İyimserlikten daha güzeli

Eleştirel fikir günümüzde her zamankinden de kötü karşılanıyor.[i] Alttan alta huzursuzluk duymadan güzel bir nisan gününün bile tadının çıkarılamadığı, obskürantizmin (bilmesinlercilik) güçlerinin Aydınlanma kisvesi altında öne çıktığı, vakanüvislerinin soğukkanlılıkla “savaş öncesi dönem” diye isimlendirdiği bir vakitte, en ufak bir eleştirel çekince bile rahatlıkla hakaret olarak algılanabiliyor. Küresel bir araştırmaya nazaran, gittikçe daha çok çağdaşımız haberleri takip etmeyi bırakıyor. Kitle irtibat araçlarından bilgi almayı reddedenlerin sayısı her geçen gün artıyor lakin haberlere güvenmedikleri için değil, haberler çok olumsuz olduğu ve onları kötümserliğe sevk ettiği için. Bilmek istemiyorlar artık. Medya da tüketicilerini kaçırmamak için olumlu ve çözüm odaklı sunumlar hazırlamakta birbiriyle yarışıyor. Birçok örnekten biri: Süddeutsche Zeitung’un internet sitesi geçtiğimiz günlerde kullanıcılarını iklim değişikliğiyle ilgili bir makaleyi okumaya teşvik etmek için yeni bir numaraya başvurdu. Tıklanabilir iki emojinin altında –başparmak üst, başparmak aşağı– şu talimat yer alıyordu: “İklimimizin geleceğiyle ilgili optimist görüş ile kötümser görüş ortasında bir tercih yapın. Tıpkı grafikleri, birebir sayıları göreceksiniz, yalnızca bakış açınız değişecek.”

Her şey bakış açısına bağlı. Gerçekler artık inkâr edilemediğinde, geriye bu gerçeklerin sunumunun optimist ya da kötümser olması için tıklama özgürlüğü kalıyor. Bardağın yarısının dolu mu boş mu olduğuna büsbütün demokratik bir biçimde herkes kendi karar verebiliyor. Ne var ki bu karara pek özgür bir ortamda varılmıyor. Çünkü liberal mutabakatın anahtar kelamlarının müellifi Karl Popper’ın bir sloganı gittikçe daha sık dillendiriliyor: “İyimserlik bir vazifedir.” Misyon şuurunun –özellikle Almanya’da– fanatizme süratle dönüşebildiği göz önüne alındığında, bu slogan pek de gizlenmeyen bir tehdit üzere geliyor kulağa. Çünkü kötümser olduğu düşünülen herkes ya aşağılanma ya da daha kötüsü susturulma tehlikesiyle yüz yüze. Örneğin son kitabım Geist und Müll’e (Zihin ve Çöp) gelen az sayıdaki tenkitte, övgülerin yanı sıra kitabın kötümser, hatta son derece kötümser olduğu konusunda okurlara yönelik ikazlar yer alıyordu ki bu da pazarlamaya pek elverişli bir durum değil elbette. Fakat bu bahiste kendimi hiç de yalnız hissetmiyorum, bilhassa de birebir suçlamaya kendine özgü kara mizahıyla karşılık veren Günther Anders geliyor aklıma: “Kötümser bile çok optimist bir tabir.”

Duygu teşhirciliği, argümanlarla tartışmayı imkânsızlaştırmak için başvurulan popüler bir yol. Hisler çürütülemez. Etrafa his saçmaya koyulanlar, toplumsal denen medyadaki ya da sağ cenahtaki kanaat başkanlarıyla sonlu değil. Eleştirel düşünceye sadık kalmak isteyen herkesin hisleri yasaklaması ya da bastırması gerektiği manasına gelmiyor bu katiyen. Fakat, his teşhiriyle gizlenen, lisana getirilmeyen kanaatlerin açığa çıkarılması gerekiyor. Optimist olma vazifesi hayli şüpheli bir taleptir örneğin. İnsan bir mizaç ya da haletiruhiyede olmakla nasıl görevlendirilebilir ki? Bu talebin arkasında öteki bir şey yatıyor elbette. Münasebetiyle birazdan iyimserliğe karşı söyleyeceklerimin hedefi kötümserliği savunmak değil, dünya hakkında bir yargıya varmak için bu zıtlığa başvurmanın anlamsızlığını açığa çıkarmak.

