İstediğiniz ömrü elde etmek üzerine

“En kötüsünü bilmenin mükafatı nedir?”
Donald Barthelme, Snow White

ABD’li düşünür Richard Rorty, bilindik pragmatik açıklamalarının birinde, bir şeyin gerçek olup olmadığını anlamanın yegâne yolunun “istediğiniz hayatı elde etmenize yarayıp yaramayacağı” olduğunu yazmıştı. Bu ya kışkırtıcı bir iddiayı ya da tüketici kapitalizminin epistemoloji kılığına girmiş bir öteki reklamını andırır. Richard Rorty’nin dokunaklı ve nükteli küstahlığı hakkında nasıl hissedileceği, kuşkusuz kültürel tercihlere, önyargılara ve siyasi görüşe bağlıdır. İstediğim hayatı elde etmek ile “bizim” isteyebileceğimiz ömrü elde etmek ortasında, belli bir çeşit sahiplik, açgözlü bireycilik ile bir kolektif siyasi proje ortasında kıymetli farklar olabilir (“istediğim yaşam” sözü tıpkı vakitte kendimde bir istikrarı ve bir dereceye kadar katılığı ima eder, istediğim hayat fikri kendi akışımı düzeltir). Ayrıyeten, birebir sebeple, Richard Rorty’nin psikanalizle bağlantılı olarak “pragmatist hakikat” tarifinin kullanımında aşikâr zorluklar vardır, psikanaliz hakikate ve insanların istediklerini sav ettikleri omurlara ilgi duyduğunu öne sürer.

Richard Rorty’nin hakikat tasviri psikanalitik bağlamda okunursa, örneğin Slavoj Zizek’in kullanışlı kelamlarıyla, açıkça hakikatin farklı bir versiyonunu arayan Lacan’ın psikanalitik tedavi hedefiyle kolay kolay eşitlenemez. Zizek, Lacan’ın psikanalitik tedavi maksadının “hastanın yeterli oluşu, başarılı bir toplumsal hayatı yahut şahsî tatmini değil hastayı kendi dileğinin temel koordinatları ve açmazlarıyla yüzleştirmeyi sağlamak” olduğunu muharrir. Hastanın istediği hayatı elde etmesine yardım etmek Lacan’ın öncelikleri ortasında üzere durmuyor (ve “açmazlar” alışılmış ki Rorty’nin işi değil). Freud’un psikanalizinin “istediğiniz ömrü elde etmekle” bir ilgisi olup olmadığını ya da ne manada bir ilgisi olduğunu, ilgisi yoksa da neyle ilgisi olabileceğini düşünmeden edemeyiz. Nihayetinde Freud kuramının kalbine arzuyu yerleştirir lakin bunu radikal bir biçimde güçlendirmek üzere istediğinizi düşündüğünüz şeyin “sorunların başladığı yer” olduğunu söylercesine yapar. Yeniden de istemek hem psikanaliz hem de Amerikan pragmatizmi için William James’in kelamlarıyla “meydana gelmekte olan” şeydir. Hem Freud’un psikanalizi hem de Rorty’nin pragmatizmi farklı yollarla istemenin niye kıymetli olduğunu ve birebir vakitte istemenin, güya isteklerimizden ibaretmişiz üzere, bilmeyi en çok istediğimiz şey haline gelmesini anlatır.

Psikanalizin emellerine ait tüm açıklamaların “tanımlamalar” olarak sunulan reçeteler olduğunu unutmak kolaydır. Kuramcılar psikanalizin hedefinin ne olduğunu —tedavi kavramının ne olduğunu, başarılı bir tedavinin neyi gerektirdiğini— anlatma kisvesi altında, aslında bize güzel bir hayatın ne olduğuna ve kişinin ne istediğini varsaydıklarına (bir analistin ofisine giren bir kişi bir sözlüğe girer ve kelamlık her vakit bir istekler sözlüğüdür) dair kendi açıklamalarını verirler. Psikanalistler aramamız gereken düzgünlüğü bize söyleme konusunda ziyadesiyle gönüllüydüler ancak önerilen uygunluğu tartışmaya açmak yahut önerilen düzgünlüğün mutlak pahalar değil de ömür deneyleri olabileceği fikrini verecek kadar istekli değillerdi.

Freud’a nazaran emel, “sevme ve çalışma” kapasitesini geliştirmek ya da daha sert biçimde tabir edersek, histerik ızdırabı “sıradan bir mutsuzluğa” çevirmektir. Jacques Lacan için birinin dileği karşısında boyun eğmemektir, Melanie Klein için depresif pozisyona ulaşmaktır; Sándor Ferenczi için hasta özgür çağrışımla iyileşmez lakin hür çağrışım yapabildiğinde iyileşir… Tüm ilgi cazibeli psikanaliz kuramcıları bize kendi bakış açılarına nazaran “iyi bir yaşamı” neyin oluşturduğundan kelam eder. Eski tip psikanalizin her vakit bilinen bir varış noktası vardı.

Rortyci pragmatistin bizden sormamızı istediği şey, Lacancı psikanalizin istediğimiz hayatı elde etmemize, aramamızın teşvik edildiği yeterlilik istikametinden anlaşılmasına yardım edip etmediği ve nasıl yardım ettiğidir. Bu Lacancı kuramın ve pratiğin rastgele bir açıdan yanlışsız olup olmadığını sormamızı gerektirmez. Pragmatizm bizden şu soruyu sormamızı ister: İstediğimiz ömür nedir yahut istediğimizi düşündüğümüz? Halbuki psikanalizin sormamızı istediği soru “ne istediğimizi niye bilmek istemiyoruz?” sorusudur. (Michel Serres’e nazaran tek çağdaş soru şudur: Kendin hakkında bilmek istemediğin şey nedir?) Psikanaliz, bizden -geleneksel ideolojinin aksine- aradığımız uygunluğu niye belirsizleştirdiğimizi sormamızı ister. Pragmatizm aradığımız düzgünlüğün istediğimiz şey olduğuna kesin gözüyle bakar ve onu nasıl elde edeceğimiz sorusunu sorar. Hakikaten de pragmatizm bize ne istediğimizi bilmemiz ve istediğimiz şeylerin değişmesine müsaade vermemiz konusunda uygun olduğumuzu söyler. Charles Taylor Özgünlüğün Etiği [The Ethics of Authenticity] isimli yapıtında, başka şeylerin yanı sıra Amerikan pragmatizmine dair örtük bir tenkitte “ahlaki ideal” kavramını şöyle tanımlar: “Daha düzgün ve daha ilerinin arzuladığımız yahut gereksinim duyduğumuz şeyler açısından değil de arzulamamız gereken şeylerin bir standardını sunduğu biçimde tanımlandığı, hayatın daha güzel ve daha ileri biçiminin ne olacağına dair bir fotoğraftan kelam ediyorum.” Rorty’nin çalışması her vakit bir çeşit kaprisli, dürtüsel bencilliği destekliyor üzere görünme riskini taşır.

