Sen çok güçlü bir bayansın

“Sen çok güçlü bir bayansın, bu türlü ne istediğini, nasıl davranması gerektiğini bilen bayanlar benim çok hoşuma gidiyor, kimseye bağlı değilsin.” Bu sözleri, otobüs durağında benimle birlikte bekleyen çiftin konuşmasına kulak konuğu olduğumda duydum. Problemimiz bu cinsten çağdaş bayan tanımları. Kimseye gereksinimi olmayan, işinde azimli, alışverişe düşkün, tarz sahibi, terapisini ihmal etmeyen, görünürde hiçbir şeyin peşinden koşmazken ne hikmetse istediğini de asla elinden kaçırmayan, hem dikkat çekmeye uğraşmayan hem de varlığıyla tüm dikkatleri üstünde toplayan çağdaş bayanlar ve bunların varyasyonları. Evet, biraz karışık, lakin kaygıya mahal yok. Önümüzde dönüp bakacağımız, arşiv niteliğinde “kadın dergileri” ve öbür medya ögeleri var. Bilgi güçtür, çözeceğiz.

Geçenlerde bir parfüm beğendim, “bu kadar para vereceksem emin olmalıyım” diyerek parfümü Google’da arattım. Bütçem, zevklerimden bütünüyle emin olmam için kâfi değil. Ekşi Sözlük’te Donetella Versace’nin kokuyla ilgili yorumlarını aktaran bir yazı gördüm. Versace kokuyu duyanların kendilerini gerçek manada “kadın” hissetmelerini, parfümü kendilerine bir “armağan” olarak kabul etmelerini istemiş, kokuyu da “şehvetli, ender ve narin, hem kırılgan hem vahşi” diye tanımlamış. Umarım bayan üzere hissetmenin ne demek olduğunu Donetella Hanım’ın sözüyle daha âlâ anlamışsınızdır. Ben ister istemez bu ölçütleri sağlayabiliyor muyum diye düşündüm. Evet, geçen gün metrobüste bana dik dik bakan dedeye öfkelendim. Vahşiydim, bana çarpan yamulurdu. Sonra hududum bozuldu, herkesin içinde katıla katıla ağladım. Kırılgan ve narinim elbette. Ender miyim? O denli diyenler var. Şehvetli miyim? Öğlen yemeklerine şap atılan, dört erkek müdür yardımcısının koridorda kızların etek uzunluğunu not alarak tahakküm kurmaya çalıştığı küçük bir Anadolu Lisesi’nde dört sene geçirip bu yaşa geldim, o denli yahut bu türlü kurtardım herhalde libidomu.

Simone de Beauvoir, İkinci Cins[i] isimli kitabında daima farklı tarifleri üretilen bu “ideal kadının’’ başarısızlık ve suçluluk hislerinden kaçamayacağını, zira bu cinsten kadınlığın mistik standartlarını yakalamayı başarırsa, onun artık insan üzere davranamayacağını lakin bir serap olabileceğini savunuyordu. Kelamını ettiğim kitap, ikinci dalga feminizminin kıvılcımını yakan bir rehber niteliğindeydi. Sloganına aşina olabilirsiniz: “Özel olan politiktir”.

İkinci dalga feminizm, bayanların rollerinin büsbütün “özel’’ alanda erkeğin rollerinin de büsbütün “kamusal” alanda çizilmesine karşı çıkan, konut içi emek sömürüsüne ayak direyen bir toplumsal çabaydı. Çıkış noktasını anlamak için yazılı kaynaklardan yola çıkarak zihnimizde bir senaryo canlandırabiliriz: Kocaları işteyken, bayanların kapı önünde, çay bahçesinde yahut birinin oturma odasında bir ortaya gelip sohbet ettiklerini düşünün. Kocalarıyla yaşadıkları geçimsizliklerden, mesken içi şiddetten, paylaşılmayan mesken işlerinden, annelikten, siyasette eksik temsil edilmelerinden ve kürtaj hakkının ellerinden alınıp alınamayacağına kadar konuştular. O devir için değişik olan şuydu, bayanlar birbirleriyle cinselliği de konuşmaya başladılar. Oturma odalarında dertleşirken, bayanlar şahsî hayatlarının toplumsal motiflerle ilerlediğini fark ettiler. Aileyi ekonomik bir ünite olarak kabul etmeyip bayanların mesken içi görünmeyen emeğinden beslenen nizam, onların bir ortaya gelerek hayatlarının tıpkı örüntüde olduğunu anlayabileceklerini göz arkası etmişti.

