Sosyoloji ve genel olarak toplumsal bilimler, bilhassa akademik evrimleri boyunca gitgide bir “kanaatler sosyolojisi” karakteri kazanmaya meylettiler. Yani aslında en değişken toplumsal olgulardan olan kanaatlerin bir koleksiyonu, bir filtrelenmesi ve bir özetlenmesi olarak kendi pratiklerini biçimlendirdiler. Bu durum genel olarak beşeri bilimleri kıymetli bir epistemolojik sorunla karşı karşıya bırakmaktadır: Kanaatlerin kanaati olmak ya da daha doğrusu kanaatler ile bilgi ortasındaki en klasik ayrım karşısında birincisine yönelmek. Böylelikle en azından olağan bilim olarak sosyoloji bir enformasyon ya da “bilme” çeşidi olmaktan çok, insanlara kendi dünyaları, hayatları ve emelleri, istekleri ve gereksinimleri konusunda ne düşündüklerini soran bir araştırma teknolojisi olarak kendini sonlandırma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Meğer gazeteciliğin ve genel olarak enformasyon medyasının, giderek devletin istihbarat aygıtlarının bu pratiği çok daha ehil ve edimsel bir üslupta yürütebileceği rahatlıkla söylenebilir.
Kanaatler sosyolojisi ismini verdiğimiz bu eğilimin karşısına “duygular sosyolojisi” dediğimiz bir teklifle çıkmayı planlıyoruz. Walter Benjamin üzere birisinin ya da Georg Simmel’in fikir ve “aydınlanma/aydınlatma” ritimlerini paylaşmayı umabilecek, bilhassa de toplumsal tipleri birtakım afektif (duygusal) varolma halleriyle açığa çıkarmaya çalışacak bir toplumsal bilim günümüzde hangi şartlarda mümkündür ve hangi çeşitten saiklerle inşa edilebilir? Günümüzün olağan akademik ortamında toplumsal bilimler temel olarak şunları ortaya atmanın ötesine pek geçemiyorlar: İnsanlara yöneltilen kanaat soruları (pozitivizm ve düz ampirisizm), metinlere yöneltilen sorgulamalar (hermenötik ve dekonstrüksiyon) ya da değişmez ögelerin yapılarının (sözgelimi zihinsel yapıların) araştırılması ve kurucu ögelerinin değişmezler halinde tespiti (yapısalcılık ve işlevselcilik). Daha da ilginci temel fonksiyonunun “düşünceyi dürtmek” olduğuna inandığımız ideolojinin de bu yola basitçe girmiş olması ve toplumsal bilimlere bir “kanaatler epistemolojisi” kazandırmak üzere normatif eksenler üzerinde hareket etmeye başlamasıdır: Habermas ve onun “iletişim faaliyeti teorisi” bunun en düzgün örneklerinden biridir.
Günümüzde kanaatlerin kanılardan daha bedelli olmaya başladığı açık: Niyet bir insan faaliyeti olarak kabul görmeye Descartes’ın Cogito’suyla başladı. Yani Platonik ideaların bizdeki soluk yansıması değildi artık; şahsen ferdi, şahsî insan faaliyetiydi ve bu faaliyet engellenebiliyordu. Kartezyen imajı altında “düşünmek” bu yüzden artık haklarını ve özgürlüklerini talep edebilecekti. Lakin birebir “hukuki edim” sayesinde kanaatler de, yani eskilerin bilgi (episteme) karşısında aşağı yahut süreksiz gördükleri “doxa” da özgürlük taleplerini ileri sürebilir hale gelmiştir. Tekrar de artık Marx’ın “bir halkın, bir çağın ya da bir uygarlığın ne olduğunu anlamak için ona kendisi hakkında ne düşündüğünü sormayız” tipinden bir önermesinden hayli uzaklaşmış bir haldeyiz. Dinî akımlar bile kendilerini olsa olsa “kanaatler ortasında bir kanaat” olarak sunmaya meylediyorlar ve zati çağdaşlık dediğimiz şeyin temel karakteristiği de kanaatlerin ve görüş bildirimlerinin çok bir kıymet kazanmasından diğer bir şey değildir. Evvelden kendisini “hakikat” olarak sunan bir telaffuz artık artık kanaatler ortasında yarışım sürdürmeye çalışan bir kanaat haline geliyor.