Açıkça görülüyor ki psikanaliz ve Amerikan pragmatizmi gergin yatak arkadaşlarıdır; “ne istediğini bilmek” tabiri üzerinden bozuşurlar. Şayet bir Kleincı iseniz psikanaliz istediğiniz hayatı elde etmekle mi, yoksa Klein’ın istemeniz gerektiğine inandığı hayatı elde etmekle mi ilgilidir? Lacancılar niye Lacan’ın onlar için istediğini isterler? Elbet kültürel uyumlanma bize neyin isteneceğini ve nasıl isteneceğini öğretir. Kimilerimiz için psikanaliz, tıpkı pragmatizmin de ona ilgi gösterenler için olduğu üzere, kültürel uyumlanmamızın bir kesimi olmuştur; tahminen de hem psikanalize hem de pragmatizme bir epey geç ulaştığımızı belirtmek gerekir. Lakin tüm bu kelam ettiklerimiz hakkında daha açık olmak için psikanalitik manada birtakım başlangıçlara geri dönmemiz gerekebilir.

Freud’un keşfi tek bir sözcükle özetlenecek olsaydı, Laplanche ve Pontalis’in Psikanalizin Dili [The Language of Psychoanalysis] kitabında yazdığı üzere “Bu sözcük elbet ‘bilinçdışı’ olurdu”. Freud, 19. yüzyıl Alman ideolojisinin ve Avrupa romantizminin temel ögelerinden bilinçdışını “keşfetmedi” (bu terim birinci kere 1712’de İngilizcede kullanıldı) fakat onu artık psikanalitik tabirler olarak bilindiği haliyle tekrar tanımladı. Freud bir bakıma onu kendine mal ediyor ve 19. yüzyıl bilimiyle bağdaştırmak için onu şekillendiriyordu.

Freud’un tanımladığı bilinçdışı, içgüdüsel ömrün temsillerinin bir “rezervuarıdır” (Freud’un ifadesi) ve en canlı örnekleriyle illüstrasyonlarını hayallerde bulan bir düşünme biçimidir. “Psişe”, der Laplanche ve Pontalis, “bilinç alanına indirgenemez ve belli içerikler fakat dirençlerin üstesinden gelindiğinde bilince ulaşabilir hale gelir. [Freud] zihinsel hayatın ‘etkin lakin bilinçdışı fikirler’ ile dolu olduğunu ve ‘semptomların bu fikirlerden meydana geldiğini’ ortaya koydu… [bu içerikler] içgüdüsel temsillerdir… ve bilhassa ağırlaştırma ve yer değiştirme yoluyla birincil sürece mahsus düzenekler tarafından denetim edilirler.”

Bu açıklamada Freudcu bilinçdışı şuurla çelişir ve kolay ulaşılabilir değildir; zaptedildiği ve dayanıldığı söylenen içgüdüsel ömrün temsilleri rahatsız edicidir ve bireyin güç kazanılan istikrarı için tehdit oluşturur. Bu faal lakin bilinçdışı fikirler semptomlarda, hayallerde, “Freudyen lisan sürçmesi” denen şeylerde ve şuurun öteki aksaklıklarında ortaya çıkar (bu anlatıda irade gücü bir aldatmacadır). Freud tarafından tanımlanan bilinçdışı bizim en yakın yabancı cismimiz ve alternatif düşünme biçimimizdir. Freud her şeyden evvel bunun bilince kıyasla antagonistik ve antagonize eden farkını vurgulamak ister. Öteki şeylerin yanı sıra kültürel uyumlanmamızdan evvel gelen, ona eşlik eden ve bu anlatıda onu yaşayabilir kılmak için kültürel uyumlanma gerektiren gizemli mahlukatlığı tanımlamanın bir yoludur. Bunun için son nokta, Freud’un en ünlü başlıklarından birini kullanmak gerekirse, uygarlık ve hoşnutsuzluklarıdır; Freud’un “uygarlık” dediği şeye uyumlanmamızın hatrı sayılır bir bedeli olur, hüsranlarımız sıklıkla tatminimizi, isteğimiz rastgele bir objenin onu tatmin etme kapasitesini aşar.

Freud’un bilinçdışı bizim kendimize dair temel bilinmezliğimize, gelişimimizi yönlendiren bedensel isteğimize atıfta bulunur, yani Freud’un anlatısında birinci günahtan değil birinci hüsrandan dolayı acı çekeriz. Bu biyolojik temelli bilinçdışı kendimizde ve hayatlarımızda gizemli ve ısrarcı bir mevcudiyet ve baskıdır. Freud açısından bizler içgüdülerle yönlendiriliriz lakin objelere bağlıyızdır, doğuştan gelen iştahlarla şekillenir ve oluşuruz fakat biyolojik mirasımızın bizim için işleyebilmesini sağlamak için kolaylaştırıcı bir ortama -bu birinci olarak anne, sonra ebeveynler ve daha geniş olarak kültüre- bağımlıyız. Fakat bilinçdışı, Freud’un Ben ve İd’deki kelamlarıyla, “tamamıyla, öznenin farkında olmadığı gereç bağlamında kendi seyrini sürdürür”. Onun seyri bizim kestirim ettiğimiz seyirden farklıdır, çoklukla farkında olmadığımız bir şeydir. Makinedeki bir hayalet değil; şeytani bir güç, bizim kapalı hakikatimiz, sahne gerisinde yaşanan dram.

Analist Guy Thompson “Kavramın ihtilaflı tabiatına karşın, analistler ortasında bilinçdışının her ne olursa olsun muhakkak bir şuur biçimi olmadığı konusunda yaygın bir görüş birliği vardır” der. Bu Freudcu bilinçdışının, bizim şuur dediğimiz şeye karşılık, onunla karşılaştırılabilir yahut ona benzeri olarak tasavvur edilmemesi; yeni ve tuhaf bir öz çeşidi yahut düşünme yolu olarak tasavvur edilmesi gerekir. Freud ve ondan sonraki psikanalistler, bizim bilinçdışı yaratıklar olduğumuzu önereceklerdi. Bu bağlamda, özcülüklerin hepsinin yahut çabucak hepsinin pragmatik tenkidin maksadı olduğunu hatırlamalıyız. Pragmatik anlatıda, özler olasılıkları sınırlayarak geleceği evvelden kestirim etmek için mevcutturlar.

“Freud ve Ahlak Düşüncesi” [Freud and Moral Reflection] makalesinde, “Freud’un bilinçdışına dair görüşünde özgün olan şey” diye muharrir Rorty, “bilinçdışı kendiliklerimizin aptal, asık hızlı, sendeleyen hayvanlar değil de şuurlu kendiliklerimizin entelektüel eşleri, bu kendilikler için mümkün konuşma arkadaşları olduğu argümanıdır.” Bilinçdışı, Rorty’nin kışkırtıcı ve alışılmadık tarifinde, temelde biçimlendirici, rahatsız edici, sarsıcı, bilinmez, kökten gayrişahsi yahut tedhiş edici değildir. Bilinçdışı, arkadaş canlısı, hatta cana yakındır. Joseph Smith ve William Kerrigan, Rorty’nin makalesi üzerine yaptıkları yorumda “İyi haber şu ki farkındalığın dışında süregiden şey tıpkı vakitte kişinin müttefiki olabilir” diye muharrir. Buradaki “aynı zamanda” bütün işi yüklenmiştir. Freud’un bilinçdışı görüşünde özgün bir şey olsun ya da olmasın, Rorty’nin, Freud’un bilinçdışı görüşüne dair fikri katiyen özgündür. Rorty, “bilinçdışı kendiliklerden” kelam eder fakat Freud asla kelam etmez; bir kendilik yahut kendilikler fikrine muhtaçlık duymaz. Rorty amansız ve yinelenen şiddetli çatışmalardan kelam etmez ve “bilinçli kendiliklerimizin entelektüel eşleri” olarak varsayımsal bilinçdışı kendiliklere atıfta bulunur; güya çiğ, ilkel yahut içgüdüsel olmaktan uzakmışçasına -Freud’un bilinçdışı dürtüleri ve onların temsilleri için kullandığı bütün sözcükler- bu bilinçdışı kendilikler, dikkat çekecek seviyede karmaşıktırlar.