Kötümser. Optimist. Kukla tiyatrosu karakterlerini andıran bu iki figür tarih sahnesine nasıl çıktı? Tarihçi Laurent Loty sayesinde öğrendiğime nazaran aslında her şey bir tiyatro sahnesinde başlamış.[ii] 22 Şubat 1788’de Versay’daki Saray Tiyatrosu’nda Colin d’Harleville’in bir oyunu sahnelenmiştir: İyimser ya da Her Şeyden Mutlu Adam. Seyirciler oyunu coşkuyla karşılamış, hatta rivayete nazaran Kral XVI. Louis kendini kahramanla özdeşleştirmiştir. Öbür bir müellif, Pigault-Lebrun, bu muvaffakiyetten kendi namına faydalanmak ister. 21 Mart 1789’da Paris’ te ismi d’Harleville’in oyununun tam zıddı bir güldürünün prömiyeri yapılır: Kötümser ya da Hiçbir Şeyden Şad Olmayan Adam.[iii] Hayata bu türlü başlayan ikilinin seyahati bugün de devam ediyor. 1789 tarihi kuşkusuz dikkat caziptir. O yılın baharında, pek çok Fransız hakikaten de “hiçbir şeyden mutlu değildir”, bunu da çok yakında net bir formda gösterecektir. İki oyunun da politik niyeti açıktır ve ihtilalin çabucak başında fark edilir. Kendisi de vasat bir oyun muharriri ve tıpkı vakitte şaibeli bir siyasetçi olan Fabre d’Églantine, iki muharriri da “güçlülerin her şeye cüret etmeyi, zayıflarınsa her şeye katlanmayı öğrendiği toplum aykırısı bir öğretiyi” yaymakla hatalar. Lakin Fabre d’Églantine kısa bir süre sonra giyotinin altına giderken, İyimser ve Kötümser oyunları ihtilal yılları boyunca kesintisiz bir muvaffakiyetle sahnelenmiştir. Birinci bayan hakları bildirgesinin bahadır muharriri Olympe de Gouges da Terör Dönemi’nin kurbanı olmuştur. Cellat Samson, başını kesmeden evvel ona şöyle çıkışmıştır: “Kötümser! Ne umuyordun ki?” Görünüşe nazaran bu kavram o sıralarda yaygınlaşmıştı ve umutla çatışmalı bir bağı vardı. Kavram çifti kısa sürede sözlüğe girmiş, başka lisanlarda de benimsenmiştir.[iv] Lakin, durdurulamaz görünen meslekleri daha başında apansız son bulmuştur, çünkü optimistlik kavramı popüler ruhsal kanaatlerle sulandırılıp tanınmaz hale sokulmuş, on sekizinci yüzyılın tamamını meşgul eden felsefi bir tartışma hasıraltı edilmiştir.