Marx’ın üstte andığımız kelamından bu yana ne olup bitti? Her şeyden evvel kanaatler hisler ortasında birer his olmayı bırakarak kesin bilişsel ögeler olarak kabul edilmeye başladılar. Çağdaş toplumun en demokratik kıstası kanaatlerin hakikat tasnifi ve birbirleriyle yarıştırılarak kimi politik, ekonomik, kültürel faaliyetlerin normatifliğe kavuşturulmasıdır. Kamuoyu araştırmalarıyla demokratik seçimler ortasındaki farkın ya da uzaklığın ortadan kalkması bunun kanıtlarından sırf biridir.
“Bir halkın, bir çağın ya da bir uygarlığın ne olduğunu anlamak için ona kendisi hakkında ne düşündüğünü sormayız.”
Konumuz açısından kıymetli olduğunu düşündüğüm bir nokta bu durumun toplumsal bilim araştırmalarında artık genelgeçer bir hâle gelmiş olmasıdır. Kanaatlerin kararsız olma, kolay ya da güç, lakin yeniden de “değişebilir” ve hasebiyle “manipüle edilebilir” olma özelliği onları “düşünme” ismini verebileceğimiz insan faaliyetinden tabiat bakımından farklı kılmaktadır. Kanaatlerin eksenine yerleştikleri ölçüde toplumsal bilimler düşünmekten çok, kanaatlerin kanaati olmakla kalmak eğilimindedirler. Böylelikle kanaatler bir “düzleştirme mantığıyla” çalışırlar. Mesela bir insanın kendi varoluş şartları hakkındaki kanaati bu şartların tespitinden daha derin bir realiteymiş üzere görünecektir. Tahminen toplumsal bilimlerin genel halinin bir “demokratizasyonu” diye alkışlanabilecek olan bu türlü bir bakış açısı aslında çok değerli bir sorunu gözardı etmektedir. Bir insanı en uygun tanıyanın yeniden kendisi olacağına dair temel bir önyargı…
Oysa insanı toplumsal bir varlık olarak tanıyanlar daha çok onun daima etkileşim içinde olduğu toplumsal dünyası ve “ötekilerdir”. Hiç değilse onu “adlandırırlar” ve insanlığı “sosyal tipler” halinde etiketlendirmekten bir an olsun geri durmazlar. Hermenötik geleneğe yaslanan toplumsal bilim bile “anlamayı” birinin kendi hakkındaki tasavvuruna eş düşen bir tasavvura sahip olmak olarak tanımlamakla aslında “kanaatler sosyolojisinin” sözkonusu epistemolojik tuzağına düşmektedir. Ondokuzuncu yüzyılda toplumsal bilimlerin oluşum evresinde en can alıcı öge olan “sosyal tipler yaratma” yetisi bu çerçevede toplumsal bilimler pratiğini giderek terk etmektedir. Kategoriler artık Kant’ın istediği üzere “eyrensel” ve “zorunlu”durlar, fakat Kant’ın asla istemeyeceği bir formda artık belirli tiplere lakin “bol gelen kavramlar” halinde uygulanabilirler. Bu durum moderniteye mahsus toplumsal tiplerin yitip gittikleri ve toplumun tipolojik olarak düzleştiği bir toplumsal yapıya mı delalet ediyor, yoksa şahsen toplumsal bilimler bu yeteneklerini yitirdiler, bu bambaşka ve burada yanıt bulmaya çalışmayacağımız bir sorudur.
Biliyoruz ki toplumsal tipleri yalnızca toplumsal bilimlere ve Simmel’in toplumsal tipler galerisine borçlu değiliz. Edebiyat, sonra da sinema toplumsal tipler üretip durdular ve artık en az toplumsal bilimler kadar bu yetilerini kaybetme eğilimindeler. Direkt doğruya toplumsal tipler üstünde durmasa bile, hisler sosyolojisi ikili bir tecrübe olmalıdır. Birincisi bizi edebiyata, bilhassa romana hakikat taşırken ikincisi bizi sinemaya götürür. Bilhassa de bugün dar bir tabirle “belgesel” ismini verdiğimiz sinema tipine. Lakin üçüncü ve daha temel nitelikli bir boyut da elbette Spinoza’nın son derecede derin “duygular teorisi” olacaktır. Doğal ki her şey toplumsal hayat içinde imajların, kanaatlerin ve kanıların aslında bir etkilenmeler ve duygulanmalar süreci içinde mana kazanabileceği fikrine götürüyor bizi.