Daha doğrusu, Freud bilinçdışını farklı, yabancı, bilgisiz, içgüdüyle yönetilen bir düşünme biçimi olarak tanımlarken, Rorty bilinçdışını -dikkat cazibeli bir el çabukluğuyla “bilinçdışı kendilikler” dediği- potansiyel olarak yeterli bir ortak, en yeterli çıkarlarımızı akılda tutmak için ziyadesiyle yetenekli bir kendilikler kümesi olarak tanımlar. Bu bilinçdışı kendilikler, görünüşe nazaran tarif gereği bir tehdit değildir. Freud’un ısrarla üzerinde durduğu içkin ve yinelenen şiddet, şuur ve bilinçdışı ortasındaki ısrarlı çatışma Rorty için askıya alınmış, adeta mevzu dışı üzere görünüyor (Rorty için bizi gayelerimizden alıkoyan her şey bahis dışıdır). Freud’un agonistik olduğu yerde, Rorty’nin toplumsallığı vardır. Freud’un bela gördüğü yerde Rorty umut ve yardım bulur. Freud’un yabancılaşmış bölünmüş öznelerden kelam ettiği yerde Rorty düzgün iştirakten kelam eder.

Başka bir yerde söylediği üzere, “iyi tartışmak” yerine “farklı konuşmayı” teşvik etmek -kanıtlama ve ikna etme isteğini geçersiz kılan doğaçlama yapma isteği- Rorty’nin pragmatik projesinin ayrılmaz bir kesimidir; bir metni okurken ve yorumlarken bir şeyi yanlışsız anlamak değil de metni kendi hedeflerimizi gerçekleştirmek, ilerletmek, geliştirmek ve canlandırmak için kullanabilmenin bir yolunu bulmak (“doğru anlayalım” sloganı, diye muharrir Rorty, “farklı bir şey deneyelim üzere bir şeyle değiştirilmelidir”). Yani Rorty, Freud ile tam olarak yapması gerektiği şeyi yapar: Freud’a kendi gayelerine nazaran biçim verir, Freud’u açıklığa kavuşturmaz ya da eleştirmez, en uygun ihtimalle onu kullanır. Muhtaçlık duyduğu ve istediği Freud’u inşa eder, Freud’u pragmatizm görüşü için bir müttefik olarak görür. Bir diğer tabirle Rorty, Freud’un metinlerini kendi emelleri için yaratıcı biçimde yanlış okuduğu üzere Harold Bloom’un metinlerin yaratıcı yanlış okunması hakkındaki fikirlerini açıkça kucaklar. Okumanın, “kişinin kendi hedefleri için daha uygun hale getirebilmek için geçmişi yine yorumlama meselesi” olduğu noktasında açıktır.

Bu, hem psikanalitik tedavinin açıklamasıdır hem de değildir: Freud tahlildeki bir yorumun isabetsiz ancak kâfi olabileceğini söylediğinde, tahminen de Rorty’ye misal bir şeyi ima ediyordu, yani geçmişin orada kesinlikle gerçek bir halde değil lakin yararlı bir halde yine yapılandırılmak için orada bulunduğu. Ama Freud geçmişi kullanabileceğimiz bir alet üzere tanım etmez. Geçmişimizin geleceği inşa etme, şekillendirme ve belirleme -ve elbette sabote etme- potansiyeli kayda pahadır (Freud geçmişi bir çeşit geleceğe dair kestirim olarak kullanır). Geçmişe sahip olmak, sırf bir geleceğiniz varsa kıymetlidir. Hem Freud hem de Rorty geçmişin -kişisel ve kültürel geçmişin- geleceği inşa etmek için en yeterli kaynağımız olmasını ister; onları endişelendiren ve işe koyulmalarını sağlayan şimdiki vaktin ve geleceğin kapkaççısı manasına gelen geçmiştir. Ve onların seküler ve din-sonrası dünyasında -ve iki katastrofik dünya savaşının ışığında- hayatlarımızı yaşamaya paha kılacak olan tek şey Freud’un içgüdülerimiz ve Rorty’nin emellerimiz dediği şeydir.

Freud’a nazaran bizi ele geçiren ve bize güç veren arzularımızdır, Rorty’ye nazaran hedeflerimizdir, ikisi çok farklı şeylerdir; hedeflerimiz bizim tarafımızdan oluşturulmuştur, dileklerimiz ise tam olarak o denli değildir yahut sırf bizim tarafımızdan oluşturulmamıştır. Rorty, Bloom’u bir defa daha bir müttefik ve kabahat ortağı olarak kabul ederek bize “çok sayıda kitap okumanın niyeti çok sayıda alternatif gayenin farkına varmak ve otonom bir kendilik haline gelmektir” der. Alternatif gayeler zira imkanları görmeye, dönüşmek için bize neyin uygun olduğunu görmeye muhtaçlık duyarız. Freud için bir “otonom kendiliğin” ideali şöyle dursun, varoluşu tam da psikanalizin sorguladığı şeydi; ben[ego], diye muharrir Freud, kendi konutunun efendisi değildir; otonomi gerçeklikten fazla isteğe dayanan bir kurgudur, çaresizliğimiz, sefaletimiz, hırsımız ve bağımlılığımız için kendi kendimizi güzelleştirmektir.

Freud için gayeler sadece içgüdüsel dürtülerin türevleri ve yüceltmeleri, doyum ve güvenlik teşebbüsleri, en kıymetli ve temel fikirlerimiz olabilirdi. Freud, Rorty’nin de bildiği üzere, otonomi ve kendilik hakkındaki fikirlerimizi, onları neredeyse yararlı kurgular olarak itibarsızlaştıracak biçimde yine tanımladı, Rorty bunları hafife aldı ve eleştirmenlerinin tabiriyle “Amerikan tarzında” destekledi. Rorty’nin liberal demokrasiye ve özel ve kamusal hayatların ayrışması emeline bağlı “otonom kendiliğinin” bir süpermarketteki hırslı bir vatansever kapitaliste benzemesi kimsenin dikkatinden kaçmamıştır. Yani Freud ve Rorty’ye birlikte baktığımızda, öteki şeylerin yanı sıra otonomi fikrinin (eğer bir manası varsa) ne manaya gelebileceğini merak ederiz.

