Kaçan neden kovalanır?

Oscar Wilde’ın Lady Windermere’in Yelpazesi oyununda Dumby karakteri “Hayatta iki türlü trajedi vardır: Biri istediğini elde edememek, başkasıysa istediğini elde etmektir,” der. Akabinde ekler: “İkinci çok daha berbat, ikinci gerçek trajedi!”

Yakıcı bir güneşin altında, önünüzde masmavi uzanan buz gibi denizi düşünün. Şimdi denize girmeden evvel, denizde serinleyecek olmanın hayalinin zihninizi ve vücudunuzu ele geçirdiği an mı, yoksa kendinizi denizin serin sularına bıraktıktan sonraki an mı daha kışkırtıcıdır? Yahut açken hoş bir yemek yediğinizin hayalini kurduğunuz an mı, yoksa yemeği yediğiniz an mı daha iştah açıcıdır? Yolda olmak mı, yoksa bir yere varmak mı daha çok baştan çıkarır? Filozofların birden fazla yüzyıllardır ortak bir noktada birleşiyor: Hayal etmek, sahip olmaktan daha eğlenceli. Zira istediğimiz şeyi elde ettiğimiz an, gerçek ne kadar ihtişamlı olursa olsun hayalimizdeki göz alıcılığı yakalama ihtimalimiz çok düşüktür.

Mesele arzulamak ve sahip olmak dikotomisi olunca, en çok üzerinde durulan mevzu da aşktır haliyle. Bu ikilik, yalnızca ideolojide değil sanatta da kendine sağlam bir yer edinmiştir. Mecnun, Leyla’sına kavuşamadığı için Mecnun’dur. Romeo ve Juliet önlerinde asla kavuşamayacaklarını tasdikleyen onca mani olduğu için birbirine meftundur. Masumiyet’in Bekir’i, Uğur’un peşinde koşmaktan usanmaz zira onu yakalamanın imkansız olduğunu bilir. Alman lirik şiirinin temsilcilerinden Rainer Maria Rilke, “Bir Tek Sensin Sen” şiirinde “Sana hiçbir vakit sarılamadığımdan vazgeçemiyorum senden,” der. Kavuşmak aşkın baş düşmanı, ulaşmak dileğin katilidir. Gayeye ulaşmak, istikametin gizil büyüsünü silip süpürür. Gece tavanı izlerken gerçekleşmesi için duyduğumuz istekle aklımızı yitirdiğimiz o düşler, sadece gerçekleşmedikçe aklımızın yitip gitmesine muktedir olabilirler. Marcel Proust, Hazlar ve Günler kitabında, “Arzu her şeyi yeşertirken sahip oluş soldurur; hayatı yaşamaktansa düşlemek yeğdir; kaldı ki yaşamak da bir bakıma hayatı düşlemektir,” der.

Nihayetinde “kaçan kovalanır” klişesi katmanlı bir ideoloji ve sanat külliyatının üzerine yerleşir. Edebi yapıtların, müziklerin ve sinemaların sık sık beslendiği, düşünürlerin yüzyıllardır sorguladığı bu klişe kelam, bizi kovalamanın estetiği üzerinde düşünmeye iter. Kovalamak ve beklemek estetiktir, ulaşmak o kadar da cazip değildir. Godot’yu beklemek tahminen gürültülü bir biçimde hüzünlüdür, lakin Godot’nun eninde sonunda gelmesi Godot’yu beklemekten çok daha trajiktir. Beklemenin yahut kovalamanın gerisinde açıklanamaz ve kaçınılmaz estetik yatar.

Arzu kavramını tartışırken akla gelen birinci isimlerden Fransız psikanalist Jacques Lacan, bu istek problemini objet petit a kavramıyla açıklar. Objet petit a isteğimizin kayıp objesidir, durmadan hissettiğimiz “bir şeyler eksik” hissine ait getirilen en doyurucu açıklamadır. Ama eksik şeyin en kıymetli özelliği, asla ulaşılamayacak olmasıdır. Lacan’ın bakış açısına nazaran, insan hayatı boyunca gerçekte var olmayan bir eksiği arar durur, ne olduğundan bile emin olmadığı imkansız bir şeyin peşinde koşar. Lacan bunu “Seni seviyorum, fakat açıklanamaz bir biçimde, sendeki bir şeyi –objet petit a–, senden de çok sevdiğim için, seni sakatlıyorum,” diyerek açıklar. Aslında “sendeki bir şey” diye bahsedilen şey o şahısta yoktur, esasen hiç olmamıştır. Hatta objet petit a aslında olmayan bir şeydir. Dileğin bu kayıp objesinin varlığının en besbelli emaresi yokluğunda gizlidir. Arzulanana ulaşıldığı an tıpkı Baudelaire’in dediği üzere, asla bulunamayacak olan şey kaybedilmiştir.

