Ölümünden yalnızca 55 yıl sonra, ABD hükümeti J. Robert Oppenheimer’ın 1954’te Atom Gücü Kurulu tarafından elinden alınan yetki dokümanını iade etti ve onun sırf bir komünist değil büyük olasılıkla bir Sovyet casusu olduğunu ilan etti.
Oppenheimer, elbette, atom bombasının babası [şimdi de büyük çaplı bir sinema sinemasının konusu]. II. Dünya Savaşı sırasında, ABD’nin Ağustos 1945’te Hiroşima ve Nagasaki’ye attığı ve birkaç yüz bin kişinin vefatına neden olan “Little Boy” ve “Fat Man” bombalarını doğuran Manhattan Projesi’ni yönetmişti. Lakin daha sonra Soğuk Savaş başladı, apansızın Washington’ın eski müttefikleri olan komünistler berbatlığın simgesi haline geldiler ve her yerdeydiler. ABD hükümeti, sonsuz bilgeliğiyle, nükleer silah programına devam etmekten ve barış uğruna dünyayı kıyametin eşiğine getirmekten öbür dermanı olmadığını biliyordu.
Binlerce yıldır dünya devletlerinin temel prensibi olan savaş, insan jenerasyonunu tükenmenin eşiğine getirmişti. Resmi hükümet siyaseti bu istikametteydi: Ne olmuş yani?
Oppenheimer bu resmi siyasete meydan okuyarak mesleğini mahvetti. Gerçekten de, yeni geliştirilen bomba 16 Temmuz 1945’te New Mexico Alamogordo’da test edilirken, gezegenin tehlikede olduğunu hemencecik fark etmişti. Fizikçilerden oluşan bir grup onun çok kırılganlığını şimdi ortaya çıkarmıştı, Oppenheimer da herkesin bildiği üzere mantar bulutuna tanıklık ederken Hindu Bhagavad-Gita’nın kelamlarının zihninde yankılandığını belirtmişti: “Artık ben dünyaların yok edicisi mevt oldum.”
Manhattan Projesi’ndeki Leo Szilard üzere birtakım biliminsanlarının tersine Hiroşima ve Nagasaki’ye bomba atılmasına karşı çıkmamıştı. Lakin savaş sona erdiğinde kendini gelecekteki savaş ihtimallerini ortadan kaldırmaya adamıştı. Bombalamalardan bir hafta sonra attığı birinci adımlardan biri, Savaş Bakanı Henry Stimson’a mektup yazarak nükleer silahların daha da geliştirilmesi konusunda sağduyulu davranma daveti yapmak oldu. Şöyle yazmıştı:
“Bu ulusun güvenliğinin —düşman bir güce ziyan verme kabiliyetinin aksine— büsbütün ya da öncelikle bilimsel ya da teknik hünerinde yatamayacağına inanıyoruz. Yalnızca gelecekteki savaşları imkansız hale getirmeye yarayabilir. Bu alandaki teknik imkanların şu anda tam olarak kullanılmamasına karşın bu hedefe yönelik tüm adımların atılması ve gerekli tüm milletlerarası düzenlemelerin yapılması konusunda size oybirliğiyle ve acil tavsiyede bulunuyoruz.”
Gelecekteki savaşları imkansız hale getirmek. Ya Amerikan siyasi güçlerinin Oppenheimer’ı dinleyecek kadar akılları başlarında olsaydı? Oppenheimer bu mektubu yazdıktan birkaç ay sonra Lider Harry Truman’ı ziyaret ederek yeni nükleer gelişmelerin milletlerarası kontrole bağlanması konusunu görüşmeye çalıştı. Lider buna müsaade vermedi. Oppenheimer’ı Oval Ofis’ten kovdu.