Veya pragmatik bir biçimde söylemek gerekirse, otonomi fikri ne işe fayda? (Mesela oy vermek için işe fayda ama âşık olmak yahut şiir yazmak için o kadar da işe fayda değil.) Freud’un yazılarında siyaset konusunda epey sessiz olduğunun, rastgele bir kolektif siyasi hareket için onay yahut tercih belirtmediğinin, meğer Rorty’nin pragmatizminin kararlı pratikliğinin ayrılmaz bir kesimi olarak her şeyin en baştan beri siyasi olduğunun vurgulanması gerekir. Kendi kendisini vatansever olarak kabul eden Rorty Ülkemizi Kazanmak [Achieving Our Country] isminde bir kitap yazdı; Freud Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları isminde bir kitap yazdı. Rorty, Freud’un bilinçdışını aşırdığında bu tıpkı anda hem umut verici, hem merak uyandırıcı, yeterli makûs ilham verici ve muhtemelen bir oldukça aldatıcı geliyor.

Gerçekten de, Rorty’nin Freud’un bilinçdışını tekrar tanımlaması, onun şen ve coşkulu stiliyle, Bloom’un “güçlü şairlerinden” biri üzere, orada olanı kendi yoluna sokmak için kullanıyor üzeredir (Bloom’un Etkilenme Endişesi kitabında yazdığı üzere güçlü şair, “temellük eder”). Ve Bloom’un güçlü şairi ne istediğini bilen ve onu elde etmek için gerekli şeyleri haiz olan, sonuncu olarak otonom bir figür üzere görünür. Bloom’un “güçlü şair” diye isimlendirdiği kişi, kendi çıkarı için evvelki şairlerin (öncüler) metinlerinden nemalanır, daha evvelki şairleri, kendi maksatları için kendi görüşünü kolaylaştırmak emeliyle kullanır. Öncüler, gelenekler, öteki beşerler öngörülemez ve öngörülemeyen gelecekler oluşturmak üzere materyal olarak kendi çıkarına kullanmak için vardır.

Bloom’un “güçlü yanlış okuma” fikri üzerine yorumda bulunan Rorty, şunu ileri sürer: Eleştirmen ne muharrire ne de metne niyetlerini sorar fakat metni kendi emeline hizmet edecek bir hale sokar. Metnin, bu emelle ilgili olan şeylere atıfta bulunmasını sağlar… Foucault yahut Bloom üzere yanlış okurlar tıpkı şeyle, metinden müellifinin yahut gaye kitlesinin orada bulabileceğinden daha fazlasını çıkarabilmekle övünür.

Herhangi bir okumada sansürün nerede olduğu, neyin kaldırılması, cezalandırılması yahut düzeltilmesinin gerekli görüldüğünü merak etmek her vakit pahalıdır. Ve Bloom’un “yaratıcı yanlış okuma” kavramı bize okumamızın, bir metinden kendisinin yahut bir diğerinin hedeflediğinden yahut farkına vardığından daha fazlasını elde etmek amacıyla, sadece hedeflerimiz ve tasarılarımızın hizmetinde olabileceğini ileri sürer. Bu manada metin, Bloom ya da Rorty için özütlenecek bir kaynaktır. Metnin yorumlanması için tek kriter yorumlayan tarafından kendi gayesi doğrultusunda faydalı biçimde kullanılıp kullanılmadığıdır. İstediğimi varsaydığım şeyi ilerletiyor ve geliştiriyor mu?

Rorty, sevinçli şekliyle, Freudcu bilinçdışının şiddet içeren, hırslı ve çatışmalı fotoğrafını ortadan kaldırmaya kararlıdır; Rorty’nin Freudcu bilinçdışı onun aptal, asık hızlı, sendeleyen hayvan diye isimlendirdiği şey değildir. Bilinçdışı, Freud’un göstermek için her yolu denediği, kökensel olarak dil-öncesi, karşı konulmaz biçimde istek eden ve bu sebepten de çok kızgın bir biçimde hüsrana uğramış ve öfkeli değildir (Chambers Sözlüğü’ndeki “brute” tarifinde “mantıksız, aptal, kaba, ilkel sözleri yer alır). Gerçekten Rorty, Freudcu bilinçdışının bizleri hayatlarımız boyunca güdüleyen hayret verici bir “ilkel” güç olduğu fotoğrafını ortadan kaldırmak için kararlıdır. Yırtıcı bir açgözlülük, vizyon sahibi bir paydaşlık olabilecek bir şeyle yer değiştirilir, kendi çıkarına kullanma bir fazilet haline dönüştürülür; bir düşman potansiyel bir arkadaşla değiştirilir; yalnızca antagonizmanın olduğu yerde -kendimiz ve diğerleri ile- artık hareketlilik, işbirliği ve hatta duygudaşlık olur. Freud, hepimizin yeterli bildiği üzere, yüzeysel yahut öbür türlü bir optimistlik tutkunu değildi. Rorty iyimserliğimizin bizler hakkında en fazla vaade sahip şeylerden birisi olabileceğini, yahut en azından Amerikalılar hakkında bu türlü, düşünür.

Freud’un ısrarla “kaynayan kazan” olarak bahsettiği bilinçdışı, olmak ya da görülmek istediğimiz şahsa dair temel bir tehdit addedilen kendimize ilişkin kesime işaret eder. Freudcu anlatıda bilinçdışı, eğitilmemiş kesimimizdir ve psikanaliz bize rastgele bir manada, şayet varsa, kültürel olarak uyumlanmış, eğitilebilir yaratıklar olabileceğimizi ve eğitilebilir olmanın bizim için neye mal olduğunu göstermeyi emeller (psikanalizin, eğitimin iflas ettiği yerde başladığını söyleyebiliriz). Freud’un sorusu, içgüdülerimizle bir şey yapıp yapamayacağımızdır. Ve içgüdülerimiz bize ne yapıyor? Rorty’nin epey farklı olan sorusu şudur: Kendimizden ne yaratmak istiyoruz? Freud’da birlikte çalışmak için elimizde bulunan materyal, daha sonra kültürel normlarca şekillendirilen ve nüfuz edilen biyolojik bir temel olan içgüdülerimizdir; Rorty’de kendimizden bir şey yaratmak, birlikte çalışmak için elimizde bulunan şeyler yalnızca bize miras kalan yahut karşılaştığımız, evvelce var olan kültürel yapıtlardır (yazdığımız cümleleri okuduğumuz cümleler sebebiyle yazarız; karşılaştığımız kültürel tanımlamalarla çalışırız).

Rorty, tabiatımız gereği ya da en yeterli halimizde toplumsal ve işbirlikçi yaratıklar olduğumuzu varsayar; Freud sosyalliğimizin neyle çaba halinde olduğunu, sosyalliğimizin ne tarafından sabote edildiğini yahut yolunun kesildiğini, sosyalliğimizin hamasetimizi nasıl kırabileceğini gösterir. Freud bizi, ironik biçimde, atın gitmek istediği tarafa hakikat yönlendirdiği şahıslar olarak tanımlar; Rorty daha âlâ alternatif tanımlamaların neler olabileceğini merak etmemizi ister. Şayet at fikri işe yaramıyorsa farklı ve daha güzel bir tanımlama, yeni ve daha kullanışlı bir kelamlık bulmak zorundayız. (Ata binmek hayatımızın nasıl olduğunun yahut nasıl olmasını istediğimizin en güzel tasviri midir? Neden sadece bir tane at ve bir küme binici değil?) Rorty istediğimizi yapmak için sözlüğü, istediğimizi formüle etmemize ve elde etmemize yardımcı olacak olan sözlüğü bulmak ve icat etmek zorunda olduğumuzu öne sürer. Darwinci biyoloji geleneğiyle çalışan Freud, bize -her ne kadar utangaç ve kuşkucu bir biçimde de olsa- gerçekte kim olduğumuzu söyler. Rorty, “Geçiş Basamağı Çeşidi Olarak Felsefe” [Philosophy as a Transitional Genre] isimli sevimsiz ancak ilgi cazip başlıklı bir denemede, “Oluş nedir?”, “Gerçek nitekim nedir?” ve “İnsan nedir?” üzere berbat soruların “Biz insanların kendimizden ne yaratabileceğimize dair yeni fikirleri olan var mı?” üzere akla yatkın bir soruyla istek edilir bir halde değiştirilmesine gereksinim duyduğumuzu tez eder.