Sovyet psikolog Bluma Zeigarnik yaptığı araştırmalarda bitirilmemiş, yarım kalmış işlerin beyni daha çok meşgul ettiğini ortaya koymuştur. “Zeigarnik Etkisi” olarak bilinen bu olgu, sanat yapıtlarında de hatırı sayılır bir yer edinmiştir. Memnun ya da mutsuz bir sondansa yarım bırakılmış bir son okurun yahut seyircinin zihnini daha çok meşgul edip daha çok ilgi çekecektir. Edebiyat ve sinema yapıtları bu hileye başvurarak yarım bırakılmış sonlarla dolup taşar. Tamamlanmamış olan sürekli heyecan vericidir. Woody Allen’ın Barselona Barselona sinemasında Maria Elena karakteri Juan Antonio ile olan aşkını betimlerken şöyle der: “Bizim aşkımız sonsuza dek yaşayacak, zira daima yarım kalacak.”

Kaçan kaçmayı bırakırsa, kovalayan da kovalamayı bırakır. Yol biter. Ortada bir yerlerde buluşurlar. Artık devinim yoktur. Devinimin özündeki büyü de tarafları terk etmiştir. Buluşmak statiktir. Meğer kovalamak da, kaçmak da kışkırtıcı bir biçimde dinamiktir. Zira yol ve çaba bitmemiştir.

Peki, böylesi bir pratik içinde Ben’in dışına taşan hayallerimiz nerede konumlanır? Bu yüzyılın beşerinin içinde bulunduğu durumun verdiği yetkiye dayanarak söyleyebiliriz ki, kişisel koşuşturmacalar ve abur cubur pahaların peşinden gitmek bizi ebediyen daha çok susatır. Bir türlü tamamlanmış hissetmeyiz. Tamamlanmış hissetmeyeceğimizi bilerek, bize durmadan tüketmeyi salık veren ve tükettikçe artan susuzluğumuz üzerinden çarkını döndüren bir tertipte, çok istediğimiz telefona sahip olmak, beğendiğimiz bir giysiyi alabilmek ya da iş yerinde terfi almak üzere ferdi zaferler eninde sonunda bir sonraki kademeyi, üst sürümü, daha değerli ve kullanışlı olanı, daha düzgün bir mevkiyi arzulatır. Böylelikle susuzluğumuzu gidermek için devamlı bir şeylerin peşinden koşup daha da çok susayacağımız bir döngüye hapsoluruz. Ama tam olarak bir arzulama, sahip olma ve tüketme denklemiyle açıklayamayacağımız daha derinlikli hayallerimiz, fikirlerimiz ve ülkülerimiz bizi gerçek manada canlı tutan ve hayatımıza mana katan şeylerdir. Aşk da her ne kadar bu yüzyılın tüketim ve kişiselleşme akıntısına kapılıp zehirlenmeye yüz tutmuş bir his olsa da özü gereği Ben’in dışına taşarak çağın bize dayattıklarına baş tutma gücünü sessizce bünyesinde taşır. Kişiselliğe yöneltilebilecek tahminen de en pasif lakin bir o kadar da güçlü bir haldir.

Hayatı ferdi zaferler üzerinden, neyi istediğimiz ve istediklerimizin ne kadarını elde ettiğimizle ölçmek bize gerçek bir doyum bahşetme konusunda zayıf kalmaya mahkumdur. Kurduğumuz münasebetler, içtenlikle dolup taşan bir anda paylaşılan derin bir sohbet, fikirlerimizin peşinden gitmek, kendi hayatımızın dışına taşan sıkıntılarımız ve öbür insanların hayatına içkin düşlerimiz günün sonunda bizi biz yapan (ve hep kovalamaya devam edecek olsak da) manalı bir koşuda olduğumuzu hissettirecek şeylerdir. Yol devam ediyorsa ve peşindeysek hakikatli bir şeylerin, umut ve uğraş devam ediyor demektir.

Kaynaklar

• Jacques Lacan. Psikanalizin 4 Temel Kavramı. Çeviren: Nilüfer Fazilet. Metis Yayınları, 2019.
• Marcel Proust. Hazlar ve Günler. Çeviren: Roza Hakmen. Yapı Kredi Yayınları, 2019
• Oscar Wilde. Lady Windermere’in Yelpazesi. Çeviren: Murat Erşen, İmge Kitabevi Yayınları, 2006.
• Bluma Zeigarnik. On finished and unfinished tasks. Psychologische Forschung, 1927.