Turistlere güler yüz borçlu muyuz?

Hakikaten de bir masala açılan kapıydı burası.
Uzak bir dünyadan, meçhul bir hayalden,
harikulade bir masal üzere mücevherler vardı burada.[i]

Sonda -tekrar- söyleyeceğimi başta söyleyeyim, bu yazı kimsenin bir çift hoş kelamını, bir tebessümünü gayeye koymak maksadıyla yazılmadı. Muradım, bir ödev üzere, yazının devamında tanımlamaya çalışacağım kimi toplumların öbür toplumlardan kesinlikle beklediği gülüşü, bakışı neden beklediğini anlamak. Birlikte anlayalım isterim. Her ne kadar bu beklenti çoğunlukla bir ülkeye, topluluğa yönelse de bu ülkenin kimi yurttaşlarından daha fazlası bekleniyor: Hizmet dalı çalışanlarından, özelinde de turizm işçilerinden. Lakin ben biraz daha genel bir çerçeveden başlayacak, evvel bir duyguyu tanımlayacak ve tohumlarının atıldığını düşündüğüm yıllara hakikat kısa bir seyahate çıkacağım.

Yaz sona eriyor, biraz bundan kelam ederek başlayalım. Kimimiz bırakın tatile çıkmayı, ayaklarını suya bile sokamadı. Alınamayan vizeler, 50’sine basmasına ramak kalmış döviz kuru, uçak bileti fiyatları, müsaade haklarımızı çoktan bir ay sonrasına bulabildiğimiz randevularla MHRS kapılarında harcamış olmak… Haydi borçla harçla birkaç günlüğüne ülke içinde bir tatil yöresine gidebildiniz diyelim, sizin masaüstü art planında iç geçirerek baktığınız balonlara binen turistler ile sizin ya da o balonu sabahın köründe kalkıp ateşleyen personelin tecrübesi ne kadar benzeşebilir?

Bir turist için mesela Mardin sokaklarında yürümek yahut kentlerin bizim için tarihi gayretlerden gelen diğer manalarla yüklü meydanlarında turistin güvercinleri uçurarak çektirdiği fotoğraflar genelde otantik, büyüleyici ve sıcak bir tecrübe diye tanımlanırken, tıpkı sokaklarda işe yetişmeye çalışan bir işçinin, çocuğunu okuldan almak üzere koşturan bir bayanın, geçim kederiyle sabahtan akşama canı çıkan bir kağıt personelinin gözünde bu sokakların manası tıpkı mı? Galata Kulesi’ni gerisine alıp fotoğraf çektiren bir turist ile hiltiyle Galata’ya girdiklerinde öfke kusan bir İstanbullunun hissettikleri birebir mı? Bunlar zihnimizde sıraya durmuş uyutmazken, ben ne kadar gülümseyebilir, misafirperverlik gösterebilirim? Üstelik bundan büyük kârlar elde eden bir otel sahibi, bir bakan ya da havayolu şirketi CEO’su değilsem…

Bugün seyahat bloglarına, reklam kampanyalarına ya da cins şirketlerinin sloganlarına baktığımızda daima tıpkı şeylerle karşılaşıyoruz: “Türkler misafirperverdir.” Hatta bu artık öylesine doğallaşmış ki (Türkler diye homojen bir topluluğun kabulüyle beraber) “misafirperverlik onların kanında var” diyenler bile var. Pekala, nitekim o denli mi? Bu türlü bir şey kandan gelir mi? Nereden çıktı bu misafirperverlik? Kim tarafından yazıldı? Kime ve neye hizmet ediyor?

Mesela “Yabancı biri bana ‘hiç Türk’e benzemiyorsun’ dediğinde neden seviniyorum?” sorgulamasının beni birinci götürdüğü yer oryantalizm kavramı olmuştu. Neredeyse herkesin lisanına pelesenk olmuş bu kavramın akla gelen birinci açıklama olması, elbette benim dahiyane düşünme biçimimden neşet etmiyor. Nihayetinde Edward Said bu yaklaşımı kavramsallaştırdığında, yani 1970’lerin sonuna gerçek bile, fikir olarak çok da yeni değildi. Münasebetiyle artık de benim misafirperverlik ve güler yüz beklentisini manalandırmak için bu kavrama başvurmam herhalde anlaşılır.