Rorty bu makûs soruları “akla yatkın sorular” olarak isimlendirdiği sorularla değiştirmenin rastgele birimizin yapabileceği bir şey olduğunu açıkça ortaya koyar. Nitekim de bu, kişinin kendi sorularını, akla yatkın olsun ya da olmasın, bulmasıyla sonuçlanabilecek kendini yaratmayı teşvik etme projesinin bir modülüdür (Burada “akla yatkın” daha geniş manada, daha fazla insan için ilgi cazibeli ve anlaşılabilir; ya da daha basitçe faydalı ve kullanılabilir manasına gelir). Rorty, kıymetli olan şeyin “kişinin neyi kıymetli ve ilgi alımlı olarak gördüğü” olduğunu muharrir. Şu anda ilgi cazip yahut değerli olana dair ihtilafları çözecek bir prosedür yok ve asla olmayacak. Psikanaliz, en uygun ihtimalle, kişinin kendisi için kıymetli ve ilgi alımlı olanı (psikanalizin her vakit, herkes için neyin kıymetli ve ilgi cazip olduğunu halihazırda biliyor olmasına rağmen) bulması ve tekrar bulmasına imkan tanıyacak bir prosedürdür. Fakat sizin için kıymetli ve ilgi cazibeli olanın ne olduğunu biliyorsanız yahut daha doğrusu onu bulmaya niyetliyseniz Rortyci bir pragmatist olabilirsiniz. Eğitim -psikanaliz gibi- insanlara onlar için ilgi alımlı ve değerli olanı, göz korkutmadan bulmalarına yardımcı olmak için hizmet vermelidir. Freud, Rorty ve bizim için, özümüzü -amaçlarımızı ve dileklerimizi, aradığımız ve kaçındığımız tatminleri- onunla ne yapmak istediğimize nazaran yine şekillendirebileceğimiz cümlelerle yine tamamlamak için oradadır. Şayet Freudcu olursak, Rorty’nin üstü kapalı anlattığına nazaran, kendimize ihanet etmişiz, kendimizi otoritelere teslim etmişiz demektir.

İstediğimiz hayatı elde etme ve Freud’un psikanalizi ile Rorty’nin pragmatizminin karşılıklı olarak aydınlatıcı olup olmadığı sıkıntısıyla meşgul olmak için -birbirlerini aktifleştirecek ve istediğimiz şeyi elde etmemizi sağlayabilecek antagonistler- Freud’un içgüdüsel ömrün kaynayan kazanından bize en âlâ sufleleri veren Rorty’nin uygun konuşma arkadaşına nasıl vardığımızı sormamız gereklidir. Büyük dizginsiz ve doğuşçu aleyhtarımız olan bilinçdışından Rorty’nin çok daha cana yakın ve ilham verici işbirlikçi ikilisine nasıl geçebiliriz; Laplanche’ın “dürtülerin ben’e saldırısı” dediği şeyden Rorty’nin Freudcu bilinçdışının tercih ettiği açıklaması olan “birçok inanç ve dilek kümesi” dediği şeye nasıl ulaşırız? Kısacası zulmedici ya da en azından rahatsız edici bilinçdışından işbirlikçi olanına nasıl ulaşırız? Karşılık, şayet Rortyci bir pragmatistseniz kolaydır: Tekrar tanımlamayla ulaşırsınız. Şayet bir tanımlama size uymuyorsa -amaçlarınızı geliştirmiyorsa, istediğiniz ömrü elde etmenizi sağlamıyor yahut istediğiniz ömrü bilfiil sabote ediyorsa- daha güzelini bulursunuz (burada işleri zorlaştıran eski tarz bir Freudcu bilinçdışı bulunmaz). Bu, bir zorba, sabotajcı, diktatör ya da ayartıcı yerine, lisanı bir alet çantası olarak (Wittgenstein’ın ünlü analojisini kullanmak gerekirse) kabul eder yahut bu türlü bir tanımlamayı tercih eder. Freudcu bilinçdışını emellerinize, istediğiniz yaşama daha uygun uyacak biçimde tekrar tanımlarsınız. Rorty için bu, onun görüşüne nazaran, kendimizi şahsî olmayan güçlerin, dinlerin ve siyasi rejimlerin kurbanı değil, kendi kendini şekillendiren, işbirlikçi yaratıklar olarak algılayışımızı artıracak mümkün olan en kapsayıcı bağlantının şartlarını yaratmayı içeren, hedeflerimizi daha da ileriye taşıyan ve çoğaltan ve otonomi hissimizi güçlendiren liberal demokrasi projesini sürdürmek manasına gelir. Rorty’nin bakış açısına nazaran, hem Freud’un bilinçdışı açıklaması hem de Rorty’nin Freud’un açıklamasına dair versiyonuna sahip olabiliriz, her birini bize uyduğu biçimiyle kullanabiliriz. Freud’un bakış açısından ise bunu yapamayız.

Rorty için tüm özler, hatta bilinçdışının kendisi, onun tabiriyle “tanrı terimleri”dir. Gayelerimizi, hayal gücümüzü ve zekamızı kendimizden öte bir şeye devretme ve dış kaynak kullanmamızın sayısız yolunu makus niyet versiyonları olarak ele alır -insan olmayan otoritelere yapılan bu davet; isteklerimizi, inançlarımızı ve fikirlerimizi retorik olarak dayatma, destekleme ve devretmenin bir yoludur. Rorty sahip olduğumuz tek kaynağın birbirimiz başkası olduğunu ve daha yüksek, gayri şahsi yahut bizim ötemizde yahut içimizde rastgele bir şeye başvurulamayacağını düşünür. “Bir insan olmayan otorite size bir şey söylese bile”, diye muharrir, “size söylenenin yanlışsız olduğunu anlayabilmenin tek yolu istediğiniz çeşitten bir hayat sağlayıp sağlayamayacağıdır.” Ne tıp bir hayat istediğimiz ve onu nasıl elde edeceğimizi bulabilmek için konuşmalarımızın çeşitliliğini ve kapsamını arttırmamız gerekir (“İnsanlara,” diye müellif Rorty, “ıslah olmaz mecnun, aptal, aşağılık ve günahkarlarmış” üzere davrandığımızda bu insanları “muhtemel konuşma arkadaşları” olarak göremeyiz; bu sebeple Rorty bizi başkalarını geçersiz kılmak yahut onların prestijlerini sarsmaya yönelik şiddetli isteğimizi fark etmemiz için cesaretlendirir). Bu, öteki birçok şeyin yanı sıra Rorty’yi 1960’lar ve 1970’lerin psikanalizin etkilediği anti-psikiyatri hareketinin mirasçısı olarak konumlandırır. Rorty’nin sıkça belirttiği mümkün olan en kapsayıcı kültürel konuşma dileği -modern demokrasinin kurucu unsurlarından biri- bazen tekrar tanımlamanın avantajlarına üzere göründüğü ırkçılığı ve cinsiyetçiliği mahzurlar (eğer her şey tekrar tanımlanabilirse her şey haklı gösterilebilir). Rorty için “deneyimin isabetli bir bildirimi, bir topluluğun size, neyin yanınıza kar kalmasına müsaade verdiği ile ilgilidir.” Bu bakış açısından, tecrübenin isabetli bir bildiriminin gerçeklikle, objektif hakikatle yahut hakikatle hiçbir ilgisi yoktur; içerisinde yaşadığınız küme yahut topluluğunuz tarafından mutabık kalınarak doğrulanmış ya da müsaade verilen bir şeydir. Doğal ki, Rortyci tabirlerle, sözlükteki bir değişimle topluluğumuzun eğilimini değiştirmeyi her vakit hedefleyebiliriz; sözlükteki bir değişim, maksattaki bir değişimi gerekli kılar. Soru, bir topluluğun kabul edilebilirlik ölçütlerinin nasıl değişeceğidir. Sözlüklerin evrimleşmesini sağlayan nedir?