Ev içi emeğin de bir silah olarak kullanabileceğinin şuurunda olan ABD, Soğuk Savaş devrinde Sovyet Rusya’ya ruhsal bir darbe indirdi. 1959’da Moskova’da Amerikan Ulusal Standı açıldı. Standın gaye kitlesinde konut hanımları da vardı. Stantta, o devir Sovyet Rusya’nın sahip olmaya uzak olduğu teknolojik mesken aletlerine yer veriliyordu. Elektrikli süpürge, mutfak robotları, beyaz eşyalar, çocuklar için oyuncaklar… Greg Castillo, Cold War on the Home Front [Soğuk Savaş’ın Domestik Cephesi] kitabında o vakitler sosyalist rejimle yönetilen bayanların Amerikan bayanlarının hayatlarını gördüklerinde yaşadıkları hezeyanı anlatıyor. Banliyö tipi meskenlerdeki memnun aile tablolarını ve konut hanımlarının bakımlı, dinç ve sevinçli fotoğraflarını gören bayanlar şok oluyor. Konutta çocuklarınız bu oyuncaklarla kendi başına oyalansın, o sırada elektrikli süpürgeyle beliniz ağrımadan konutunuzu temizleyin. Yemekten sonra oturma odasında kocanız yalnızca kendi istediği şeyi mi izliyor? Hiç değerli değil, mutfağınızda size ilişkin küçük bir renkli televizyonunuz var! Castillo, periyodun Sovyet başbakanı Kruşçev’in bu propaganda karşısında soğukkanlılığını kaybettiğini ve “Bizim de konutlarımızda bunlardan var!” diyerek akıl almaz bir savda bulunduğunu aktarıyor.

Sovyet Rusya’da beşerler emeğin karşılığını barınabilecekleri konutlarla alırken, kapitalist tertip hoş ve boş vakit kazandıracak eşyalar vaat ediyordu. Zira sosyalist sistem “Bugün çalış ki yarın yaşayabilesin,” derken, kapitalist sistem yarının asla gelmeyebileceğini fısıldıyordu. Tahminen para kazanamıyor olabilirsiniz, lakin vakit kazanabilirsiniz. Böylece boş vaktinizde, çocuklarınızla ve eşinizle ilgilenebilir, hem daha düzgün bir eş hem de daha düzgün bir anne olabilirsiniz. Yani siz de tıpkı devrin Amerikan bayanları üzere “ideal kadına” dönüşebilirsiniz.

Peki, 1960’ların ülkü bayanı bugünün ülkü kadınıyla bağdaşıyor mu? Yoksa büsbütün tezat bir temsil mi kelam konusu? Âlâ bir anne, özverili, tasarruflu, edilgen, bakımlı, ilgilerde istikrar sağlayıcı olarak konumlandırılan “ideal kadının” yerini ekonomik bağımsızlığını sağlamış, cinselliğini ve öfkesini bastırmayan, kendi parasını dilediği üzere harcayan, özgüvenli ve özgür bayan aldı. Geçmişin ülkü bayan tanımından günümüzün ülkü bayan tanımına geçerken aklımıza gelen dönüm noktaları var mı? Bunu düşününce aklıma “Kadınlar çalışma hayatına başladığında…” diye başlayan ezberlenmiş cümleler geliyor. Ancak bayanlar her vakit çalışıyorlardı, konuttaki tüm fizikî işleri üstleniyor, çocuk bakıyor, bunları yaparken de mesken içi iktisatta tasarruflu davranmaya çalışıyorlardı. Ülkü bayan temsili değişti, pekala sosyopolitik manada hakikaten bir değişim yaşandı mı? Bayanlar toplumsal hayatı kendileri için sahiden idealleştirebildi mi?