Edward Said Şarkiyatçılık isimli kitabında, Batı’nın Doğu hakkında oluşturduğu bilgi birikiminin sadece akademik çalışmaları kapsamadığını tıpkı vakitte emperyalizmin bir aracı olarak kullanıldığını öne sürer. Said’e nazaran, bu telaffuz alanı Doğu’nun kendisini tanımlama kapasitesini elinden alır. Doğu’yu, Batı’nın onu tanımladığı halde kabul etmeye zorlar. Bu telaffuz alanı, Foucault’nun “biyopolitika” ve “iktidar-bilgi” ortasındaki alakayı tanımlamasıyla da paralellik gösterir. Hatta Said direkt “Şarkiyatçılığın ne olduğunu anlamak için, Michel Foucault’nun L’Archeologie du savoir (Bilginin Arkeolojisi) ile Surveiller et punir’de (Hapishanenin Doğuşu) tanımladığı telaffuz kavramını kullanmanın işe yarayacağını düşündüm. Savım şu: Şarkiyatçılık bir telaffuz olarak incelenmedikçe, Aydınlanma sonrasında Avrupa kültürünün Şark’ ı siyasal, sosyolojik, askeri, ideolojik, bilimsel, imgesel olarak çekip çevirebilmesini -hatta üretebilmesini- sağlayan o dayanılmaz sistemli disiplinin anlaşılması olanaksızdır” demiştir.[ii] Foucault’ya nazaran, çağdaş toplumlarda iktidar fizikî güç yerine bilgi ve normlar üzerinden de uygulanır. Said, bu bakış açısını kullanarak Batı’nın Doğu hakkındaki bilgi birikimini denetim etmesini, bu bilgi aracılığıyla Doğu’yu “yönetilebilir” bir alan olarak tanımlamasını eleştirir.

Batılı turistlerin egzotik ve otantik tecrübe arayışı, “Doğu” diye isimlendirilen coğrafyadaki kentlere yaptıkları ziyaretlerde kaleme aldıkları seyahatnameler, mektuplar, kitaplar, şarkiyatçı telaffuzun yıllar sonra turizm pratiklerinde nasıl tecessüm edeceğini, bir telaffuz alanı olarak misafirperverliğin nasıl kurulduğunu görmek açısından âlâ örnekler. 17, 18 ve 19. yüzyıl boyunca (hatta 20.yüzyıl başında) İstanbul’a, Mardin’e, Kudüs’e, Şam’a gelen Batılı seyyahların yazdıklarına baktığımızda misal tasvirlerle karşılaşıyoruz: Fakir ancak cömert bir konut sahibi, karşılık beklemeden kahve ikram eden bir bayan, hürmetin bir sözü olarak yerlere serilen hasırlar, davetkâr bir tebessüm… Güya başı sonu belirli, karakterlerin değil tiplerin olduğu efsunlu bir masal… Pek çok seyyah seyahat notlarında kendisini ağırlayanların yoksulluğunu lisana getirirken, yeniden de ona “bir kral üzere hizmet edildiğini” muharrir. Hans Christian Andersen, İstanbul’u “bir masal” olarak tanım eder ancak tıpkı vakitte “kurnaz ve numaracı” esnaflarla müsabakalarından dem vurur. Mark Twain, Mısır’da yaşadığı tecrübesi “gerçek Oryantal misafirperverlik” olarak kutsar.

