“Tekinsiz Bölge” varlıkları ve hayatta kalma stratejileri

Yürüyoruz tekinsiz bir yolda. Her an bilinmedik, tuhaf, tehlikeli kimi yaratıklar çıkabilir karşımıza. Her an tökezleyebilir, düşebilir, yerlerde sürünebilir, bir bataklığa gömülebiliriz. Altımızda üstümüzde, yanımızda yöremizde her an yeni varlıklar, tuhaf oluşumlar belirebilir. Yer yarılabilir, otlar ayağımıza dolanıp bizi derinlere yanlışsız çekebilir, önümüzdeki su birikintisi birden bütün ufku kaplayabilir, düz ovada tümsekler belirebilir, ağaçlar zirvemize inebilir, hiç olmadı taş yağabilir… Bir biçimde yürüyor, ilerliyoruz lakin her ânı, her uğrağı başka bir macera. Bir kere yola koyulmuşken yürümek durumundayız sonuçta; ürkerek, titreyerek, el yordamıyla, inançlı bir yer, bir sığınak, bir gelecek arayışıyla.

Bir bütün olarak bebekliğimiz, büyük oranda çocukluğumuz, bir ölçüde birinci gençliğimiz böyledir. Birinci vakitlerinde –henüz hiçbir şey alışkanlığa dönüşmemişken– aşklarımız böyledir. Hayatımızın değerli eşiklerine ulaştığımızda, kararsızlık anlarımız ve düşüncelerimiz böyledir. Toplumsal olarak yeniyi inşa etme eforlarımız, bilinmedik bölgelerdeki birinci denemelerimiz, tecrübelerimiz böyledir. Tahminen biraz tuhaf gelecek ancak toplumsal olarak eskimiş, yıkılmış, çözülmüş ve çürümüş olanın içinde, tek ve fakir bireyler olarak hayatta kalma uğraşımız ve gayretimiz de bu türlü olabilir.

Hayal gücümüzü uyaran fantastik metinler kaleme alırken ya da bilim ile kurguyu birbirine dolandırırken bu tekinsiz bölgeleri yine ve yine yaratmayı, ürkek, huzursuz fakat merak dolu adımlarıyla okurunu oralarda yürütmeyi çok seven muharrirler, direktörler vardır, malum. Sovyet periyodu Rusyası’ndan Arkadi ve Boris Strugatski kardeşlere ve onların en bilinen romanından uyarladığı Stalker (İz Sürücü) sinemasıyla (ve bütün filmografisiyle) sinefillerin gönlünde taht kuran Tarkovski’ye biraz daha yakından bakmaya çalışalım bu seferlik. Ve kurgudan gerçeğe zıplayalım ortada, tıpkı Strugatski’lerin zıplayan ağaçları üzere.

Strugatski kardeşlerin Yokuştaki Salyangoz’unda denk geldik bu zıplayan ağaçlara. Bir ormanın tüm ögeleri hareket halindeydi esasen. Ormanda yürüyüşe çıktığınızda, kesintisiz (“bir devrimin” olamasa da) bir değişimin içinden geçmek durumunda kalıyordunuz mecburen. Üzerine bastığınız toprak apansız yenilebilir hale gelmekteyken ya da değişik bir bitki örtüsüyle kaplı taban ansızın göle dönüşebilmekteyken, ağaçlar zıplamayacak da ne yapacak aslında.

Bir yokuş ya da bayır üzerine inşa etmiş tüm sistemi Strugatski’ler. En altta bu garip orman var işte. En üstte ise “idare”. Elbette bürokratik bir yönetim bu. Sonuçta Sovyetler Birliği’nden bildiriyoruz, bürokrasiye takılmayacak da ne yapacağız? Teminatsız (düşünen/eleştiren bireylerin kendini inançta hissetmediği, soruşturmalarla/ kovuşturmalarla yüklü) bürokratik sosyalizm eleştirisi yapılmayacak da ne yapılacak/yazılacak öbür?

Eğer zirvede bürokratik bir idare ve aşağıda tekinsiz bir orman varsa, birincisinin işi, ikinciyi araştırmak olabilir daima. Çeşitli üniteler, araştırma mevzuları, kırtasiye işleri, müdürlükler, kontrol ve hesap organları vb. oluşturulur. Ormanla ilgili her şeyin ele alındığı, bir manada ormanı da kendine benzeterek yok etmeye odaklı devasa bir düzenek kurulur.