Sinemanın dünyasıyla karşılaştığımız andan itibaren temel bir müşahedede bulunmaktan da kaçınamayız. Sosyoloji, göstergebilim, sanat tarihi hatta psikanaliz sinemayı “analiz” etmeye yürek eden temel insan bilimleri olarak kendilerini sundular. Fakat bu sinemanın da şahsen “analiz” edebileceği fikrinin muhakkak bir oranda hor görülmesi demekti. Tıpkı Simmel’in ünlü toplumsal tiplerinden “yabancı” kategorisinin direkt Western sinemanın ana tematiklerinden birisi olması üzere. Üstelik sinema, Dziga Vertov’un ona yüklediği daha değişik bir fonksiyona de sahip olabilir: Görünmeyeni görülebilir kılmak. Sonuçta günümüzün pedagojisi metinden çok görsel-işitsel materyal üzerine dayanma eğiliminde. Öbür bir deyişle, genel bir müşahede insanoğlunun giderek daha az okuduğunu, daha çok “seyrettiğini” ve bunu ne yazık ki tanınan bir eğlenti sinemasıyla ve televizyonla gerçekleştirmek zorunda kaldığını gösterebilir. Metinler ve kanaatler ortasında kaldıkça toplumsal bilimler günümüzün ömür şartlarının çok değerli bir boyutundan kendilerini mahrum bırakmış gibiler. Görselliğin taşıyabileceği enformasyon ölçüsünden.
Oldukça dikkat cazip bir nokta, toplumsal bilimlerde aktif olan bir “felsefi-teorik” sorgunun belgesel ismini verdiğimiz (ama zarurî olarak belgesel ile hudutlu kalmaması gereken) bir filmografi alanında pek bulunmaması, buna rağmen belgesel sinemacıların, ekseriyetle kullandıkları görsel-işitsel ortamın enformatik gücü yüzünden edinmiş göründükleri biraz da naif bir etik sorgulamanın toplumsal bilimlerin pratiğinde pek seçkin olarak görünmesidir. Bu durum “duygular sosyolojisi”nin “belgesel” sinema ortamıyla “duyguların imajlarını oluşturmaya” çabalayacak toplumsal bilim ortamının bir barışmasını, bir evliliğini imliyor üzeredir.
Gerçekten de, diyelim ki “yoksulluk” üstüne bir araştırmada bir kamera yoksulluğun “imajların” tespit ederek kurgulayabilir ve bunu “çevreyi”, “mekânı” ve “zamanı” imaj haline getirerek yapar. Bu imajların tasnifine, yani “düşünülmesine” sinemanın pek erken bir devirden beri taktığı bir isim var: montaj. Jean-Luc Godard montajın çağdaş hayatın aslı olduğunu söylüyordu: Hayatımız, kentlerimiz, sınai üretimimiz, edebiyatımız, her şey çağdaş hayatta ve ileri kapitalizmde montajdan diğer bir şey değildir. Fakat montaj en saf haliyle sinemada bulunur. Yani onun aslı ve özüdür. Halbuki ki sinema kendi özü olan montajı, öbür bir deyişle çağdaş dünyayı kavrayabilme konusundaki biricik ve temel bahtını televizyon faydasına çoktandır terk etmiştir.
Böylece montaj sinemanın ötesinde daha derin bir mefhum olarak düşünülmeli. Montaj, sırf sinemada değil, her alanda çağdaşlığın (ya da diyelim çağdaşlık sonrasının) temel düşünme biçimi ve usulüdür. Öteki bir deyişle, nasıl toplumsal bilimci araştırma datalarının tasnifini yapıyor, münasebetlerini oluşturuyor ve birtakım sonuçlara varıyorsa sinemacı de montaj aracılığıyla varoluşun bir imajını oluşturacaktır. Bu noktada sanat ile bilim ortasındaki ayrımın sertliği ortadan kalkarak her ikisi eş titreşime sokulabilir. Bu tezdeki maksadımız da zati bu eş titreşimin bir tıp projelendirme teklifinden ibaret.
Bir hisler sosyolojisi yükle “imajlar üretebilme” kapasitesine tekabül etmektedir. Bunu Simmel periyoduna ve onun toplumsal tiplerine dönüş olarak düşünemeyiz, lakin toplumsal hayatın imajlarının tasnifi metinsel araçlarla gereğince yapılamayacağından toplumsal bilimlerle görseli işitsel araçların bir evliliği asıllı bir ehemmiyet kazanıyor. Şimdi sığ bir alanda seyrettiği gözlemlenebilecek olan “anlatısal tarih” açılımlardan sadece biri olabilir. Lakin bunun da ötesine geçerek hayatın akışının genel bir görsel-işitsel tasnifinin montaja yani düşünme sürecine her an açık bir “duygular alanı” haline dönüştürülmesi, başlangıçta mutlak olarak bölük pörçük kalsa bile temel bir önerme olarak ortaya atılabilir.
Kaynak: Körotonemedya
