OpenAI’ın CEO’su Sam Altman bu yılın başında San Francisco’da gazetecilere yapay zeka dalının bir balonun içinde olduğunu söylediğinde, Amerikan teknoloji piyasası anında reaksiyon verdi. Yapay zeka pilot projelerinin yüzde 95’inin başarısız olduğuna dair bilgiler de eklenince, yatırımcılar Altman’ın kelamlarını genel bir ikaz olarak yorumladı. Altman her ne kadar esasen halka açık teknoloji devlerinden çok özel teşebbüsler hakkında konuşmuş olsa da kimileri bunu bütün kesim için yapılmış bir kıymetlendirme üzere algıladı.
Örneğin, teknoloji milyarderi Peter Thiel elindeki Nvidia paylarını sattı. The Big Short sinemasıyla de tanınan Amerikalı yatırımcı Michael Burry ise Palantir ve Nvidia üzere şirketlerin paha kaybedeceği tarafında milyonlarca dolarlık yatırım konumları aldı. Altman’ın açıklaması sadece makul şirketlerin kırılganlığını göstermekle kalmıyor, birebir vakitte Karl Marx’ın yaklaşık 150 yıl evvel öngördüğü daha esaslı bir eğilimi hatırlatıyor: Artık üretimde kârlı bir yatırım alanı bulamayan sermaye fazlası sorunu.
Marx’ın kriz teorisi
Yapay zekanın geleceği elbette tartışma konusu değil. Dot-com balonu patladıktan sonra internet nasıl ayakta kaldıysa bu teknoloji de o denli varlığını sürdürecek. Asıl tartışma konusu, yapay zeka son birkaç yıldır vaat ettiği spekülatif getirileri sağlayamaz hale geldiğinde sermayenin nereye akacağıdır. Bu soru bizi direkt Marx’ın çok sermaye birikimden kaynaklanan krizlere ait tahliline yönlendirir.
Marx’a nazaran bir iktisatta biriken sermaye artık kârlı bir biçimde yine yatırılabilecek alan bulamadığında istikrarsızlık ortaya çıkar. Marx’ın açıkladığı biçimiyle, sermayenin çok üretimi yapılan ek yatırımların artık yeni artı-değer yaratamadığı durumlarda ortaya çıkar. Üretim yoluyla kârlı biçimde değerlendirilemeyen fazla sermaye bu defa spekülatif alanlara yönelir.
Teknoloji yatırımları ekonomik zayıflığı gölgeliyor
Yıllar boyunca korunan düşük faiz oranları ve pandemi devrindeki likidite bolluğu, şirket bilançolarını şişirdikçe şişirdi. Bu likiditenin kıymetli bir kısmı teknoloji kesimine aktı, “Muhteşem Yedili” diye anılan Amazon, Alphabet, Meta, Apple, Microsoft, Nvidia ve Tesla şirketlerinde ağırlaştı. Bu şirketler olmadan piyasa performansı negatif görünecekti. Bu durum teknolojik canlılığı değil, bilakis üretime ait maddi bir temeli olmayan, çok kıymetlenmiş dar bir varlık kümesinde ağırlaşan sermayeyi gösteriyor.
Bu, Marx’ın tabiriyle, “üretimde maddi bir temeli olmaksızın sirkülasyona sürülen paradır” yani gerçek ekonomik faaliyetle bağı zayıf olan bir sermaye hareketidir. Bunun sonucu olarak yatırımın daha azı “reel ekonomiye” ulaşır, bu da ekonomik sakinliği ve hayat pahalılığı krizini derinleştirir. Fakat her ikisi de resmî GSYİH göstergeleri eliyle büyük ölçüde görünmez hale getirilir.
Yapay zeka nasıl son tahlile dönüştü?
Marksist coğrafyacı David Harvey, Marx’ın içgörüsünü “mekansal-zamansal sabitleme” (spatio-temporal fix) kavramıyla genişletir. Bu kavram, sermayenin sakinliği süreksiz olarak aşmak için ya yatırımları geleceğe yönelik ertelemesini ya da yeni coğrafik alanlara yayılmasını söz eder. Çok birikim, emek, üretim kapasitesi ve para-sermayenin artık kârlı bir biçimde kullanılamayacak kadar biriktiği bir durum yaratır. Sermayenin fazlası kayıp yaşamamak için uzun vadeli projelere yönlendirilir, böylelikle kriz bir müddet ertelenir ve sermayenin yeni alanlarda değerlenebilmesi için fırsatlar yaratılmış olur.
Yapay zeka patlaması hem zamansal hem de mekansal bir tahlil fonksiyonu görüyor. Zamansal bir tahlil olarak, yatırımcılara gelecekte elde edileceği varsayılan, lakin muhtemelen hiçbir vakit gerçekleşmeyecek kârlılık vaatleri sunuyor. Marx’ın “kurgusal sermaye” dediği şey tam olarak budur: Gerçek iktisatta, yani mal üretimine dayanan maddi karşılığı zayıf olmasına karşın bilançolarda varlık olarak görünen sermaye tipi. Mekansal boyutta, bilgi merkezleri, çip üretim tesisleri ve maden çıkarma bölgelerinin genişlemesi, devasa fizikî yatırımlar gerektiriyor. Bu projeler sermayeyi değerlendirirken, yeni coğrafik alanlara, yeni emek piyasalarına ve yeni hammadde hudutlarına bağımlı oluyor. Fakat Altman’ın itirafının da gösterdiği üzere, ABD Başkanı Donald Trump’ın korumacı tedbirleri global ticareti zorlaştırdıkça bu yatırım alanları artık sonlarına ulaşmaya başlıyor.