Önemli olan, İdare’den bir kahramanın bu işlerden bıkıp Orman’ın içlerine hakikat gidebilme dileğini, kazara Orman’a düşmüş bir öteki kahramanın ise oradan kaçıp İdare’ye geri dönebilme uğraşını ve her ikisinin birden, bu birbiriyle çelişik hedeflerle çıktıkları tekinsiz seyahatlerini anlatabilmektir. Bol bol çağrışım, imge ve alegori yüklü bir seyahat çıkar karşınıza böylelikle. Her şeye bir “temsil” yapıştırabilir ya da yakıştırabilirsiniz. Sözgelimi “Mühendislik Yoluyla Ormana Nüfuz Etme Timi” ya da “Bilimsel Muhafız Timi” ya da “Orman Kaşifi Salivan’ın Kahraman Özellikleri” başlıklı resmi ya da ormandaki “deadling” isimli jölemsi varlıklar ya da ormanın Karıncatepeleri, Şeytan Uçurumları üzere ismi dışında varlığı pek bilinmeyen köyleri ve bölgeleri neleri temsil etmektedir sanki? Pekala, ya şahsen ormanın kendisi? “Biz yönetimdeki beşerler, ormanın uyurken gördüğü düşler olabilir miyiz?” diye sorulur metin içinde bir yerde. En sonda Boris Strugatski’nin yıllar sonra kaleme aldığı Sonsöz’den öğreniriz ki, o denli değildir ve bu orman aslında bizim geleceğimizdir. “Gelecek Orman’dır.” Oraya hakikat gitmektedir dünya. Tekinsiz bölgelere ve buralarda el yordamıyla ilerleme ve hayatta kalma eforlarına doğru…

Basit ya da sıradan bir kurgu üzere görünebilir, lakin asıl maharet bu kolaylık içinde etkileyici bir atmosfer yaratabilmek, okuru da uzak ve yakın çağrışımlar peşinde bu atmosfere sokup koşturabilmek değil midir?

“Tekinsiz bölge atmosferi” yaratmakta son derece usta Strugatski’ler. Bu bölgeleri gözümüzde daha güzel ve detaylı canlandırabilmenin imkanını ise Tarkovski sundu bize, unutulmaz sineması Stalker ile. Strugatski’lerin bir öteki yapıtı, Uzayda Piknik‘ten uyarlanan sinema boyunca, rehberimiz ya da iz şoförümüz eşliğinde “tekinsiz bölgede” (zone) ilerleyen bir biliminsanı ile bir edebiyatçıyı takip ettiğimizi hatırlayacaktır kesinlikle sineması izleyenler.

Yokuştaki Salyangoz’un daha günlük araştırmalar ve koşuşturmalarla uğraşan sıradan kahramanlarına nazaran biliminsanı ve edebiyatçı “özel” kişiliklerdir burada. İkisi de kendi alanlarında tıkanmış, pozitivizmin ve çağdaş akımların hudutlarına dayandıktan sonra yeni arayışlar içinde buhrana sürüklenmiştir. (Yine mi “sosyalizm eleştirisi” yoksa?) Depresyondan çıkma uğraşlarına bir “olanak” sunabileceği niyetiyle iz şoföre ulaşmış, yasadışı bir seyahat konusunda anlaşmış ve yasaklı raylı sistemden geçerek girmişlerdir tehlikeli bölgeye; öbür türlü bir gerçekliğin farklı yüzleri ve katmanlarıyla karşılaştıkça ve bilindik olguların/gerçeklerin dışına çıktıkça, entelektüel tartışmalar yürütüp tıkanıklarını aşabilirler tahminen, aşikâr mi olur?

Zone’daki farklı ve tekinsiz ömrü ya da ömür formlarını görüp gerçekliği sorgulayarak yeni ufuklara açılabilmeyi uman ve yer yer yol gösterici rehberleri ya da iz şoförlerinin kelam ve buyruklarının dışına çıkıp haylazlıklar yapan ikili, tehlikeli bölgelerin sonuyla ya da “öbür gerçeklikle”, yani mevtle karşı karşıya kalmanın ne manaya geldiğini de öğrenir böylelikle.