Konuşma hakkındaki tüm bu konuşmalarda Freud’un bize verdiği yeni bir konuşma arkadaşı versiyonu, yani bir psikanalist ve tekrar yeni bir konuşma versiyonu olan psikanalitik tedaviyi hatırlamalıyız. Görebileceğimiz üzere Rorty, kendi tabirleriyle Freud’un metinlerini kendi maksatlarına hizmet edecek bir hale sokmuştur. Bir insanı döverek şekillendirirseniz bu ona zorbalık ettiğiniz manasına gelir; şayet metali döverek şekillendirirseniz bu bir şey yarattığınız manasına gelir. Rorty’nin pragmatizmi zorlayıcı mı yoksa mülhem ve ilham verici mi? Bu iki şey bazen birbirlerinden ayrılmaz mıdır? Bloom’un güçlü şairi bize yeni bir sözlüğü dayatan ve yutturan bir çeşit zorba mı? Zafercilik emel mıdır yoksa gizlenmiş bir sorun mudur? Hem Bloom hem de Rorty için, Freud güçlü bir şairdir ve onun bilinçdışı tasviri, güçlü ve imkan tanıyan çağdaş kurgularından biridir. Freud, hiç değilse kimilerimize, karşı konulamaz bir kelamlık, büyülendiğimiz kendimize dair bir fotoğraf sunar. Ve Freud’un istediğimiz şeyi bilmek istemeyen ve arzulayan yaratıklar olarak nasıl yaşayabileceğimizi aradığı kelamlık tam da budur. Rorty daha kolay biçimde -kendisinin gündelik lisanı ve açıklığı taahhütleriyle uyumludur- Freud’un bilakis, istemenin az ya da çok güzel yapabileceğimiz bir şey olduğunu varsayarak bize istediğimiz ve kıymet verebileceğimiz ömürleri sağlayacak bir biçimde nasıl konuşabileceğimizi ve yazabileceğimizi merak eder. Yani Rorty, Freud ve takipçilerine lisan oyununun, psikanaliz uğraşının, istedikleri ömrü elde etmelerine yardımcı olup olmadığını da sorabilir ve biz de bu ömür formunu istemek için ellerinde ne üzere uygun sebeplerin olduğunu sorabiliriz. Bilinçdışını yahut Freud’un cinsellik ya da Oidipus Kompleksi açıklamasını kendinize dair imgenize dahil etmek ömrünüzü nasıl daha düzgün hale getirir? (ve hangi manada daha uygun?) İstediğimiz yaşama dair rastgele bir fikir, kim tarafından kıymetlendirilmek istediğimiz sorusundan ayrılamaz.

“İçimizde, oraya bizim koyduklarımızdan diğer hiçbir şey yoktur.” -Richard Rorty, Pragmatizmin Sonuçları [Consequences of Pragmatism]

İçimize koyduğumuz şey lisandır, hayatımız lisanda yaşanır. Bu da, şayet inançlı değilsek, içimizin derinliklerine otoriteleri kendimizin koyduğu manasına gelir. Psikanalistin icat edilmesiyle, Freud yeni bir tıp otoriteyi, yeni bir tıp hakimi, Lacan’ın “bildiği varsayılan özne” olarak isimlendirdiği yeni bir çeşit konuşma arkadaşını icat ediyordu. Psikanalizin konusu, hastanın bir otorite olarak analiste – ve hasebiyle başkalarına–, hastanın analiste transferiyle ele alınan, bunu yapmayı bırakırsa yahut farklı bir formda ya da daha az bir kararlılıkla yaparsa hayatının nasıl daha düzgün, daha kendine ilişkin olacağını anlamak emeliyle nasıl ve neden davrandığıdır. Rortyci pragmatist için sahip olmaya kıymet tek otorite, içinizden geleni yapmak için size ilham verendir. Bu da sahip olmaya bedel tek otoritenin uyumluluk, teslimiyet, müritlik gerektirmediği; ve bundan ötürü da gözdağı vermeyi gerektirmeyen bir otorite olduğu manasına gelir (psikanalizin merkezi ve aydınlatıcı paradokslarından biri Freud’un müritlik dileğini -kontrol edilme arzusu- çözme potansiyeline sahip bir tedavi icat ederken kendisinin de titizlikle müritler yaratıyor olmasıdır.). Rortyci pragmatistlerin daha çok tasasız Freudcu üstbenleri ve manipüle edilebilir ve işbirlikçi idleri var üzere görünmektedir. Bu yüzden pragmatizmin takipçisi olmak psikanalizin takipçisi olmaktan oldukça farklıdır. Bir pragmatist olmak size daha sonra ne olacağınıza dair hiçbir şey söylemez. Psikanalist olmak size ne olacağınız ve de olmayacağınız (ve esasen en başta neden psikanalist olduğunuz hakkında) hakkında çok şey söyleyebilir. Bir öbür deyişle pragmatizm ve psikanaliz bir ortada olduğunda, en güzel ihtimalle, birbirlerini teşhir edebilir yahut yenileyebilir.

