Güven, sadece bireyler ortasındaki ilgilerin değil toplumların ve kurumların da sürekliliği için vazgeçilmezdir. Nikas Luhmann’a nazaran bir çeşit toplumsal sermaye, Julian Rotter’a nazaran belirsizlik altında işbirliğini mümkün kılan ruhsal bir destek, Anthony Giddens’a nazaran toplumun devamlılığını sağlayan görünmez bir ağdır. Bir ülkeye duyulan itimat, sırf siyasi otoriteye değil tıpkı vakitte adaletin erişilebilirliğine, ekonomik istikrara, sıhhat ve eğitim anlayışına, velhasıl sistemin bütününe duyulan bir inançtır.
Ancak, hepimizin bildiği üzere, günümüzde bizi bir ortada tutan bağlar gittikçe çözülüyor. Makul aralıklarla tekrar eden ekonomik krizler, harika seviyedeki bilgi kirliliği ve dezenformasyon, her geçen gün büyüyen toplumsal adaletsizlik ve şeffaflığın bütünüyle yok olması, itimadın çoktandır parçalandığı, tabir yerindeyse, un ufak olduğu yeni bir periyoda işaret ediyor.
OECD’nin 2024 tarihli Kamu Kurumlarına İnanç Raporu, itimat kaybının sadece ferdi hislerle sonlu kalmadığını, yurttaşların kamu siyasetlerine iştirakinin ve kurallara uyma oranlarının yüzde 30’un üzerinde düştüğünü gösteriyor. Misal formda, Dünya Bankası’nın raporları da itimadın zayıfladığı ülkelerde beyin göçünün arttığını, doğal ve toplumsal kaynakların süratle tükendiğini vurguluyor. Elhasıl, inanç kaybı sırf devlete değil geleceğe, aidiyete ve toplumsal dayanışmaya da ziyan veriyor.
Türkiye’de itimat erozyonu çok daha bariz ve katmanlı biçimde yaşanıyor. Lisanlardan düşmeyen “siyasi kutuplaşmanın” ötesinde hukuk sistemine duyulan güvensizlik, ekonomik belirsizlikler, kurumların şeffaflıktan uzak idaresi ve liyakat tartışmaları toplumsal itimadı içten içe çürütüyor. Bu da halkın geleceğe dair beklentilerinin ziyadesiyle azaldığını gösteriyor. Kurumlara duyulan inancın azalması, sırf yurttaş-devlet bağlantısını değil yurttaşların birbirine duyduğu inancı de zedeliyor. Bir diğer deyişle, inanç sadece üstten aşağıya bir düzlemde değil yatay bağlantılarda de kayboluyor.
Adalet, inancın yapıtaşlarından biri elbette. Türkiye’de adalet sistemine yönelik en büyük tasa, kararların öngörülebilir olmaması (veya, karşıtından, öngörülebilir olması) ve lisanımızdan düşmeyen “hukuk devleti” unsurlarının hukuk sisteminin siyasallaşmasıyla zedelenmesi. Uzayan yargı süreçleri, birbiriyle çelişkili kararlar ve “güçlü olursan cezasız kalırsın” algısı, toplumu savunmasız ve çaresiz hissettiriyor. Adalete duyulan inancın azalması, bireylerin devlete değil ferdi ilgilere (belki iç dünyaya) yahut alternatif güç odaklarına yönelmesine neden oluyor.
Güven hissinin en kıymetli katmanlarından siyaset de uzunca müddettir “toplumsal iradenin temsili” olarak tanımlanıyor. Lakin Türkiye’de uzun müddettir siyasete itimadın yerini, temsil krizine dair derin bir memnuniyetsizlik almış durumda. Siyasi kutuplaşma, karar alma süreçlerinin bilinemezliği ve çözümsüzlük kültürü, yurttaşların daha çok “kendi mahallesine” güvenmesine neden oluyor. Bu da siyaseti tahlil üretme aracından fazla kimlik ve kültür savaşına dönüştürüyor.