Tekinsizliğe yol açan şeylere baktığımızda –psişik güçlere sahip çocuk dışarıda bırakıldığında– doğal ya da sıradan üzere görünen kimi ögelerdir bunlar çoğunlukla: çukurlar, kum tümsekleri, su birikintileri, kapkara bir kurt köpeği, terk edilmiş yıkık bir bina, harabeye dönüşmüş odanın ortasında anlamsızca öten eski bir telefon cihazı… Kıymetli olan bu ögelerle nasıl tekinsiz bir atmosfer yaratabildiğinizdir. Stalker –kamera açıları, sinematografik oyunlar, filtreler, oyuncuların kaygılı bir ruh halini yansıtmadaki ustalığı vb. ile– bu atmosfere yüklenen bir yapıt olarak çıkar karşımıza temelde. Doğal ögeler yerine doğaüstü varlıklar, fantastik yaratıklar, mutantlar falan da uydurabilirsiniz kuşkusuz. Yokuştaki Salyangoz da bunlara yükleniyor biraz.

Her iki yüklenme de, imgeler ve imgeler sunuyor okuyucuya/izleyiciye sonuçta. Manzaranın arkasında ise bunların temsil ettiği gerçekler olabilir. Alegori yumağından tutup ipin ucunu bir sefer çektiğinizde gerisini dilediğiniz üzere yorumlayabilirsiniz. (Fazla yorumlaya yorumlaya, Susan Sontag’ın “aşırı yorum” dediği yere de varabilir, cımbızlamalar sonucunda bağlamı kaybedebilir, yazarların/yönetmenlerin kastettiklerinden farklı yerlere, “saçmaya kadar” da ulaşabilirsiniz. Bugünlerde Baby Reindeer dizisine yapıldığı üzere örneğin).

Yokuştaki Salyangoz’un görünürdeki doğadışı yaratıklarına, bilinmeyen varlıklarına örnek, “deadling”ler olabilir mesela. Ormanın bilinmeyen bölgelerinde karşımıza çıkan lakin köylere de her an saldırmaları beklenen, kendi içinde katlanıp bükülebilen, fakat açılıp saçıldıklarında devasa bir tehdit oluşturan, varoluş formları jölemsi ya da yarı-katı yarı-sıvı, ürkütücü görünen birtakım varlıklar işte… Ormana sızmış bürokrasi hayaletleri ya da kalıntıları olabilir mi bunlar? Ormandan geri dönmeyi olanaksız kılan muhafızlar? Labirentlerden daima bir çıkış eforu fakat bir türlü bulamamak onu; Kafka dolayları tahminen, dehliz ve dehşet içinde bürokratik yapılardan (nafile) kurtuluş uğraşları? Sibirya’nın ve Gulag’ın uzantıları? Hepsi ve hiçbiri! [Bilimkurgu yapıtlarında çoktur bu türlü yaratıklar, tekinsizliği katlarlar. Örneğin Ursula K. Le Guin’deki ya da Terry Pratchett’teki ejderhalar, H. G. Wells’deki ya da J.R.R. Tolkien’deki “humanoid”ler, Philip K. Dick’deki “android”ler vb… Strugatski’lerde ise o derece abartıya ya da ejderhacılığa kaçmayan bir sadelik ile atmosfer yaratma gayreti daima daha ön planda.]

Aynı manzara dünyasının sıradan doğal ögelerine örnek ise otlar olabilir mesela. Tarkovski’nin (ve onun karşı konulamaz tesiri altındaki Nuri Bilge Ceylan’ın) uzun uzun otları, çayırları, samanları birdenbire çıkan rüzgarla birlikte sağa sola yatırmaya ve bu biçimde “doğadaki ve ruh halimizdeki ani dönüşümleri” (NBC’de içimizdeki badirelerin, örneğin mayıs probleminin hem yayılmasını hem de dağılmasını) anlatmaya ne kadar meraklı olduğu, malumunuz. Stalker, Ayna ve Kurban’da emsal sahneler çıkar karşımıza. Deniz kenarında dalgaları herkes izler; otların dalgalanması, sakin su birikintilerinde kıpırtıların başlaması, rüzgârın sürükledikleri ise çağrışım yüklü özgün bir seyirliktir.

Uzatmayalım, ister doğadışı olsun ister doğal, işbu peşine takılıp sürüklendiğimiz imgelerle birlikte yaratılan atmosfer neleri hatırlatıyor, nereleri çağrıştırıyor? Asıl sorun daha çok burada galiba.

“Büyük bir savaş, yıkım ya da kıyamet sonrasında, geriye elimizde kalanlar bunlar oldu işte!” Bu hisle yöneliyoruz yaratılan atmosferlere ve anlatılan “tekinsiz bölgelere” genelde. Biliyoruz ki, bugün de küçük örnekleri var elimizde, bu yapıtlar da bu örneklerin yayılıp tüm dünyayı kaplaması, gezegenin sonunu getirecek büyük bir yıkımın yaşanması ihtimaline karşı bir manada “uyarı” niteliğinde.

