Şöyle bir sahne hayal edelim: 1940’larda sessiz bir bahar akşamı, New York’ta bulunan “Three Deuces” isimli kulüpteyiz. Charlie Parker çalıyor. “Bird” lakaplı saksafoncu, akorlar ortasında lakabının hakkını verircesine uçuyor, başındaki cümleleri sese dökerken soloları hiç beklenmedik, daha evvelce görülmemiş yerlere çekiyor. Gece 1’e yaklaşmış, konser çoktan bitmişse de müzisyenler meskene gitmemiş. Jam session kültürü, geç saatte caz üretme ve dinleme pratiklerinin merkezine yeterliden uyguna yerleşmiş.
En temel tarifiyle doğaçlama ve enstrümandan çıkarılan deneysel seslerle bağdaştırılabilecek jam session’ların başlangıcı, bildiğimiz kadarıyla 1920’lere dayanıyor. 1920 ve 1930’larda sıklıkla görülen bir uygulama ise “cutting contest” (doğrama yarışması) ismi verilen “atışmalar”. Müzisyenlerin birbirlerine karşı bir çeşit ruhsal üstünlük ele geçirmek için her türlü fırsatı kolladığı rekabetçi bir yapısı bulunan bu pratikler, birebir vakitte entelektüel bir alışverişe karşılık geliyor. Fats Waller, Willie “The Lion” Smith ve James P. Johnson üzere isimlerin yarışları bilhassa dillendirilirken bunun kolektif üretim manasında ne derece pahalı olduğu o devir dahi fark ediliyor. 1940’lardan ise en çok Harlem’deki Minton’s Playhouse’ta Lester Young ve Ben Webster, bir de Roy Eldridge ve Dizzy Gillespie ortasındaki kapışmalar hatırlanıyor.
Bu daimi deneme hâli, elbette keşiflerin de önünü açıyor. Baştaki örneğe referansla devam edersek, bebop cinsinin başlangıcı için 1939’da Parker’ın gitarist William “Biddy” Fleet’le çaldığı bir jam session’a işaret ediliyor. Bir kromatik gamdaki 12 yarım ses aralığının melodik potansiyelini bu türlü bir gecede fark eden Parker, caz sololarının çok daha katmanlı hâle gelmesinin yolunu açıyor.
Sözcüğün kendisinin ortaya çıkışı ise rivayete nazaran yeniden Three Deuces’a ve klarnetçi Mezz Mezzrow’un “Jelly” lakabına dayanıyor. Mezzrow’a “Jelly” denmesinin sebebi, Clarence Williams’ın “(I Ain’t Gonna Give Nobody None O’ This) Jelly Roll” kesimini çalmayı çok sevmesi. “Jelly” (jöle) ve “jam” (reçel) sözcüklerinin ortasındaki söz oyununa dayanarak seyirciye hitaben söylenen “Jelly’s gonna jam some now” (Jelly biraz jam yapacak), bu “seanslara” ismini veren cümle olarak hatırlanıyor.
Mark Miller, yazdığı Herbie Nichols: A Jazzist’s Life (Herbie Nichols: Bir Cazcının Hayatı) kitabında mevzuya farklı bir yaklaşım getiriyor: “Herbie Nichols için jam session bir öğrenme tecrübesini temsil ediyordu, bunu yıllar sonra ‘okula gitmek gibiydi’ diye hatırlayacaktı. Jam session aktiflikleri de tıpkı okullardaki üzere yeni gelenleri dahil etmek için öncelikle tempoyu giderek artırmak, zorlayıcı akor yürüyüşlerine, beklenmedik modülasyonlara ya da karmaşık armonik dizilerine ayak uydurmaya zorlamak üzere pratiklerden oluşan bir müzikal giriş seremonisi içeriyordu.” Müziğin ritüel bedeli, burada da ayine emsal bir pratiğin yaygınlaşmasına aracı olacak esnekliğe sahip bir oyun alanının yaratılmasını sağlamış üzere görünüyor.
