamında, bu kuvvetli şartlara sırtını dayayıp, bu muhtaçlığı oldu bittiye getirerek çıkar çatışmalarını hiçe saymak lakin açgözlülük ile açıklanabilir. Her muharrir, ne kadar ufak ölçekte olursa olsun, kelamı şahsa ilişkin bir hesaptan çıkıp bir yayının kesimi haline geldiğinde, omzundaki çuvalda ulaştığı okura dair de bir borç taşımalı. Bu borç neyin, neden, kimin için söylendiğine dair bir açıklıkla hafifletilse değerli bir adım atılmış olacak. Yoksa, kolay kolay ifşa edilebilecek hale geldiğinde, bir sefer daha, iş işten geçmiş olacak.

vessaire 10. yılını kutlarken, çevrimiçi yayıncılığa bu soruyla bir sefer daha bakıyor, ben de naçizane buranın içinde 14 yaşında kaybettiğim hissi arıyorum.