“Kıyamet-sonrası” bir dünyadayız lakin kıyametin niteliğini de çok açmaya gerek yok hani. Muhakkak ki bir şeyler olmuş. Farkında değil misiniz, nereye gidiyor dünya? Nükleer yıkım, radyoaktif serpinti, üçüncü büyük savaş, iklim felaketi, yeni virüsler, biyolojik savaşlar, denetimden çıkabilecek robotlar ve yapay zekalar … Bunların peşi sıra, altüst olmuş bir tabiat, yeni hayat formları, dehlizler, arayışlar… Dinozorlar üzere yok olup gitme ihtimali.

“Ah şu insanın, tabiata ve öbür insanlara yaptıkları!” diye düşünürken daha somut yerler de gelmeye başlayabilir akla alışılmış ki. “Günümüzden örnekler” olduğunu söylemiştik, o denli değil mi?

Kıbrıs’ta Gazimağusa tarafına gidenler, şöyle yan gözle de olsa Maraş’a bakmadan geçememiştir herhalde. Yarısı havaya uçup yok olmuş binalar; insansız ve ıssız, toz bulutu içindeki sokaklar; grinin ve kahverenginin farklı tonları; top, uçaksavar ve tüfek mermilerinin izleriyle dolu duvarlar; eski lüks otellerin önünde bomboş uzanan plajlar…

Hadi o hayli geçmişte kaldı diyelim, harabeye dönmüş, yanmış yıkılmış ve nihayetinde terk edilmiş kentler dendiğinde ya da “yolda yürürken her an mevtle burun buruna kalmak” dendiğinde, artık gözlerimizin önünde “inşa” edilmiyor mu Gazze? Bombalanıp çökmüş binalar ve harabeler ortasında, sığ sularda, çamurlarda, tuhaf yükselti ve çukurlar ortasında, yer yer dalgalanıp eğrilen otlarla, devrilen ağaçlar, duvarlarının yarısı yıkılmış kulübeler, terk edilmiş raylı sistemlerle alın size 2024 model orijinal bir tekinsiz bölge…

Gölgesi insanlığın! Buralarda yaşamak, yürümek, tutunmak zorunda olan, hayatta kalmaya çalışan, hayatta kalabilmek için günlük stratejiler üreten beşerler ortasında düşünün kendinizi dilerseniz. Nasıl da dehşetengiz!

Kuşkusuz savaş ve yıkım daima bu “açık” formunda değil, çoğunlukla “örtük” haliyle de ortamızda. Hani bazen nereye gittiği, nasıl bu kadar arttığı anlaşılmayan fiyatlara bakıp bakıp da soruyoruz ya “Ne oluyor yahu, savaşta mıyız?” diye. O denli, savaştayız. Açık, keskin, fakirleştirici bir sınıf savaşı bu. Gelir dağılımının tümüyle bozulduğu, sermayenin emeğe saldıra saldıra kudurduğu, enflasyonun tavan yaptığı bir savaşın tam ortasındayız. Sermaye sınıfı ve zirve idarecileri ezici üstünlük kurmuş, üzerinde tepiniyor. Emek cephesi savaşta mevzi kazanmadıkça devam edecek bu türlü.

Toplumsal olarak durum bu türlü lakin kişisel olarak yoksullukla boğuşurken mecburen stratejiler, tam ismiyle “hayatta kalma stratejileri” giriyor devreye. Birinci olarak Korkut Boratav’da denk gelmiştim bu ta(nı)mlamaya (olağan kuşkulu kitaplar: 1980’li Yıllarda Türkiye’de Toplumsal Sınıflar ve Bölüşüm [İmge] ile İstanbul’dan ve Anadolu’dan Sınıf Profilleri [Tarih Vakfı Yurt Yayınları]). Bir yandan kentleşme, bir yandan dalga dalga gelen krizler, klâsik proletarya ile birlikte kent fakirlerini da “inşa” ederken, varoşlarda açlık hududunda, yoksulluk içinde yaşayan insanların hayata tutunabilmek için aldıkları tedbirler, uyguladıkları stratejilere dikkat çekiyordu Boratav. Kentleşme var lakin hâlâ köyden gelmeye devam eden bulgur ve bakliyat da var örneğin; marjinal, sistemsiz ve kayıtdışı işlerden gelebilecek üç beş kuruş için daima didişmek var örneğin; gecekondu-arazi rantından, imar aflarından bir hisse kapabilmek için gerekirse savaşmak var örneğin; tam hudutta hayatını idame ettirebilmek ya da sonu geçip “köşeyi dönmek” için bunların ve benzerlerinin büyük değeri var.