Jam session’ın doğuşu caza dayansa da bu aktiflik, süreç ya da aktivite, cazla hudutlu kalmıyor. Bu türlerarası seyahatin dönüm noktalarından biri sayabileceğimiz bir buluşma, 1970’lerde gerçekleşiyor. Londra’da “Blazes” isimli bir kulüpte, Black Sabbath konserindeyiz. Konserin bitmesiyle DJ bir müzik çalmaya başlıyor. Sabbath vokali Ozzy Osbourne, Birmingham’dan tanıdığı, yaklın vakitte onlara The Yardbirds isimli kümeye katılacağını söyleyen Robert Plant’in sesini çabucak tanıyor. Kümenin ismini sormasıyla The Yardbirds’ün ismini Led Zeppelin olarak değiştirdiğini öğreniyor. Sonra Led Zeppelin’in davulcusu John Bonham, Black Sabbath’in çaldığı kulüplere gelerek kümeyle birlikte jam session’lar yapmaya başlıyor. 1975’te Sabbath’ın Sabotage albümünü kayıtları devam ederken ise iki küme sonunda birlikte stüdyoya giriyor. Bonham’ın yanı sıra Robert Plant ve basçı John Paul Jones da orada, bir tek Jimmy Page yok. Bonham’ın “Haydi ‘Supernaut’ çalalım!” heyecanıyla başlayan seans, bir mühlet sonra işin içine deneysel doğaçlamaların karışmasıyla saatler sürüyor. Günümüze ulaşmış bir kayıt ise maalesef yok. Yani rock tarihinin tahminen de en ikonik jam session’ı kayıp. Bir de ufak not: The Yardbird, Charlie Parker’a takılan bir öteki lakap olsa da kümenin isminin Parker’a referans taşıdığına dair net bir bilgi mevcut değil. Tekrar de tıpkı ruhun belirli ki orada olması, müzik tarihine memnunlukla bakmak için kâfi bir sebep.
Jam session, ortaya çıkan eşsiz müziğin yanı sıra bir çeşit toplumsallaşma aracı. Tromboncu Steve Turre’nin tabiriyle “Bu başlı başına bir lisan. Meskende çalışmaya hiç benzemiyor, çok farklı bir gücü var.” Öte yandan, olağanda merkezinde caz yer alsa da, bu durum sırf müzikle de sonlu değil. Burada temelde bir ruh hâlinden, yeni fikirlerin üretildiği, deneylerin yapıldığı katılımcılığa dayalı bir etkileşim alanından kelam ediyoruz. Örneğin Thomas Edison’ın da jam session’lara misal bir fikir yapısı ve çalışma pratiği olduğundan bahsediliyor. Bugün Edison’a atfedilen buluşların birçoğu, onun Menlo Park, New Jersey’de bulunan bir ortak çalışma alanında bir küme uzmanla birlikte gerçekleştirdiği deneylerin sonucu. Bu türlü düşününce de sözcüğün “cem etmek” tabirine fonetik yakınlığı, gereksiz bir çağrışımdan gözardı edilmemesi gereken bir ilişkiye dönüşüyor.
Mart 2019’da bu ruhun İstanbul’daki temsilciğini, bu kültürel fenomeni ismiyle da sahiplenen Jam Session aktiflik serisi üstleniyor. Jam Session sahnesi, hem Anadolu hem de Avrupa yakasındaki mekânlara yayılarak Nusaibin, No Land, Nekropsi, Birkan Nasuhoğlu, Fatma Turgut ve Evrencan Gündüz üzere isimleri ağırlıyor. İki haftasını geride bırakan aktiflik serisiyle ilgili detaylı bilgiye buradan erişebilirsiniz.
Kaynak: JazzTimes
[Bu yazı, Jam Session’ın maddi takviyesiyle hazırlanmıştır.]