Sticker’ların ve rozetlerin üstünde, dünyaca ünlü bayan pop müzikçilerinin şarkı kelamlarında, global moda markalarının tişörtlerinde vurgulanan “Slay Bitch”, “Boss Bitch”, “Fuck the Patriarchy”, “Who Run the World? Girls!”, “Queen”, “Love yourself” üzere sloganlar şahsî özgüveni tatmin etmeye yarıyor, fakat eşitsizliğin ve mağduriyetin pek de değişmediği, öbür eşitsizlik varyasyonlarına dönüştüğü bir ortamda bayanların kendi yankı odalarını yaratmalarını sağlayarak güç dinamiklerinin güzelleştiği hissine kaptırıyor. Moda ve reklam dünyası femvertising’i (kadın odaklı pazarlama stratejileri) benimsedi, paralel olarak toplumsal medya “güçlü ve seksi iş kadını” temsili üzerinden üretilen sayısız şimdiki içerikle özgüven ve yürek hissimizi anbean pekiştiriyor. Daha da ilginci bayanların “özgüven”, “özdeğer” ve “özsaygı” kazanmaları üzerine her gün milyonlarca şey söyleniyor.

Gülüm Şener “Metalaşmış feminizm bayanları güçlendirir mi?” başlıklı makalesinde, markaların ve medyanın neden bayanlara daima kendilerini daha fazla sevmeleri gerektiğini söylediğini, ferdî gayretin toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini yıkmak için nasıl anahtarmış üzere gösterildiğini sorguluyor. Feminizmin gittikçe daha tanınan hale gelmesi şahsî farkındalıklarımızı artırırken toplumsal eşitlik için verdiğimiz feminist gayret de metalaşıyor. Zira kapitalizm her vakit haz odaklı yaşamayı buyurduğu için ânı asla kaçırmıyor. Biz daha toplumsal feminist uğraş için nasıl ortak çalışabileceğimizi bulamamışken, kapitalizm bize feminist çabayı süratlice tüketmenin kapılarını açıyor.

Şener, makalesinde Türkiye’de yayınlanan 8 Mart reklamlarını inceliyor. Birinci olarak Sabancı Vakfı’nın #EğitimHakkıTartışılmaz reklamını ele alalım. İki bayan biliminsanı laboratuvarda deney yapıyor ve Mars’ta ömürle ilgili yeni üretilen Demron dizaynlarıyla ilgili yorum yapıyor. Reklam, “Bu periyotta bunlar tartışılır. Kızlar okusun mu, okumasın mı tartışılmaz. Sabancı Vakfı Türkiye’nin dört bir yanında bayanları ve kız çocuklarını desteklemeye devam ediyor. 45 yıldır,” yazısıyla son buluyor. Ama reklamda, vakfın bu çocuklara nasıl ulaştığını yahut önlerindeki klâsik aile bariyerini nasıl aştıklarını, bu dayanağın sınıfsal olup olmadığına dair sunduğu bir data ya da tahlil yok. Üstelik sorunun kaynağı da yok. Neden kız çocuklarının okuyup okumamasını tartışıyoruz? Ataerkiye dayanan idare sistemleri mi, ekonomik sebepler mi, erken evlilik ve çocuk sahip olmak mı, eğitimin muhafazakarlaşması ve ayrıştırıcı tavrı mu?

Küçük bir kız çocuğu, konutunda otururken bu reklamı televizyonda görmese de muhtemelen yaşadığımız internet çağında erişebildiği kaynaklarla kendini NASA’da misyon yaparken hayal edebilir. Yani sorun küçük yaştan itibaren bayanların az hayal kurması olmasa gerek. Kızlar okusun mu diye tartışanlar da kızlar olmadığına nazaran, Sabancı Vakfı bu üstünkörü “bunlar bu evrede çok yanlış” iletisini tam olarak hangi kitleyi harekete geçirmek için veriyor?

İkinci olarak Defacto markasının #DuruşunYeter reklamına bakalım. Defacto giyen genç, şık ve özgüvenli bayanlar ofiste, sınıfta yahut makyaj yaparken gösteriliyor, “Varlığın Yeter”, “Sözlerin Yeter”, “Renklerin Yeter”, “Gülüşün Yeter” sloganlarını söylüyorlar. En son hepsi sahneye çıkıyor ve “Duruşun Yeter” yazısı önünde poz veriyorlar. Reklam, Defacto’nun “Dünya Bayanlar Günü Kutlu Olsun” iletisiyle sonlanıyor. Defacto 8 Mart’ın mana ve kıymetinden “emekçi” sözünü çıkararak sloganı soyutlaştırıyor. Lakin bana burada daha değişik gelen şey “yeter” vurgusu.