İskoç muharrir Charles MacFarlane Turkey and Its Destiny: The Result of Journeys Made in 1847 and 1848 to Examine into the State of that Country isimli seyahat kitabında Osmanlı İmparatorluğu’na yaptığı seyahatlerden yola çıkarak Türklerin misafirperverliğinden bahseder.[iii] Bilhassa köylere yaptığı ziyaretlerde, kendisinden hiçbir karşılık beklenmeden yemek ve konaklama sağlandığını anlatır: “Türkler, bir yabancıyı ağırlamayı büyük bir onur sayarlar. Konut sahibi, konuğun tüm muhtaçlıklarını karşılamaktan memnuniyet duyar.” MacFarlane, misafirperverlik övgüsüyle Osmanlı’yı bir yandan egzotik ve hayranlık uyandıran bir medeniyet olarak görür, bu tıp insani ve toplumsal bedellerin Osmanlı toplumunun değerli bir modülü olduğunu lisana getirirken bir yandan da Osmanlı’nın Batı Avrupa’yla karşılaştırıldığında birçok açıdan geri kalmış olduğunu tabir eder. Birebir vakitte hayranlık duyduğu Osmanlı toplumunun ve geleneklerinin çağdaşlaşma önünde bir mani teşkil ettiğini de belirtir. Burada hayranlığın tek taraflı bir hayranlık olduğu, bu “iyi” özelliklerin gelişmemişliğin bir önkoşulu olarak söz edildiğini açıkça görebiliriz. Bu iki istikametli bakış, Said’in de söz ettiği üzere, Batılı seyyahların ve müelliflerin devrin Doğu’suna bakışlarını özetleyen örneklerdir.

İngiliz gezgin Alexander Kinglake, Osmanlı İmparatorluğu’na ve Doğu Akdeniz’e yaptığı ziyaretlerinden bahsettiği kitabında[iv] Doğu beşerinin cömertliğini ve misafirperverliğini “büyüleyici bir deneyim” olarak aktarırken alaycı bir hal takınır. Osmanlıda bir erkeği betimlerken kullandığı “keskin bir zeka olmaksızın içgüdüsel bir bilgelik” taşıdığı sözleriyle toplumun içgüdüleriyle hareket ettiğini söyler, gösterdiği misafirperverliği de şuurlu nezaket kuralları kapsamında değil de içten gelen bir davranış olarak görür. Bu yazıları sırf ferdî tecrübe transferleri ve edebi metinler olarak değil, Batı kamuoyuna sunulmuş Doğu imgesinin birer kurgusu olarak değerlendirmeliyiz. Lakin bu yaklaşım, yani oryantalizmin içinden geliştirilen tahlil, turizm üzere karmaşık ekonomik ve toplumsal süreçleri anlamada tek başına kâfi değildir.

İşleri biraz karmaşıklaştıralım, artık gelelim “sözün” bittiği ve iktisat politiğin başladığı yere (belki birlikte yürüdükleri yere demek daha hakikat olur). Yani biz oraya bugün geliyoruz diye, bu tahlil sonradan ortaya çıktı diye değil. Daima oradaydı, ancak telaffuzun alanına sıkıştırılarak kabul gördü, yasallaştırıldı diye. Turizmin iktisat politiğini tahlil etmek için telaffuz tahlilinin yanı sıra altyapı dinamiklerine, üretim alakalarına ve sermaye birikim biçimlerinin tesirine de odaklanmak gerekir. Esasen Said de “Şarkiyatçılık, yayımlanmasından yirmi beş yıl sonra, çağdaş emperyalizm hiç sona erdi mi yoksa iki yüzyıl evvel Napolyon’un Mısır’a girişinden beri Şark’ta sürüp gidiyor mu?” diye sormuştu.

Şimdi her birimizin yaşadığı bu gündelik hayat müsabakalarından, sohbetlerinden, turistlere duyulan öfkelerden en çok etkilenenlere, genel olarak bilhassa turistik bölgelerde çalışan hizmet dalı işçilerine, özel olarak da turizm işçilerine, hani şu müsaade hakları bile yedi günde birden on bir günde teğe düşürülerek “lütfedilen” personeller var ya, onlara gelelim. Bugün bu “Doğu misafirperverdir” söylemi sadece edebiyatta değil turizm sanayisinde de yaşamaya devam ediyor. Türkiye’nin resmi tanıtım sitelerinde, “misafirperverliğin sıcaklığı”, “samimi karşılamalar” üzere sözler turistik eserin modülü olarak pazarlanıyor. (Burada kesinlikle bir parantez daha açıp ülkenin şuurlu bir halde tercih edilen pazarlama stratejilerine de bakmak gerekir. Zira tek taraflı bir alımlanma mümkün olmayacaktır, diğer bir yazının konusu olsun diyelim).