Kuşkusuz Freud kendimizi tekrar tanımlayarak değiştirdiğimize işaret eder. Yeniden de Rorty’nin “yeniden tanımlama” diye isimlendirdiği şeye Freud’un, en azından vakit zaman, her şeyi bilen, gerçekliğin istekli inkarı diyebileceği aşikardır; seküler simya olarak pragmatik yine tanımlama. Freud bize ızdıraplarımızı kendimizden gizlemekte ne kadar uzman olduğumuzu göstermeye heveslidir, mesela bazen ızdırabı hazza dönüştürerek, onu kendimize haz olarak yine tanımlayarak (Freud’un mazoşizm dediği şey); bize yine tanımlamanın savunmacılık için bir öteki sözcük olabileceğini göstermeye heveslidir. Sahiden de pek çok ızdırabı, emellerimize uymayan yahut istediğimiz ömrü elde etmemizi sağlamayan şey olarak tekrar tanımlamak mümkündür. Bunun, Rorty’nin tekrar tanımlamaya dair mecburî fikrinin Freudcu ironisi olduğu söylenebilir. Yani hem Rorty hem de Freud arzulamaya ayrıcalık tanır ancak zıt biçimlerde; Rorty isteklerimizi ciddiye almamızı ve en azından kimilerini uygulamaya koymanın bir yolunu bulup bulamayacağımızı görmemizi ister; Freud isteklerimizi tanınmayı arzulayan bir şey olarak düşünmemizi ister. Freud için istek ve gerçeklik ortasındaki farkı söyleyebilmek temel gelişimsel kazanımdır; Rorty bizi dilek ve gerçeklik ortasındaki bu fazla emin ayrımın vakit zaman çok derecede her şeyi bilen ve verimsizleştiren, olasılıkları gereğinden fazla sınırlayan bir sonuca varacağı konusunda bizi uyarır (Rorty, yeniden Freud’un gerçekliğin hakikaten ne olduğunu bildiği konusunda kuşkucu olacaktır). Rorty için asıl soru, isteklerimizin istediğimiz ömrü elde etmemiz için yararlı olup olmadığıdır. Freud’un anlayışına nazaran arzulamak -her ne kadar bilinçdışı arzuyu formüle etmenin bir yolu olsa da- her şeyden evvel gerçeklikten ve iç ve dış dünyaların potansiyel tiranlığından kaçılacak bir sığınaktır ve bundan dolayı de birden fazla vakit zayıflatıcıdır. Hakikaten de Rorty’nin pragmatizmini bir çeşit arzulamaya övgü olarak düşünebiliriz; arzuladığımızda istediğimiz hayatı tanımlarız.

Liberalizme yönelttiği tenkitte -ve dolaylı olarak Rorty’ninkine benzeri liberalizmlere- John Gray, New Leviathans isimli yapıtında “Hiper-liberal proje, insanları, onlara geçmişten miras kalan kimliklerden özgür kılmaktır. Beşerler kendilerinden diledikleri neyse onu yaratmakta özgür olmalıdırlar… Bu olumsallıklardan sıyrıldıklarında, ne dilerlerse o olabilirler” diye muharrir. Rorty’nin görüşü tarifi gereği bireycidir, öteki insanları kendinizden yaratmak istediğiniz şeye dönüştürme gereksinimi ile alakalı değildir. Münasebetiyle, Gray’in işaret ettiği nokta Rorty’nin coşkusunu, şayet hafifletilmesi gerekiyorsa, hafifletir. Gray için Freud’un tersine kuşaklar ortası tarihlerin ve bunların ürettiği kimliklerin inatçı tabiatı insanlara ait göze çarpan bir gerçektir. Esasen Gray’in, insanların arzuladıkları şey olabilecekleri -ve münasebetiyle öteki insanları, olmalarını istedikleri üzere yapabilecekleri- tarafındaki inançlarına dair eleştirisi 20. yüzyıl faşistleri ve komünistlerinin yeni erkekler ve bayanlar yaratma teşebbüslerinden beslenmektedir. Gray’in sunulan liberalizmleri ve onların davet ettiği özgürlükleri kucaklarken hatırlamamızı istediği şey bu projelerin amansız gaddarlığıdır. Gray bizi kendimiz ve öbürleri için fazla şuurlu projeleri idealize etmekten uzak durmamız konusunda uyarır. Şuuru idealize etmenin bilinçdışını idealize etmek kadar aldatıcı olduğu açıktır.

Freud’a nazaran, “istediğiniz yaşam” tarifi gereği şuurunda olmadığınız bir şeydir -istediğiniz ömrün ne olduğunu bilmemek için çok çalışmışsınızdır; istediğinizi öne sürdüğünüz hayat ise sadece tanınmayı arzulayan ve sonları aşan bir şey olabilir. İstediğiniz ömür bilinçdışı dileğin kılık değiştirmiş bir formülasyonudur; istediğiniz ömrün gerçekleştirilmeye çalışılmasından evvel -psikanalitik tekrar tanımlamanın içerdiği- yorumlanması gerekir. İstediğiniz ömrü tanımlarken sadece, kültürünüzün vantrilok kuklası olabilirsiniz. İstediğimiz hayatı tanım etmek bazen yaptığımız en uyumlu -diğer bir deyişle savunmacı- şey olabilir.

Elbette Rorty’nin pragmatik yaklaşımını ele alırsak şunu sorabiliriz: Freud’un şekillendirdiği gereç neydi? Freud’un psikanalizin icadındaki, bilinçdışının keşfindeki, cinselliğin ayrıcalıklı kılınmasındaki emelleri ve dilekleri nelerdi -ve psikanaliz Freud’a ve onu takip eden psikanalistlere istedikleri şeyleri hangi manada sağladı? İstedikleri bu şey nasıl tanımlanabilir? Rorty’nin kullanışlı pragmatik sorusu şöyledir: Yaptığınız şey her ne ise, istediğiniz ömrü elde etmenize yardımcı oluyor mu? Şayet olmuyorsa niye yapıyorsunuz? Freud ve ondan sonraki psikanalistler, tarif gereği ne istediğimizin çoğunlukla şuurunda olmadığımızı vurgulayacaklardır (dolayısıyla psikanalizden geçmek düzgün bir pragmatist olmanın önkoşulu olabilir). Ve sırf ne istediğimizin şuurunda olmamak ve dileklerimizin esiri olmakla kalmıyoruz; içimizde, sonunda Freud’un “ölüm dürtüsü” diye isimlendirdiği, hem istememizi istemeyen hem de kendimize ve diğerlerine ziyan vermemizi isteyen, istemediğimiz ömrü isteyen harikulade bir güç vardır.

Freudcu psikanaliz, Rortyci pragmatizmin safça tanınmayı arzulayan, makul olmayan ve gereğinden fazla optimist gösterebilir; bu Freud’un gerçeklikten kaçış olarak adlandıracağı şeydir (ve alışılmış ki Rorty, Freud yahut bir diğerinin gerçekliğin ne olduğunu ve münasebetiyle rastgele birinin ondan kaçıp kaçmadığını bilmenin mümkün olmadığını belirten birinci kişi olacaktı). Freudcu bir bakış açısından, Rorty’nin pragmatizmi birçok kusuru gizleyebilir ve örtebilir (bilinçsizliğin kendi kendini güzelleştirmesi olarak pragmatizm). Fakat Rorty’nin pragmatizmi de Freud’un psikanalizini kısıtlayıcı, her şeyi bilen özcü, bizlere bir insanın ne olabileceğini değil de ne olduğunu söyleyen bir şey üzere gösterebilir. Freud yersiz iyimserliğe karşı ihtiyatlıdır zira determenizme ve temel olarak geçmişin determenizmine ve elbette ki biyolojik determinizme takıntılıdır; Rorty ise makûs niyet olarak determinizme (çünkü özcüdür) -olasılık ve potansiyelden kaçış olarak- takıntılıdır ve geçmişteki travmadan daha çok gelecekteki olasılıklarla, ferdi seçim ve tercihlerle ilgilenir, bilimsel olarak onaylanan, desteklenen ve kanıtlanan olsa da rastgele bir determinizmle değil.

