Ece Balekoğlu’nun “Neden daima eski dizileri izleyip duruyoruz?” başlıklı yazısı, izleme alışkanlığımızı sırf kişisel nostaljiyle açıklamıyor, bu tekrarın birebir vakitte toplumsal bir gereksinim olduğunu da vurguluyordu. Sonunu bildiğimiz, karakterlerine aşina olduğumuz diziler aracılığıyla ülkenin içinde bulunduğu ekonomik, siyasi ve toplumsal belirsizliklerin yarattığı yorgunluk karşısında kısa bir soluklanma imkânı bulduğumuzu öne sürüyordu.
Bu yazıyı birinci kısmı 2017’de yayınlanan İstanbullu Gelin dizisini ikinci kere izlemeye başladığımda ve bende yarattığı hissi sorguladığımda yazmaya karar verdim. Zira benim için tıpkı diziyi tekraren izlemek, hatırlama sürecinin nasıl işlediğine dair güçlü işaretler sunuyor. Süreyya’nın Esma Hanım karşısındaki sağlam duruşu içimin yağlarını eritiyor; bir çeşit adaletin, direnmenin tatmini üzere. Faruk ve Süreyya aşkı, daima aradığım ancak bir türlü bulamadığım aşkın varlığını legal kılıyor, içime umut serpiyor.
Hatırlamak, elbette katmanlı bir süreç. Her tekrar sırf olay örgüsünü tazelemiyor, birebir vakitte bireyin omurundaki öteki bir periyodu, ruh halini, mekânı ve bağları yine açığa çıkarıyor. Böylelikle kişisel hafıza, kolektif hafızanın katmanlarıyla buluşuyor.
Hatırlamak birçok vakit yüzeydeki imgeyi geri çağırmak üzere düşünülür, halbuki belleği harekete geçirmek tıpkı vakitte bir cins hafriyat sürecidir. Arkeolojik bir metaforla söyleyecek olursak, ferdî anılar toprağın altına gömülüdür, üzeri şuurlu ya da bilinçsizce örtülmüştür. Paul Ricoeur, Hafıza, Tarih, Unutuş (Metis Yayınları, 2012) kitabında belleğin hem bir çağırma hem de bir “unutma” iktisadı içinde işlediğini vurgular, yani hatırlamak birebir vakitte unutuşun izlerini de taşır. Bu nedenle ferdî hafızaya yönelmek sadece bireyin öznel geçmişini açmaz, onu çevreleyen toplumsal kodları, ritüelleri ve ortak imgeleri de açığa çıkarır.
Bir çocukluk anısı ya da tekrar izlenen bir dizi sahnesi bu nedenle sırf ferdî bir hatırlama değildir, tıpkı vakitte bir neslin, bir toplumun kültürel repertuvarına eklenmiş ortak bir imgeyi de tekrar canlandırır. Bireyin kendi geçmişine dönme uğraşı, aslında toplumsal belleğin katmanlarını da kazıyan bir aksiyona dönüşür.
Edebiyat ve sinema bu kazıyı görünür kılabilen güçlü alanlardır. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın metinleri, kişisel melankoliden yola çıkarak bir neslin tarihî sıkışmalarını açığa çıkarır. Saatleri Ayarlama Enstitüsü yalnızca ferdi uyumsuzluk öyküsü değil çağdaşlaşma sürecinin bellek çatışmalarının bir kazısıdır. Sevim Burak, fragmanlara bölünmüş, modüllü lisanıyla ferdi hafızanın kırıklığını toplumsal travmaların lisana gelmeyen katmanlarına bağlar. Nuri Bilge Ceylan’ın Bir Vakitler Anadolu’da sinemasındaki ceset arayışı sadece ferdi bir kıssa değil, taşranın kolektif hafızasının, şiddet ve otoriteyle örülmüş geçmişinin metaforik kazısıdır. Tanınan televizyon dizileri, Aşk-ı Memnu, Mükemmel Yüzyıl yahut İstanbullu Gelin de tıpkı fonksiyonu görür. Bihter’in vefatı ya da Hürrem’in iktidarı, sırf dramatik anlar değil Türkiye’nin kolektif hafızasında açılmış derin çukurlardır. Tekrar izleme pratiği, ferdî nostaljiye hizmet ederken ortak duygusal repertuvarı da güçlendirir.
Bu yıl benim için hafızanın en canlı hafriyat alanlarından biri İstanbul Manifaturacılar Çarşısı oldu. 1960’larda modernist bir ticaret kompleksi olarak kurulan bu yapı, bugün sadece bir mimari eser değil İstanbul’un kültürel belleğinin yaşayan arşivlerinden biri. Plakçı dükkanlarının soluk vitrinleri, müzik şirketlerinin tabelaları, Neredesin Firuze ve Arkadaşım Şeytan üzere sinemaların çekildiği koridorları, İMÇ’yi hem ferdî hem kolektif hatırlamanın somutlaştığı bir sahneye dönüştürüyor.
Burada bu sene yürüteceğimiz proje, hafızayı sırf temsil etmekle kalmıyor, onu kazıyan bir performatif pratiğe dönüştürüyor. Sanatkarlar, esnaf ve izleyiciler ortasındaki müsabakalar, gündelik ömürle performans ortasındaki hudutları bulanıklaştırıyor. Böylelikle İMÇ tarihe sıkı sıkıya bağlı fakat birebir vakitte bugünü derinden hisseden bir anlatıya dönüşüyor. Bu anlatı sadece İMÇ’nin geçmişini onurlandırmıyor, tıpkı vakitte bugünün kolektif hafıza üretimini de mümkün kılıyor.
Hatırlamanın ferdi bir aksiyon olmanın ötesinde toplumsal bir sorumluluk olduğunu da unutmamak gerekir. Kendi hafızamıza dönmek, sadece şahsî geçmişimizi değil bizi çevreleyen ortak hisleri da görünür kılar. Hafızası daha çok acı ve utançla dolu toplumumuzda, kolektif hafıza geçmişin yükünü ve acısını bugünde tekrar inşa etmekten çok ortak bir üretime dönüştürmeli diye düşünüyorum. Bu nedenle hatırlamak, hayatın en değerli aksiyonlarından biri. Anıları dönüştürmek, tekrar üretmek ve canlı tutmak, hem kişisel hem de toplumsal varoluşun temeli olabilir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