“Optimist”, yani “iyimser” sözünü birinci kere 1737’de Cizvit Louis-Bertrand Castel, Leibniz’in Teodise’si üzerine yazdığı tenkitte büsbütün aşağılayıcı bir manada kullanmıştır. Aslen optimistlik, mümkün dünyaların en güzelinde, bir optimumda yaşadığımız tezini söz eder. Bu manada iyimserin tersinin kötümserden çok maksimalist yahut ütopyacı ya da en azından mevcut dünyadan daha uygun bir dünyanın mümkün olduğuna inanan kişi olduğu açıktır. Günümüzde insanlara şaşırtan gelebilir bu fakat eski Doğu Almanya’dan arkadaşlarıma bahsettiğimde hiç şaşırmadılar. Optimistlik vazifesi Doğu Bloku’nda devlet doktriniydi. Marksist-Leninist doktrine nazaran sosyalizm yalnızca bir geçiş etabıydı. Kapitalizmi geride bırakmış, komünizme gerçek yol alıyorlardı. Sonuncu gayeye ulaşmak için daha fazla düzensizliğe gerek yoktu, sibernetik ve planlı iktisat aracılığıyla sistemi düzenli bir biçimde optimize etmek gerekiyordu yalnızca. Diğer bir dünya hayal eden ütopyacılar, tıpkı hiçbir gelişmeye inanmayan nihilistler üzere düşman, istenmeyen öge ilan edildi. Sosyalist mümkün dünyaların en güzeline duyulan inanç sonunda tükendiğinde, Heiner Müller son hükmü verdi: “İyimserlik bilgisizliktir.”

Kavramın mucidine dönelim. Düşünce tarihinin standartlarına nazaran marjinal bir figür olan Castel, ortadan geçen vakitte soyu tükenen çokyönlü alımlar türünün dikkate paha bir örneğiydi. Matematik yapıtları yayımladı, kendi genel çekim teorisinin yanı sıra özgün bir renk teorisi geliştirdi. Skriyabin’den iki yüzyıl evvel, her notayı bir renkle eşleştiren “göz klavseni”yle dikkatleri üstüne çekti. O periyot için biraz fazla renkli bir icattı bu; Montesquieu üzere ünlü düşünürler onunla ağır fikir alışverişinde bulunsa da Castel’e ekseriyetle çatlak gözüyle bakılıyordu. Bahis ister Newton fiziği, ister mutlak monarşi, isterse müzik olsun, Voltaire’in tabiriyle bu “matematiğin Don Kişot’u” daima kaybeden tarafta yer almayı başarıyordu. Castel Cizvit tarikatının teorik yayın organı Journal de Trévoux’da vaktinin yeni bilimsel ve felsefi yapıtları hakkında dikkate kıymet tenkitler yazdı; muarızları bu yazıların kimilerini din adamı meslektaşlarından daha çok ciddiye aldı.

Katolik bir teolog olan Castel, teodise[v] doktrinini mutlaka reddetmek zorundaydı. Çünkü Kadiri Mutlak bile biraz kötülüğe müsaade etmeye mecbur idiyse, İlah kavramına en azından dünyevi sorunları açıklamak için muhtaçlık yoktu. Bu durumda insan güzel ile kötü ortasında tercih yapmakta o kadar özgür olamazdı. Özgür irade olmayınca günah da yoktu. Nedensellik zincirleri hareketlerimizi evvelce büsbütün belirlemiş demekti. Bu görüşü tanımlamak için Castel yeni bir kavram daha ortaya atar: kadercilik – bugün daha çok “determinizm” deniyor. Castel’in en azından yarattığı kavramlar bakımından Fransız Aydınlanması üzerindeki tesiri o yüzyılın en çok satan iki kitabında görülebilir: Voltaire’in Candide ya da İyimserlik’i ve Diderot’nun Kaderci Jacques ve Efendisi metni. Bununla bir arada, Castel’e kanonik tarihyazımında yer verilmemiştir. Ne de olsa, obskürantizm ile ideoloji ortasına çekilen çizginin yanlış tarafında yer almıştı.