Spekülatif sermayenin maliyeti
Aşırı birikimin sonuçları sırf şirketleri ve yatırımcıları etkilemekle kalmaz. Bu sonuçlar, direkt ve somut biçimlerde hissedilir. Marx’a nazaran sermayenin çok üretimi, mevcut sömürü oranlarıyla aktif biçimde kullanılamayan üretim araçlarının ve ömür ihtiyaçlarının çok üretimine karşılık gelir. Öbür bir deyişle, sakin satın alma gücü, sermayenin üretildiği süratte kıymetlenmesini pürüzler.
Kârlılık düştükçe, iktisat çalışanların ve pay senetlerine bağlı emekli gelirlerinin yok edilmesi üzere yollarla dengesizliği giderir. Tarih bunun çarpıcı örnekleriyle doludur. Dot-com balonunun patlaması küçük yatırımcıları yok ederken, bütün güç hayatta kalan şirketlerde ağırlaştı. 2008 mali krizi milyonları konutlarından ederken, finansal kurumlar kurtarıldı. Bugün ise büyük varlık yöneticileri mümkün dalgalanmalara karşı şimdiden tedbir alıyor; örneğin, Vanguard portföyünü kıymetli ölçüde sabit getirili yatırım araçlarına kaydırdı.
Spekülasyon büyümeyi tetikliyor
Yapay zeka balonu yalnızca bir teknolojik gelişme değil, esasen yapısal baskıların bir belirtisidir. 20. yüzyılın başında Marksist ekonomist Rosa Luxemburg, genişlemiş üretimin gerektirdiği daima artan talebin nereden geleceğini sorgulamıştı. Luxemburg’un cevabı, Marx ve Harvey’in tespitleriyle paralellik gösteriyor: Üretim kanalları daraldığında sermaye ya yeni alanlara yönelir ya da spekülasyona kayar.
ABD, artık ikinci yolu tercih ediyor. Bugün şirketlerin yapay zeka altyapısına yaptığı harcamalar, hanehalkı tüketiminden daha fazla GSYİH büyümesine katkı sağlıyor. Bu alışılmadık durum, büyümenin ne kadarının üretken yatırımdan çok spekülatif yatırımlardan kaynaklandığını gösteriyor. Bu süreç kâr oranlarını düşürüyor ve spekülatif akış aksine döndüğünde ekonomik daralma kaçınılmaz olacaktır.
Gümrük vergileri sermaye üzerindeki sıkışmayı artırıyor
Mali enflasyon, sermayenin daha evvel yeni fizikî yahut coğrafik pazarlara yönelmesini sağlayan klasik “basınç tahliye” yollarının daralmasıyla şiddetlendi. Gümrük vergileri, yarı iletken ihracat denetimleri ve misilleme gayeli ticaret tedbirleri, sermayenin dünya genelinde hareket edebileceği alanı daralttı.
Sermaye, mahallî iktisadın yapısal baskılarından kolay kolay kurtulamadığı için, kayıpları ertelemek emeliyle borçları öne çekmek yahut varlık fiyatlarını şişirmek üzere finansal araçlara yöneliyor. Fakat bu yollar, kriz vakti geldiğinde kırılganlığı daha da artırıyor. ABD Merkez Bankası Başkanı Jerome Powell’ın faiz indirimlerine açık olması, ucuz krediye yine yönelim sinyali veriyor. Düşük borçlanma maliyetleri, sermayenin kayıpları süreksiz olarak örtebilmesine ve yeni spekülatif döngüleri başlatmasına imkan tanıyor.
Marx, bu durumu faiz getiren sermaye tahlilinde açıklamıştır: para piyasaları, gelecekteki üretim üzerinde, mallar biçiminde gerçekçi olarak elde edilebilecek ölçüden fazla hak tezleri yaratır. Bunun sonucu olarak, hanehalkı kaldırabileceğinden fazla borçlanmak zorunda kalır ve böylelikle sakinlik krizinin yerini bir tüketici kredisi krizi alır.
Balonlar ve toplumsal risk
Yapay zeka balonu, hükümetlerin yatırımları memleketler arası seviyede yönlendirme alanının kısıtlı olduğu ve iktisadın giderek kırılganlaşan kredilerle ayakta tutulduğu bir ortamda patlarsa, sonuçlar önemli olabilir. Sermaye yok olmayacak, bunun yerine faiz indirimine istekli bir ABD Merkez Bankası tarafından şişirilen tahvil piyasaları ve kredi araçlarında ağırlaşacaktır. Bu durum krizi önlemez; yalnızca maliyetleri aşağıya, işçilerin sırtına aktarır.
Balonlar kazara oluşmaz. Tam bilakis, balonlar çok sermayeyi eritmek üzere kendini tekrarlayan düzeneklerdir. Şayet Trump’ın korumacılığı mekansal çıkışların kapanmasını sürdürür ve zamansal tahliller giderek daha riskli kaldıraçlara dayanırsa, sistem varlık fiyatlarının şişmesi, çöküş ve yine devlet müdahalesi döngüsüne yanlışsız sürüklenir. Yapay zeka varlığını sürdürecek lakin onu çevreleyen spekülatif balon daha derin bir yapısal sorunun göstergesidir. Bu sorunun maliyeti de nihayetinde en fazla personel sınıfının sırtına yüklenecektir.
*Bu yazı Bala Ulaş Ersay tarafından Elliot Goodell Ugalde’nin The Conversation‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, güzel ki varsınız.