Oppenheimer, nükleer silahların kullanımını denetlemek için Atom Gücü Kurulu (AEC) ile birlikte çalışarak ve hidrojen bombasının üretilmesine karşı çıkarak savaşın önüne geçme konusundaki kararlılığını sürdürdü. Bombanın geliştirilmesi ilerledikçe ve nükleer denemeler dünyanın “gözden çıkarılabilir” bölgelerine serpinti yaymaya başladığında bile muhalefetini sürdürdü. Fakat sonra McCarthy devri ve ona eşlik eden Kızıl Endişe geldi.
1954’te 19 gün süren kapalı oturumların akabinde Atom Gücü Komitesi Oppenheimer’ın yetki evrakını iptal etti. The New York Times’ın belirttiği üzere, bu “onun mesleğini küçük düşürücü biçimde sona erdirdi. O vakte dek Amerikan biliminin kahramanı olan Oppenheimer, hayatına yıkık bir adam olarak devam etti.” 1967’de, 62 yaşında öldü. Times, şunu yazmıştı:
“Oppenheimer’a karşı açılan davanın kilit ögelerinden biri, atom bombasından bin kat daha büyük bir güçle patlayabilen hidrojen bombası üzerindeki birinci çalışmalara karşı çıkmasından kaynaklanıyordu. Fizikçi Edward Teller, uzun müddettir bu silahın geliştirilmesine dönük programın hızlandırılmasını savunuyordu ve 1954’teki duruşmada Oppenheimer’ın kararlarına güvenmediğini söylemişti. ‘Devlet problemleri diğer ellerde olsaydı kendimi şahsî olarak daha inançta hissederdim,’ diye söz vermişti.”
“Anti Amerikancı”
Elbette Oppenheimer’ın hayatının geri kalanında üzerine yapışıp kalan “utanç lekesi”, onun bir “komünist” ve tahminen de bir casus —başka bir deyişle büsbütün anti-Amerikancı— olduğuydu. Bu, Soğuk Savaş’ın prensiplerine meydan okuyanlara karşı kullanılan başat yalandı. Kurulun zımnî oturumları 60 yıl boyunca kapalı kaldı. 2014’te saklılığı kaldırıldıktan sonra, tarihçiler Oppenheimer’a karşı neredeyse hiçbir ziyan verici kanıt içermemesine ve ona sempati duyan pek çok söze hayret ettiklerini söz ettiler. Buradaki ifşaatlar öncelikle hükümetin kendi palavralarını örtbas etmekteki çıkarını ortaya koyuyor üzere görünüyor.
Geçen aralık ayında, Atom Gücü Komisyonu’nun dönüştüğü bakanlığın başında olan Enerji Bakanı Jennifer Granholm, 1954’teki duruşmayı “kusurlu bir süreç” ilan ederek Oppenheimer’ın yetki evrakının iptalini geçersiz kıldı. Hükümetin kusurundan dönmesini sağlamak, American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer kitabının müellifleri Kai Bird ve Martin J. Sherwin tarafından başlatılan uzun ve şiddetli bir süreçti. Bu süreç yaklaşık 16 yıl sürdü. Sonunda onun ismini paka çıkarmayı başardılar.
Gösterdikleri muazzam çabayı ve elde ettikleri neticeyi alkışlamakla birlikte, yapılması gereken daha çok şey var. Bu yalnızca ferdî bir problem, bir bireye yapılan bürokratik bir kusurun düzeltilmesinden fazlası. İnsanlığın geleceği hâlâ tehlikede. ABD hükümeti yıllarca nükleer silahların geliştirilmesi için trilyonlarca dolar harcadı, binden fazla nükleer test gerçekleştirdi ve şu anda 12 bin 500 civarındaki ölçüsüz global toplamda 5 bin 244 nükleer savaş başlığına sahip. Tahminen de Oppenheimer’ın kelamlarına kulak vermeye ve onu dinlemeye başlamanın vakti gelmiştir.
*Bu yazı, Emre Köse tarafından Robert C. Koehler’in Common Dreams‘de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Birinci sefer Interzone’da yayımlanmıştır.