Gelgelelim her şey değişiyor; geçenlerde hayretler içinde, Castel’in Antroposen teorilerinin öncüsü olarak tekrar keşfedildiğini öğrendim! İnsanların küresel iklim değişikliğine yol açtığı tezini savunmaya cüret eden birinci kişi olduğu söyleniyor.[vi] İnsan kaynaklı iklim değişikliğinin işaretleri o vakitler da vardı. Amerika’nın sömürgeleştirilmesi ve Castel’in memleketi Fransa’nın güneyindeki Canal du Midi üzere büyük altyapı projelerinin inşası, insan faaliyetlerinin bölgesel iklim şartlarını etkilediğini göstermişti. Ne var ki Castel’in hipotezi ampirik araştırmalara dayanmaz, spekülatif bir akıl yürütmenin sonucudur. Başka tartışmalarındaki üzere burada da Castel’in odağında aslında sözün özgün manasıyla insanın haysiyeti yer alır. Haysiyet onun için, Latince dignitas kavramı üzere, “makam” ya da “statü” manasına gelir. Tanrı’nın yeryüzündeki halifesi olan haysiyet sahibi beşere yeryüzünü dönüştürme vazifesi verilmiştir. İnsan varlığın çobanı değildir yalnızca, makamı münasebetiyle oluştan da sorumludur. Castel materyalist biliminsanlarını ve düşünürleri esasen Tanrı’yı inkâr etmekle değil (ki bunu lakin saklıdan zımniye yapabilirlerdi), insanı aşağılamakla kabahatler. Gelişen tabiat bilimlerine karşı bir savunma savaşına girişmez, insanın büsbütün doğal bir varlık olduğu argümanını reddeder yalnızca.

Castel birbirinden dikkatle ayırılması gereken üç bölge olduğunu düşünür: mekanik kanunlara tabi olan doğal bölge; Tanrı’nın bu maddeleri askıya alabildiği doğaüstü bölge; bunların ortasında yer alan, beşere özgü yapay bölge. Bu bölge “doğanın yaptığı lakin insanın özgür iradesince belirlenen her şeyi” kapsar. Örneğin bir güllenin atılışı, yörüngesi ve çarpma kuvveti fizik kanunları sayesinde kesin olarak söz edilip hesaplanabilse de, tüm bunlar gülle fenomenini açıklamaktan uzaktır. Bunun için, insanların gülleyi hangi emelle, nelerden etkilenerek tasarladığı, ürettiği ve attığı üzere soruların açıklığa kavuşturulması gerekir. Vücuda bürünmüş bir zihin/ ruh olarak insan, unsurla etkileşim halindedir fakat onun maddelerine büsbütün tabi değildir. Tabiatın düzenli akışını kendi iradesine nazaran eğip bükerek devasa bir yapay dünya yaratır. Castel’e nazaran, insan olmasaydı, dünya doğal bir istikrara, değişmeyen ebedi bir döngüye gerçek yol alacaktı. İşte tam da bu nedenle insan fail olarak yaratılmıştır, çünkü yalnızca insan faaliyeti değişim, hareket ve çoğalma sağlayabilir. Castel’in niyeti açıktır: On sekizinci yüzyılda karşı konulmaz görünen bir yükseliş içinde olan mekanist tabiat ideolojisi karşısında, zihnin /ruhun üstünlüğünü korumak istemiştir.

Fransızcada nüfuzlu birinden bahsederken kullanılan bir tabir vardır: “Elle fait la pluie et le beau temps” – yağmur da yağdırır güneş de açtırır, havayı o belirler. Muarızlarından biri Castel’i teorisinin insanların “yağmur yağdırıp güneş açtırabildiği” manasına geldiğini söyleyerek eleştirdiğinde, Castel hiç çekinmeden tam da bunu kastettiği yanıtını verir. “Her türlü meteor, sis, rüzgâr, bulut, yağmur, kar, dolu, şimşek ve gök gürültüsü” dahil, tüm meteorolojik olayların son nedeninin insan faaliyeti olduğu üzere cüretkâr bir iddiayı hararetle savunur! Castel insanların taammüden ve direkt bu türlü fenomenlere neden olduğuna değil, bu türlü şeyleri (elbette İlah dışında) yalnızca insanın mümkün kıldığına inanır. Yeryüzünün taammüden dönüştürülmesi tabiatın evvelce belirlediği rastgele bir optimuma tabi olmadığından, iklimi şuurlu olarak değiştirme ve düzenleme imkânının önünde prensipte bir pürüz yoktur.