Pandemi devrinde Turizm Bakanlığı’nın hazırladığı görüntülerde yoğunlukla yabancı turistlerin geldiği yerlerin çalışanlarına “Siz eğlenin, ben aşı oldum” yazılı maskeler taktırıldığını bile gördük. Sosyolog John Urry, turistin bakışını şöyle tanımlıyor: “Turist, görmek istediği şeyi görmek için gelir; otantik olan, onun gözünden görünendir.” Bugün “turistik deneyim” dediğimiz şey, sırf bir görüntüyü değil tıpkı vakitte bir hissi, bir karşılamayı, bir hali da içeriyor zira turistler bunları görmek istiyor. Gidilen yerde ne görüleceği ne yeneceği kadar, nasıl karşılandığınız da bu tecrübenin modülü yani.

Bu yüzden turizm işçisi yalnızca yemek servis etmez, rehberlik hizmeti vermez, güler yüz de sunar. Akşamları otellerde düzenlenen eğlencelerde vücudunu de bir “nesne” haline getirmek zorunda kalır, turist eğler. Tüm bu sunumlar, hizmet alan turisti şad etme üzere ruhsal emeği de içerir. Bir taraftan da sunulan hizmetin “kalitesini” gösteren pratiklerdir bunlar. Turizm işçisi, bu kalite düşerse cezalandırılır, gereğince güler yüz göstermezse, çeşitli internet sitelerinde 5 puan almazsa işinden atılır. Hizmet kesiminde çalışanların sadece fizikî değil duygusal bir performans da sergilemek zorunda kalışını, hizmetin bu boyutunu, yani çalışanlar üzerinde önemli bir duygusal ve ruhsal yük yaratışını açıklamaya yetenekli olmasıyla Arlie Hochschild’in “duygusal emek” kavramı öne çıkıyor.[v]

Turizm çalışanları gülümsemeli, sabırlı olmalı, konukla empati kurmalı. Tüm bunlar tecrübenin bir modülü, eksik kalamaz. Pekala, bu oryantal bakış açısını daima Batılı turist mi üretir? Elbette hayır. Türkiye’den Tayland’a balayı tatiline gitmiş turistlere kulak verelim: “Tayland’ta önümüze bir kırmızı halı sermedikleri kaldı!” Britanyalı bir bayanın Marmaris’teki turistik tecrübesine uzanalım: “Türkler inanılmaz ilgili ve misafirperver, hele de erkekleri…” Bunun ülke içi örnekleri de var: İstanbul’dan Mardin’e giden her bir yerli turist gördüğü misafirperverliğe duyduğu hayranlıkla meskenine döner. Gezdiği gördüğü yerler, yiyip içtiği yöresel yemekler yanında, yolda onları görüp çeviren Ahmet Abi’nin meskeninde, elde avuçta yokken sunduğu kahveler çaylar, tecrübenin bir modülü olarak “ben de oraları görmek istiyorum ya” diyen bir öbür turist adayına anlatılır. Tekrar edeyim: Ne Ahmet Abi’nin güler yüzünde, ne elinde avucunda ne varsa paylaşmasında, ne de turistin Ahmet Abi’yle yaptığı sohbetlerde tek başına bir sorun vardır. Sorun olan bunun doğallaştırılması, bir ödevmiş üzere beklenmesi, “turistik tecrübenin bir parçası” olarak sunulmasıdır. Yani bugün “misafirperverlik” direkt bir piyasa beklentisi, meta haline gelmiştir. İşte bu noktada 17. yüzyıldan bu yana gelen misafirperverlik söylemi hem kültürel bir tahakküm hem de ekonomik bir sömürü aracına dönüşür.