Tam olarak neye kâfi? Duruşun sokakta seni takip eden birinden kurtulmana mı, bayanların bu topraklarda yaşadığı bilumum şiddetin kesilmesine mi, yoksa Defacto giymene mi kâfi? Yeniden sorunun kaynağını okuyamadığımız bu reklamda tahlilin yalnızca kendimize inanmamız olduğu algısına kapılıyoruz. Yani Defacto’nun “varlığın yeter” tahlilinin ne 8 Mart’ın tarihi manasıyla ne de Türkiye’de yaşayan işçi bayanların problemleriyle bağdaşan bir yanı var.

Peki, feminizmin “bağımsız iş kadını” trendi tarafından tüketilmesi hakikaten makûs mü? Sorun bayanın toplumsal rolleri değişiyor üzere gözükse de erkeğin rollerinin kamusal alandaki hiyerarşik pozisyonuyla sabitlenmiş durumda olması. Üstelik kapitalist nizam “ideal kadının” sırf kişisel ekonomik bağımsızlığına odaklanmasını, buna odaklanırken zati hak ve eşitlik arayışında da yol kat ediyormuş üzere hissetmesini sağlıyor. Akademisyen ve felsefeci Nina Power, Tek Boyutlu Kadın[ii] kitabında, tipik genç iş bayanı imajının, piyasadaki işlere en uygun emekçi profili olduğunu söylüyor. Herkes yürüyen CV’lere dönüşürken, bağlantı mahareti yüksek, bakımlı, eğitimli ve enerjik iş bayanları toplumsal hayatta edindikleri yeri kaybetmemek, kamusal alanda gördükleri eşitsizliklerden arınacakları bir özel alan yaratabilme hayaliyle ferdî gayretlerine canla başla sarılıyor.

Ataerkiye dayalı ekonomik sistem, trendi yakalamak ve öfkeli kalabalığı yatıştırmak için bayanların toplumsal rollerini değiştirmeye çabalıyormuş üzere davranıyor. Halbuki erkeklerin rollerini değiştirmeye yönelik rastgele bir şey söylemiyor. Hatta bayanlara yönelik sorunların işlendiği medya eserlerine baktığımızda erkekler ya sihirli bir değnekle ortadan kaybolmuş üzere duruyorlar ya da yalnızca figüran olarak bulunuyorlar. Halbuki bayanların yıllardır katılaşmış mağduriyetini, tüketim kültürüyle pompalanan bir özgüven ya da şirkette basamakları çıkmak için sergilenen ferdî azim gideremez. Zira bu mağduriyetten bahsederken patriarkayı göz arkası edemeyiz. Münasebetiyle erkeğin toplumsal rolü değişmeden bayanın toplumsal rolü değişemez.

Nina Power tıpkı kitabında, günümüzün çağdaş bayan tasvirine inanmadığını söyleyerek okurlarına “Geçmişteki tüm o değişik bayanlar nereye gittiler?” diye bir soru yöneltiyor. Ben bu soruya pek katılamıyorum. Zira bilhassa ataerkil toplumlarda büyürken önünde örnek alabileceği bir çalışan bayan figürü görmeden, annesinin inandığı “ideal kadınla” yeninin “ideal kadınını” kendi içinde sentezlemeye çalışan, gerekirse onay görmemek ve sevilmemek uğruna bunun uğraşını veren genç bayan hâlâ epeyce değişik. Üstelik bütün bunları tahminen de yaşadığı coğrafyada kendini inançta hissetmeden yapıyor.

Eskiden olduğu üzere çağdaş vakitlerde da bayanlar birden çok bayan olmaya çalışıyor. Şatosundan Donetella Versace, sokak röportajından klasik aile rollerini benimsemiş bir anne, altın günlerinden mahalleli bayanlar, hepsi durup “Kadın dediğin…” diye başlayan cümleler kuruyor. Parfüm seçmeye çalışırken, flört ettiğiniz kişi size beğenilen kelamlar söylerken ya da akrabanız sizi davranışlarınızdan dolayı uyarırken bu “güçlü kadının” ne olup olmadığıyla ilgili düşünmek zorunda kalabilirsiniz.

[i] Çev: Gülnur Acar Savran, Koç Üniversitesi Yayınları.
[ii] Çev: Hasret Kaya, Habitus Kitap.