Zihin ve Çöp’ü okuyanların aklına bu noktada Teilhard de Chardin ve noosfer[vii] kavramı gelecektir. Tekniği seven bir Cizvit olan Teilhard, selefi Castel’in yazılarından haberdardı muhtemelen, lakin Castel’de Teilhard’ınki üzere determinist bir selametçi tarih anlayışının izine rastlanmaz. Teilhard’dan farklı olarak Castel’e nazaran insan kozmik bilinçlenme sürecinde yalnızca bir araç değildir, aksiyonlarından sorumludur. Faziletin mi, melanetin mi yolunu tuttuğuna bağlı olarak faaliyetlerinin olumlu ya da olumsuz tesirleri olabilir. Castel’in kaderciliğe itirazının günah dogmasına odaklandığını unutmayalım. Sadece –kasten ya da kazara– yanılgı yapabilen kişi özgürdür. Elbette tövbe, güzel ameller ve kefaret de ihtimaller ortasındadır ki Katolik hümanist Castel de çalışmalarının dünyanın daha yeterli bir yer haline gelmesine katkıda bulunmasını ummaktadır. Kaçınılmaz ilerleme fikri ona kaçınılmaz felaket fikri kadar yabancıdır. Sonuç farklı ihtimallere açık olmasa, özgür irade mümkün olmazdı.

Bununla birlikte, bir güvence de kelam mevzusudur. Her şey karşıt giderse, Castel Tanrı’nın son anda müdahale edeceğine, imdada yetişeceğine inanır – bu kadar da umut olmalı. Yapay âlemin kendi kendisini mahvetmesini engellemek için, doğaüstü güç dünyevi olaylara müdahale eder. İnsanlığın intiharı Hıristiyan inancıyla katiyetle uyuşmaz. Hatta hiçbir dinle uyuşmaz çünkü dinler tam da bu türlü kaygıları gidermek için vardır. Geçenlerde Sufi bir mürşit iklim felaketinin pek çok mağduriyete yol açsa da nihayetinde dünyanın yenilenmesinin önünü açacak bir imtihan olduğundan emin olduğunu söyledi. Bu metafizik umudun sekülerleşmiş bir biçimi, lisanlardan düşmeyen “dayanıklılık” (Resilienz) kavramında karşımıza çıkar. Dünyanın istikrarının, hasebiyle da insanın, adaptasyon ve optimizasyon yoluyla varlığını sürdürme konusunda neredeyse tükenmez bir kabiliyete sahip olduğu fikri, ampirik olarak kanıtlanamayan bir inançtır. Dünya tarihindeki hayvan türlerinin büyük çoğunluğu bir noktada yok olmuştur sonuçta. Lakin iyimserlere nazaran geçerli bir argüman değildir bu, çünkü var olmaması gereken, var olamaz. Değişiktir ki bu türlü bir güvenin dinî niteliğine dikkat çeken her görüş dinî, “kıyametçi” addedilip reddedilir. Çünkü batıl inançlı olanlar daima diğerleridir. Her halükârda, Kutsal Kitap’ın yanılmazlığına dogmatik bağlılığı ve doğaüstü nedenlere duyduğu inanç Castel’i felsefi tartışmalardan uzaklaştırmıştır. Bununla birlikte, insanın tabiattaki yapay pozisyonu üzerine düşünceleri ve determinizm eleştirisi, muhakkak bitmemiş, son vakitlerde farklı bir kılıkta tekrar canlanmış bir tartışmanın modülüdür.