TÜİK’in açıkladığı ekonomik itimat endeksi uzun müddettir 100’ün altında, bu da karamsarlık hududunun içinde olduğuna işaret ediyor. Son iki aydaki düşüş (özellikle temmuzdaki -3,4 puanlık gerileme), iktisada inancın besbelli halde kırıldığını ortaya koyuyor. Enflasyonun daima yükseldiği, döviz kurun denetim dışı dalgalandığı (veya daima baskılandığı) bir nizamda, beşerler ne yatırım yapabiliyor ne de geleceklerini planlayabiliyor. Meğer iktisat sadece cüzdanların içini değil insan bağlarını ve toplumsal morali de belirliyor.
Medyaya inancı incelediğimizde, bir devir toplumun müşterek hafızasını besleyen haber alma hakkı, artık farklı “hakikat evrenleri” yaratan birer propaganda aracına dönüşmüş durumda. Kimin hangi haber kaynağını takip ettiği, artık kiminle arkadaşlık edeceğini bile etkiliyor. Gerçek, haberin içeriğinden fazla kimin nasıl söylediğine nazaran bedellendiriliyor. Bu da bilgiye değil inanmaya dayalı bir medya okuryazarlığını (okuryazarlık da şüpheli) olağanlaştırıyor.
Erozyona uğrayan itimadın bileşenlerinden eğitim sistemi ise toplumsal inancın geleceğe taşınmasını sağlayan temel araçlardan biri. Fakat Türkiye’de diploma skandalı, imtihan sistemlerinin yanı sıra müfredatların daima değişmesi ve eğitimde nitelik farklılıkları, eğitimin kapsayıcı olmadığı algısını güçlendiriyor. Eğitimin liyakatla değil etrafla sonuç verdiği fikri, gençlerin sisteme itimadını kırarken toplumsal hareketliliğin de önünü tıkıyor.
Toplumu bir ortada tutan sadece kurumlara duyulan itimat değil, bireyler ortası münasebetlerdeki adalet ve istikrar duygusudur. Fakat son yıllarda Türkiye’de bireyler ortasında da “kime güveneceğimizi” bilemez hale geldik. Artık bir kişinin bir işi “hak ettiğini” bilmek, onun eğitimi ya da unvanıyla anlaşılmıyor. Çünkü diploma skandalı, formal eğitimin kalite farklılıkları ve referansla yükselen meslekler yetkinlik ile etik kıymetler ortasındaki bağı bütünüyle kopardı. Bu da sadece iş dünyasında değil, gündelik hayatta da beşerler ortasında itimadın kaybına neden oluyor. İnsanların “ne bildiğine” nazaran değil “kimi tanıdığına” nazaran değerlendirildiği bir ortamda, bireyler ortası inanç münasebeti yerini kuşkuya ve fırsatçılığa bırakıyor.
Peki, kaybettiğimiz inancı geri kazanmak mümkün mü? Evet, lakin bu sadece birkaç ıslahatla çözülebilecek bir sorun değil, esasen yapısal, zihinsel ve kültürel açıdan esaslı bir dönüşümü gerektiriyor. Zira itimat alışkanlıklarla, tavırlarla ve bedellerle inşa edilirken kanunlarla da korunması gereken bir yapı. Bugün yaşadığımız meseleler sırf itimat kaybının sonucu değil, bu kaybın yerini alan kayıtsızlık, şüphecilik, hatta vakit zaman sessizlik yaşadığımız sıkıntıları katmerlendiriyor. Güvensizlik normalleştiğinde, toplumun genelinde savunma refleksi hakim oluyor.
Güveni yine inşa etmek, evvel inancın neye dayandığını hatırlamakla başlar. Şeffaflık, sırf bilgi paylaşmak değil tıpkı vakitte niyetin dürüstçe söz edilmesidir. Tutarlılık, sırf söylenenle yapılanın ahengi değil vakit içinde tıpkı prensipleri koruyabilmektir. Siyasal iştirak ise yalnızca sandığa gitmek değil insanların gündelik ömürde kelam sahibi olabildiği bir nizamdır.
İnsanların sırf karar sonucunu değil, karar sürecini de görebildiği bir sistemde itimat tahminen tekrar filizlenebilir. İtimat bir gecede kazanılmaz lakin her gün biraz daha kaybedilebilir. Bu yüzden tekrar inşa süreci sabır, istikrar ve kolektif irade gerektirir. Nitekim toplumsal itimadı yine inşa istiyorsak, evvel birbirimize dürüstçe bakabilmeli, sonra birebir masada konuşabilecek yüreği göstermeliyiz.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