Şimdi bu çeşit “imkanlar” oldukça tükenmiş ve daralmış durumda. İktidarın sadaka dağıtma düzeneklerinden uygun berbat bir hisse kapmaya çalışmak revaçta. Onunla da irtibatlı bir biçimde, her yere sızan, çıkar ve istismara dayalı cemaat, tarikat, mafya üçgeninden mümkünse ufak tefek fayda sağlama eforları da revaçta. Lakin bunlara erişim kısıtlı, dışarıda kalan çok geniş bir kesim var. Eski düzenekler olsun yenileri olsun, bu tipten hiçbir imkana ulaşamayan milyonlar var. Üstelik emeğin baskılanması ve örgütsüzleştirilmesiyle, toplumsal hakların tırpanlanmasıyla, emekliliğin eskisi üzere bir gelecek sunmamasıyla, genç işsizliğinin tırmanmasıyla vb. güvencesizlik ve geleceksizlik de katlandıkça katlanmış durumda.

Bu koşullar altında, yarın teminatı olmayan insanın bunalımlı ruh hali, pek fazla strateji de üretemiyor, yanında yöresinde düşmanlar aramaya başlıyor daha çok. “Hayatta kalma stratejileri”, mültecileri düşmanlaştırmaya, ayrımcılığa, “başkasının ekmeğine göz dikme”ye gerçek evrilmekte… Hani yaşadığımız günler distopyaya benzetiliyor ya bazen, en çok bu güvencesizlik ve karmaşa boyutuyla o denli.

Başka düşmanlar da var elbette. Soyut kalmasın diye somutlaştırılıp “canavar” olarak resmediliyor genelde. Enflasyon canavarı! Bu halde resmedilmesi, elbette zihnimizi onun gerçekliğinden, gerçek sebeplerinden ve dinamiklerinden uzaklaştırmaya yarıyor. O denli ya, sermayenin yarattığı adaletsizliği, uyguladığı birikim rejimlerinin vahşiliğini vb. görünmez kılıyor; hatası doymak bilmez kâr hırsından alıyor, karikatürize bir canavarın üstüne boca ediyor.

Peki, lakin çok enflasyonist ortamda hayatta kalmaya çalışan tek tek bireyler özelinde, distopyanın fantastik dünyasındaki garip yaratıklar üzere gerçek olabilir mi bu canavarlar da?

Bakın, biri daha deadling’lere karşı gayret ediyor, hayatta kalmaya çalışıyor şu sokakta. En ucuz ayçiçek yağını bulabilmek için indirim marketleri ortasında, A101, BİM, Şok derken tekinsiz yokuşlarda dolanan biri, Yokuştaki Salyangoz’un ormanındaki kahramanımıza ya Stalker’deki mayınlı tümsekleri geçmek için oralara önden kum torbası fırlatıp durumu yoklayan iz şoföre benzetilemez mi yani? Beş kilogramlık pirinç hangisinde üç lira daha aşağıda, yoksa çubuk kraker 25 kuruş daha mı ucuz şurada… Canavar düzgünce azmışken, zone‘da dolaşır üzere daima market market dolanıp bakmak gerekmez mi bunlara?

Yoksullukla baş edebilmek, ortalıkta tek tek gariban bireyler olarak kaldığımızda, hayatta kalma stratejileriyle mümkün sonuçta. Kemer daha fazla sıkılamayacak noktaya gelir, bıçak kemiğe dayanır, bazen bir lokma bulmakta zorlanılır, bombalanan bir kentin vefat ve kıtlıkla burun buruna savaş şartları yaşanır vb. lakin hayatta kalma stratejileri daima devrededir.

Tek tek gariban bireyler olarak kalmayıp örgütlenebilirsek ve tahminen de daha kıymetlisi, hayatta kalma stratejilerini, yeni bir hayat kurma, eşit ve özgür bir ülke ve dünya yaratma stratejisi (ve hatta bunun siyasi sacayağı olarak “devrim stratejisi”) ile birleştirebilir ya da ona dönüştürebilirsek, tekinsizlikten kurtulma umudu da belirebilir güya önümüzde.

Yoksa… Ah dünya, ah Türkiye! Yok öbür “tekinsiz bölge”, yaşıyoruz işte…