Bir süre evvel iyimserliğin kökenlerini araştırmak için Aydınlanma devrinde kısa bir gezintiye çıkınca ister istemez günümüzün sıkıntı ve olaylarına uzanan geniş kapsamlı sınır ve kontaklara rastladım. Kimileri yirminci yüzyılın on dokuzuncu yüzyılda ortaya atılan fikirleri hayata geçirmeye çalışmakla sonlu kaldığını tez ediyor. Sosyalizm, liberalizm, sömürgecilik, ırkçılık, bireycilik ve öbür pek çok “-cılık” yahut “-izm”in her biri dünyayı dönüştürme planı olarak tasarlanmıştı; ne var ki ister uygun ister kötü niyetli, ister bilimsel ister akıldışı olsunlar, müteakip yüzyıldaki uygulamaları en hafif tabirle arzulanandan uzaktı. Daha doğrusu, arkalarında koca bir dilek enkazı bıraktılar. Bu devrin bittiğini ilan eden “ideolojilerin sonu” düdüğünü, hakikate ermenin coşkusu değil, bir cenaze merasimi takip etti. Bugün yeni, muazzam zorluklarla karşı karşıyayız, bunların üstesinden gelmek için rastgele bir planımız yok. On dokuzuncu yüzyılın miadı doldu. Bu yüzden, Hıristiyan dünya görüşünün zayıflamasının insan, tabiat, lisan ve düzenin yine tanımlanmasını gerektirdiği on sekizinci yüzyıla dönüp bakmak faydalı olabilir.

1755’te Berlin’deki Prusya Bilimler Akademisi ödüllü bir müsabaka düzenlemiştir. Yarışa optimistlik lehine ya da aleyhine metinlerin gönderilmesi istenmiştir. Aleyhte görüş belirtenler az farkla kazanmıştır. Birkaç hafta sonra, Leibniz’in teodise doktrini Lizbon sarsıntısının enkazına kesin surette gömülmüştür. Pekala bugün neden hâlâ bu doktrinle ilgilenmemiz gerekiyor? Kötülüğün varlığının teolojik gerekçelendirilmesinin meselelerimizle ne ilgisi var? Bu sorunun birinci yanıtını Joseph Vogl vermiştir. Vogl, Das Gespenst des Kapitals’de (Sermaye Hayaleti), metafizik ve dogmatik teodise doktrininin iktisat doktrinine nasıl fark edilmeden büsbütün sızdığını anlatır. Vogl’un sekülerleştirilmiş teodise diye tanımladığı ekodise’nin[viii] umut figürü artık takdiri ilahi değil, piyasaların görünmez elidir. Leibniz’in kötülüğü gerekçelendirmesi üzere, ekonomik krizler de sistemi istikrarda tutmak için gerekli düzeltmeler olarak yasallaştırılır. Kaybedenler ve dışlananlar, kalkınmanın yakın olduğu vaadiyle avutulur. Varlıklı ülkeler ile fakir ülkeler ortasındaki eşitsizliğin, herkese refah sağlayacak küresel büyümenin şartlarından biri olduğu söylenir. Velhasıl her şey yoluna girecektir.

İyimserlik ile kadercilik ortasındaki bağ burada çok belirgindir. Piyasaların kendi kendini güzelleştirme gücüne duyulan sarsılmaz güven, insan aksiyonlarını ve kurumlarını tabiat maddeleriyle tıpkı düzleme yerleştirir. Bu tutum, kelam konusu aksiyon ve kurumlar insanın varlığını sürdürebilmesinin doğal şartlarına ziyan verdiğinde büyük felaketlere yol açmaktadır. Bir röportajda kutuplardaki buzulların erimesini engellemenin mümkün olup olmadığı sorulan bir kutup araştırmacısı şu yanıtı vermiştir: “Ben pragmatik bir biliminsanıyım; suyun aşağıya, sermayenin getiriye yanlışsız aktığına inanıyorum, prensipte bunları değiştiremeyiz.” Akabinde “Ekonomik sistemin bünyesindeki güçlerle çatışarak değil, onlarla birlikte çalışmak gerekir,” diye eklemiştir. Öteki bir deyişle, dünyanın kıyı bölgelerini kurtarmak lakin kâr vadediyorsa düşünülebilir. Kutuplardaki buzulların erimesinin yol açacağı yıkımın boyutunu tasavvur etmek ne kadar imkânsızsa, kapitalist iktisada uymayan tedbirler tasavvur etmek de o kadar imkânsızdır. Burada optimistlik, 1789’da Paris’te sahnelenen tiyatro oyunundaki üzere, mevcut güç istikrarına uysalca boyun eğmekten diğer bir manaya gelmez.