Ancak Rorty ve Freud’un ikisi de, istediğimizi düşündüğümüz şey hakkında ne derece yanılıyorsak yanılalım ya da ne istediğimizi düşünürsek düşünelim, istediğimiz yaşama ulaşmaya dair tek bahtımızın konuşma yoluyla olduğuna inanırlar; ve esasen psikanaliz, birinin ne isteyebileceğini bulabileceği yahut en azından arayıp deneyebileceği bir konuşmadır. Ve bu ironik ya da paradoksal manada, söylediğim üzere, psikanalitik tedavi insanlara daha uygun Rortyci pragmatistlere dönüşmeleri, istedikleri ömrün ve bunun beraberinde gelebilecek çatışmaların daha fazla şuurunda olmaları yolunda yardım eder; güçlü pragmatizm için gerekli hazırlık olarak psikanaliz: pragmatik bir psikanaliz bazen bir kavram karışıklığı üzere görünebilir. Kuşkusuz Freud, isteğimizi anlamak için en yararlı konuşmanın ne olduğunu bildiğine -psikanalitik konuşma- ve bizlerin ne istediğimizi bilmemek için çok sıkı çalışacağımıza ve bunu nasıl yapacağımızı bilmemiz gerektiğine inanır (buna savunmaların tahlili denecektir); Rorty ise neyin en yararlı konuşma olacağını her vakit peşinen bilemeyeceğimize ve kimsenin bize nitekim ne istediğimizi söyleyecek bir pozisyonda olmadığına inanır; yani kendimiz ile yardımsever ve ilham verici olarak tanıyıp seçtiğimiz ötekilerden öbür. Yeniden de Rorty bizi “gerçekten” sözünü tümüyle bırakmaya teşvik eder.

Hem Rorty hem de Freud, çağdaş seküler beşerler olarak, bizlerin otoriteyi kullanım biçimlerimiz, otoriteyi ne olmak ve kendimizi ne olmaktan alıkoymak için kullandığımız konusunda meraklı olmamızı isterler. Öteki ne olurlarsa olsunlar, pragmatizm ve psikanaliz, otorite kullanma biçimimiz ve ne yapmak için kullandığımızın hem tarifleri hem de açıklamalarıdır. Hatırlamalıyız ki Freud doktor ve yazardı; Rorty ise öğretmen (felsefe ve edebiyat) ve yazardı. Tekrar de, her ikisinde de farklı hallerde, istemek problemin can alıcı noktasıdır. Freud’un kelamda insan tabiatı açıklamasında, beşerler her vakit istedikleri -ya da istediklerini düşündükleri- hayatı elde etmeye çalışabilir ve de çalışırlar ancak kendilerine karşı bölünmüşlerdir, istedikleri hayattan korkarlar ve hakikaten istedikleri şeyi ortaya çıkarmak için çok çabalarlar, istedikleri ömürleri elde etmek ve birebir vakitte etmemek için çok çabalarlar. Rorty için istediğimiz ömrü elde etmeye çabalamaktan diğer hiçbir şey yapmaya paha değildir. Rorty’nin kendi özcülüğü hiçbir şey öngörmeksizin bir şeylere müsaade verir; Freud’un özcülüğü -özlerden beklendiği gibi- pek çok şeyi öngörür. Rorty’nin pragmatizmi, John Stuart Mill’in “yaşam deneyleri” dediği şeyi teşvik ederken Freud bu çeşit projelerin hudutlarının, tanınma dileklerinin ziyadesiyle farkında olabilir.

Rorty ve Freud’un ikisi de hayatınızı isteyebileceğiniz ve istemeyebileceğiniz bir şey olarak düşünmenin mümkün olmaya başladığı bir vakitte “istediğiniz yaşam” tabirinin ne manaya gelebileceğini merak ediyorlardı. Hayat, gittikçe daha fazla insan için artan bir formda, atanmış olmaktansa seçilmiş, katlanılan bir şey olmaktansa istenmiş olabilir ve insanların kendileri görünüşte, en azından vakit zaman, kendilerini ömürlerini seçiyor üzere düşünebilen yahut tanımlayabilen, sadece istemekten fazla ne istediklerini bilen ve tanımlayan tek hayvan olarak anlaşılabilir. Bir ömrü seçmek ve kim olduğumuzu ve ne yapacağımızı bilmek, sırf lisan ile yapabileceğiniz bir şeydir.

Eğer inançlı değilseniz, hem Rorty hem de Freud örtük olarak sizi neyin ayakta tutuğunu sorar. Size ömrünüzün, çağdaş omurların gerekli kıldığı hüsran, hayal kırıklığı, dehşet ve adaletsizliğe değdiğini düşündüren şey nedir? Ya da bir öteki deyişle, seküler bir dünyada çektiğimiz ızdırap için ne üzere sebepler, münasebetler yahut açıklamalara sahibiz (yaşamda böylesine ağır hazlar olabileceği gerçeği, bu hazların yokluğunu dayanılmaz kılabilir). Rorty’ye nazaran, bulabildiğimiz kadar çok sayıda düzgün konuşma arkadaşları ile güzel sürdürülebilir gayeler üretmeliyiz; hiç kimsenin optimist olarak suçlayamayacağı Freud’a dönersek, kaçınılmaz hüsranımızın bizi neye dönüştürdüğünü gözlemlerken içgüdüsel ömrümüzle, onu yeteri kadar tatmin edici ve hasebiyle sürdürülebilir kılmak için neler yapabileceğimizi görmemiz gerekir.

Pragmatizmi içermeyen psikanalizin bize kim olduğumuzu ve buna bağlı olarak neye muktedir olduğumuzu kesin bir lisanla söyleyen bir öteki caydırıcı, zorlayıcı ahlakçılığa dönüştüğü söylenebilir. Öbür sözümona insan tabiatının kesin açıklamaları üzere, bu kabul edilen insan tabiatını yönetmek için münasip bir ahlak ve olağanlığı ima eder ve varsayar. Geçmişi geleceğe, determinizmi özgürlüğe (psikanalitik bir terim değil) ve bilinçdışı nedenselliği seçime karşı ayrıcalıklı kılarak insan olanaklılığını radikal bir formda kısıtlar. Fakat Rorty’nin psikanalizi içermeyen pragmatizmi istemenin zorlukları ve çatışmaları hakkında taammüden naif gelebilir; istemenin ne ile karşı karşıya olabileceğine, istemenin çok gerçek zorluklarına dair ikna edici bir açıklaması yoktur (çatışan isteklerin eziyeti Rorty’nin yazısıyla ilişkilendirilecek bir şey değildir). Freudcu bilinçdışına bariz bir muhtaçlık duymaksızın, hem otonomiyi hem de kendiliği idealize etme eğilimindedir; bizim seçimlerde bulunma kapasitemizi, kendimize dair farkında olmadığımız her ne varsa onlara nazaran ayrıcalıklı kılar. Hayat deneylerini güvenlik muhtaçlığına karşı ayrıcalıklı kılar. Fakat pragmatizmli psikanaliz ve psikanalizli pragmatizm, istediğiniz ömrü elde etmeye yardımcı olmak için olağanüstü umut verici görünüyor. Olağan, istediğiniz ömürden daha fazla istediğiniz bir şey yoksa.

---

*Bu yazı, Ali Eren Ataş tarafından Adam Phillips’in London Review of Books’ta yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.