Bu yazının temel kaygısı, kimsenin gülümsemesini sorgulamak değil, fakat bu gülümsemenin gerisindeki söylemi, iktidar bağını, emek sömürüsünü ve kültürel tahakkümü sorgulamaktır demiştim. Bugün Avrupa’nın pek çok kentinde, “go home, tourist” sloganlarıyla sokaklara çıkanlar yalnızca turist istemedikleri için değil yaşadıkları kentin bir şov objesine, kentle bir arada içinde ömür savaşı veren insanların birer köleye dönüşmesine itiraz ettikleri için aksiyon yapıyor. Barselona’da, Berlin’de, Venedik’te mahallî halk kent hakkını, kıyılara fiyatsız erişim hakkını talep ediyor; bu sefer bunu turistik tecrübelerin metalaştığı tespitiyle yapıyor. Giderek daha kıymetli, daha yaşanmaz hale gelen kentlerde turizm artık bir cümbüş değil bir çatışma alanına dönüşüyor.

Frantz Fanon’un sömürgecilik eleştirisini de bu bağlamda değerlendirmezsek eksik kalır üzere. Fanon, sömürgeleştirilmiş halkların kültürel kimliklerinin, ekonomik bağımlılık bağlarıyla birlikte yine şekillendiğini belirtir. Turizm dalı de bu sürecin bir uzantısı olarak görülebilir. Lokal topluluklar, “Batılı” turistlerin beklentilerini karşılamak için kendi kültürlerini yine tanımlamak ve bu tarifi ekonomik kar elde etmek üzere bir eser haline getirmek zorunda kalır.[vi] Turizm yoluyla emperyalizm, sadece ekonomik kaynakların değil tıpkı vakitte kültürel pahaların de sömürülmesini (hatta kültürel bedellerin sömürülmesi yoluyla ekonomik kaynakların sömürülmesini de) içerirken lokal halkın misafirperverliği, Batılı turistler için bir “meta” haline gelir. Bu süreç lokal halkın özgün kültürel bedellerini yitirip piyasa taleplerine nazaran şekillendirmesine neden olur. Kültürel alandaki emperyalizm, böylelikle (turizm sanayisi aracılığıyla) lokal toplulukların kendi kimliklerini denetim etme ve tanımlama hakkını sonlar.

Toparlamak gerek artık: Evet, biliyorum; yolda yürürken turistlere öfke duyuyoruz; ben de duyuyorum bazen. Artık etrafımdaki pek çok arkadaşımın “ben turistleri hiç sevmiyorum” dediğini de çokça işitiyorum. Fakat öykünün karmaşıklığını anlamak sorumluluğu düşer her birimize. Aksi takdirde gerçek yere yönelmemiş öfkemiz, kent meydanlarının kalabalığında zayi olacak. Son bir not daha eklemem gerekiyor: Turizm işçilerinin haftalık müsaade hakkı uğraşını görmekle, büyütmekle yükümlüyüz. Emek alanında haklarımıza karşı yapılan bu hücum ne birinciydi ne de son olacak.

Not: Bu yazının daha detaylı bir versiyonu İstanbul Kent Üniversitesi’nin 19 Nisan 2025 tarihinde düzenlediği “I. Kent ve Edebiyat Sempozyumu’nda bildiri olarak sunulmuştur, daha derinleştirilmiş hali de bir makale olarak daha sonra yayımlanacaktır.

[i] Hamsun, K., & Andersen, H. C. (1993). İstanbul’da İki İskandinav Seyyah. (Çev. B. G. Syvertsen) Yapı Kredi Yayınları, s. 35.
[ii] Said, E. W. (2013). Şarkiyatçılık: Batı’nın Şark Anlayışları. İstanbul: Metis, s. 13.
[iii] MacFarlane, C. (1850). Turkey and Its Destiny: The Result of Journeys Made in 1847 and 1848 to Examine into the State of that Country. London: W. Clowes Sons.
[iv] Kinglake, A. W. (1948). Eothen. London: Purnell and Sons, s.32.
[v] Hochschild, A. R. (1983). Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. London: University of California Press.
[vi] Fanon, F. (1994). Yeryüzünün Lanetlileri. (Çev. Ş. Süer) İstanbul: Versus.