“Prensipte bunları değiştiremeyiz” – bu cümle bizi tam da problemin diyalektik özüne getiriyor: Optimizasyon fikri aslında antropolojik kötümserliğe dayanır. Bunun tarihi nedenleri vardır. Din savaşlarının dehşeti ve travmaları Aydınlanma devrinin başlarına damgasını o denli vurmuştur ki antik çağlardan beri yapılageldiği üzere âlâ idare, hakikat ömür biçimi ya da ülkü kent üzerine düşünülmez olmuştur artık. Bunun yerine, diğerkâmlık, işbirliği ya da misafirperverlik üzere pahaları bencil güdülerin birer kılıfından ibaret gören bir şüphe ideolojisi gelişmiştir. Ahlaki kötülüğü ortadan kaldırmanın mümkün olmadığı düşünüldüğü için, tüm umutlar anca küçük çıkarların rekabetiyle bir ortada tutulan bir toplum modeline bağlanmıştır. Umut edilen ekklesia’nın, inananların barışık dünya birliğinin kaybı, tüm kişisel aksiyon ve motivasyonları paha yargılarından arınmış bir halde dengeleyen salt bir düzenek fikriyle telafi edilmiştir. Sonradan “liberal bireycilik” ismi verilen bu dünya görüşü hâkimiyet kazanırken direnişle karşılaşmamış değildir.[ix] On dokuzuncu yüzyılın büyük ideolojileri, bilhassa de sosyalizm ve milliyetçilik, esasen hem bu dünya görüşüne karşı birer itiraz hem de birliği yine sağlama vaatleriydi. Fakat, yirminci yüzyılın ikinci yarısında, bu sefer din savaşlarının bir sonucu olarak değil, faşist ve Stalinist totalitarizm tecrübeleri nedeniyle, antropolojik kötümserlik geri döndü. Ütopik tasarılara yönelik çekinceler Judith Shklar’ın “korku liberalizmi” dediği bir hale yol açtı. Mümkün dünyaların en düzgünü, olumlu sonuçlarıyla değil, mutlak kötülükle karşılaştırılarak ölçülür oldu. Sömürü ve eşitsizliği ortadan kaldırmaya yönelik her teşebbüsün, ne kadar âlâ niyetli olursa olsun, kaçınılmaz biçimde gulag’la son bulacağı fikri bariz bir olguymuş üzere tekrarlanıp duruyor. Daha büyük ziyanlardan korkulduğundan ehvenişere razı geliniyor. İyimserler için, dünyayı düzeltmeye kalkışanlardan daha tehlikeli bir muarız yoktur.

İnsan yalnızca biyolojik değil ahlaki ve toplumsal açıdan da yetersizse, teknoloji apayrı fonksiyonlar yüklenecektir. Teknolojinin gayesi artık insanın fizikî zayıflığını telafi edip hareket alanını genişletmekten ibaret değildir. Her şeyden evvel manevi kusurlarının tesirleri en aza indirilmelidir. Huzur ve güvenliği sağlamak için, birbirini tamamlayan nezaret, kontrol, disiplin ve ceza sistemleri işe koşulur. Zorbalık ve suistimalden kaçınmak ismine, beşerler ortası temaslar mümkün olduğunca aygıtlar aracılığıyla sağlanıp kararlar otomatlara devredilir. Günther Anders çağdaş insanın, kendi yarattıklarından aşağı olma hissini “Prometheus utancı” diye isimlendirmiştir. Bu utanç yüzündendir ki çağdaş insanın tek yaptığı, makinelerin mükemmelliğini yakalayabilmek için artık kendini optimize etmeye çalışmaktır.

*Bu yazı, Guillaume Paoli’nin İyimserlikten Daha İyisi isimli kitabından seçilmiş bir kesimdir. Orhan Kılıç’ın çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

[i] Bu metin Nisan 2024’te Viyana’da düzenlenen Günther Anders Eleştirel Düşünce Ödülü takdim törenindeki teşekkür konuşmamın genişletilmiş halidir. Bu giriş cümlesinin bir teyide daha muhtaçlığı varmışçasına, Almanca yayın yapan önde gelen medya kuruluşları kelam konusu merasimden neredeyse hiç bahsetmedi.
[ii] Laurent Loty, “L’Optimiste de Colin d’Harleville ou l’idéologie de la soumission à l’inégalité”, Le théâtre sous la Révolution içinde, haz. Poirson ve diğ., Grenoble, 2008.
[iii] Jean- François Colin d’Harleville, L’Optimiste, ou l’homme toujours content, Paris, 1788. Charles Antoine Guillaume Pigault -Lebrun, Le Pessimiste, ou l’homme mécontent de tout, Paris, 1789.
[iv] Loty’nin tezinin bilakis, “pesimist” sözünü Pigault-Lebrun yaratmamıştır. Sözün 1756’da kullanıldığı ve Lichtenberg tarafından 1776’ da Almancaya kazandırıldığı kanıtlanmıştır. Lakin yaygın kullanımı, kelam konusu tiyatro oyunu sayesinde olmuştur.
[v] Eski Yunanca theos + dikē, yani Tanrı’nın gerekçelendirilmesi; Tanrı’nın varlığının adalet kavramıyla kanıtlanabileceği düşüncesi. –ç.n.
[vi] Jean-Olivier Richard, The Arka of Making Rain and Fair Weather. The Life and World System of Louis-Bertrand Castel, Baltimore, 2015. Alıntılar erişime açık çevrimiçi metinden.
[vii] Birinci kere de Chardin’in 1922’deki yazılarında kullandığı noosfer kavramı, 1943’te Stalin Ödülü alan biyokimyacı Vladimir Vernadski’ye nazaran, jeosfer (cansız madde) ve biyosferden (canlılık) sonra Dünya’nın evrimindeki üçüncü ve son katmanı tabir eder. Canlılığın ortaya çıkışının jeosferi temelden dönüştürmesi üzere, insan şuurunun ortaya çıkışı da biyosferi temelden dönüştürerek noosferi oluşturur. De Chardin’e nazaran noosfer insanların zihinsel etkileşimlerinin ürünüdür. İnsanların kurduğu toplumsal ağlar büyüyüp karmaşıklaştıkça noosfer de büyüyüp bilinçlenir ki bu da insanlığın düşünce ve şuurun doruğu olan Omega Noktası’na yanlışsız yol aldığı manasına gelir. –ç.n.
[vii] Eski Yunanca oikos + dikē, yani iktisadın gerekçelendirilmesi. –ç.n.
[ix] Bireycilik kavramı birinci defa 1830’larda Pierre Leroux tarafından (Castel’ in optimistlik kavramını kullandığı gibi) olumsuz bir manada kullanılmıştır. Hedefi, kısa bir süre evvel “liberalizm” olarak isimlendirilen öğretinin topluma ziyanlı sonuçlarını tabir etmektir. Leroux da hünerli bir neolojizm ustasıydı. Liberalizm terslerinin görüşünü tanımlamak için, geniş kapsamlı sonuçları olan diğer bir kavram daha yarattı: sosyalizm.