YouTube spor kanalları nasıl anaakım oldu?

Televizyondaki futbol programları berbat. Birkaç istisna hariç ne dediği belirli olmayan, iktidar ve/veya sermaye dostu eski futbolcu, teknik yönetici, hakem ve yorumcular her yanı kaplamış durumda. Neyse ki YouTube var da birkaç istisna hariç ne dediği belirli olmayan, iktidar ve/veya sermaye dostu eski futbolcu, teknik yönetici, hakem ve yorumcuları izleyebiliyoruz. Pekala, neden bu türlü oldu?

Siz yoksunuz diye gelmiştim

İnternet ve toplumsal medya özgürlük getirecek, kurumsal sonların ötesindeki taze sesleri duymamızı sağlayacaktı. Sağladı da. Hem kuru bilgi, anekdot, icabında malumatfuruşluk hem de oyuna dair fikir ve taktikler açısından oldukça yol katettik. Lakin “YouTube’dayız, istediğini söyleyebilirsin” argümanı eskisi kadar kuvvetli değil. Özgün fikir frekansı da günden güne azalıyor.

Türkiye özelindeki sebeplerden biri, tam da YouTube’un popülerleşmeye başladığı günlerde klâsik basının büyük ölçüde iktidarın oyuncağı haline gelip “anaakım” medyanın ortadan kalkması oldu. Neyi ne kadar büktüğünü güzel berbat bildiğiniz anaakım bütün bayağılığıyla en azından ne olmamanız gerektiği konusunda kerteriz fonksiyonu görüyor, üstelik vasatı içinde saklamakla oldukça işe yarıyordu. Anaakımın yandaş telaffuzdan diğerine yer vermeyen bir mecra haline gelmesiyle baraj kapakları açıldı. Geçmişin sıradan isimleri sindirme kabiliyetine ve getiri durumuna nazaran bir müddet yönetim etse de en küçük gerçeklere bile tahammülün kalmaması sonucu “havuz medyasında” yüzemez olunca YouTube’a iltica ettiler. Halbuki futbol kadar tanınan bir alanın anaakıma muhtaçlığı vardı ve havuz medyasının çıkış hedefi da oraya yerleşmekti. Ancak yandaş kanallar, Johan Cruyff’un ismini bilmeyen spor müdürleri ve seyircisiz oynanan maça gelmeyen taraftarı eleştiren yorumcularıyla bunu bile beceremeyecek kadar vasıfsız olduğundan, yeni anaakım rolü YouTube’a kaldı.

Bana sponsorunu söyle, çok bir şey söylemeyeyim

Kamuoyunun tanıdığı isimlerle birlikte sermaye de YouTube’a giriş yapınca kültürün ve tanınan kültürün her alanındaki o tatsız dönüşüm ve evcilleşme yaşandı: Evvelce bir iş yapıyordunuz ve gereğince dikkat çekerse para getiriyordu. Sonra para getirsin diye iş yapılmaya başlandı.

Reklam ve sponsor sağanağı sayesinde imkanlar artmıştı artmasına lakin ses ve imaj düzeldikçe düzey düşüyordu. Bir yıl evvel dev bir alışveriş firmasında çalışan personellerin hak gayretinden bahseden bir kanal, o haksızlığı yapan şirketten sponsorluk alınca dilsizleşti. Televizyon reklamlarından YouTube’a kaçan izleyici, sponsorun yolladığı yemekleri yemek, taktik planı sponsorun tableti üzerinde çizmek, birbirine anlamsız şeyleri övmek zorunda kalan yeni jenerasyon yorumculara tutuldu. Reklam verenlerin keyfine diyecek yoktu zira reklam çekmeye bile gerek kalmıyordu. İstediklerine istediklerini direkt söyletiyorlardı. Üstelik anaakım olmak herkese hitap etmek demekti ve Türkiye’de bir türlü anlaşılamayan bir gerçeği içeriyordu: Herkesin içinde “herkes” vardı. Yani herkese hitap edecekseniz kimseyi fazla incitmemek kuraldı. Popülizm aguşunu açmış bekliyordu. Kitle büyüdükçe imalatın kesilmemesi de farz oldu. Dijital ticaretin stok teamülleri gereği, dükkana ne kadar mal yığarsanız o kadar çok müşteri çekiyordunuz.

Konuşmak, konuşmak, konuşmak

Halbuki Türkiye’de bırakın futbolu, rastgele bir kültür yahut fikir alanında her gün bir saat kamuoyunun önünde konuşup saçmalamayacak birini bulmak güç. Ülkedeki nitelik eksikliği, sermayenin tahakkümü kadar aleni ve tatsız. Sonuçta güldüren değil gülünç duruma düşen komedyenler peyda oldu. Kimisi kelamı bittiği için daima tekrarda. Kimisi ortaya iliştirdiği küçük komplo teorileriyle kitleyi canlı tutuyor. Kimileri, “Ben olsam var ya, üff!” deyip kendi vaktinde yaşananları unutturma ve mümkünse yeni iş bulma kaygısında. Kimileriyse uydurma öfke nöbetleriyle televizyondan aşina olduğumuz performatif yorumculuğa yeni çeşniler katıyor. İşin berbatı, YouTube’un da katkı verdiği kısa vadeli aydınlanma sayesinde ne kadar boş konuştuklarını yeni kuşak de gördüğü için daha da komik hale geliyorlar. Basılı medyanın zayıflığı da etken. Geçmişte televizyonda konuşanlar vakit zaman gölge müellifler kullansa bile fikirlerini gazete ve mecmualarda düzgün makus kağıda döküyordu. Konuşmak, her ne kadar izlemesi cazip olsa da kanıyı derinleştirmede yazının yanına yaklaşamıyor.

Futbolun müsaadeden gitmek hakikat değil

YouTube yayıncılığı bize çok şey gösterdi. Birincisi, söyleyecek makul bir sözünüz yoksa, çıktığınız platform zihninize sihirli cümleler yerleştirivermiyor. “Ortam/mecra, iletinin ta kendisidir” düsturu çok da geçerli değil.

İkincisi, kulüpleri olduğu üzere YouTube kanallarını da giderek toplumsal medyadaki kalabalık yönetiyor. Grilerin olmadığı bir ülkede düşünmek kabahat, fikir bildirmek imkansız. Bitaraf olanın bertaraf olacağı görüşünü herkes tıpkı tutkuyla seviyor.

Üçüncüsü, hakikat sonrası çağın getirdiği abartılı görelilik sonucu her gerçek, popülizm tarafından boğuluyor. UEFA’yı eleştireyim derken politik tesviye rüzgarına kapılıp, onca katliamın ve cezasızlığın simgesi haline gelmiş bir işareti mazur, icabında makbul gösterebiliyorsunuz.

Sanırım YouTube kanalları da futbolun geçtiği, daha doğrusu geçemediği yoldan geçiyor.

Oyun 50 yıl evvel, futbolcular bugünkünden yüz kat az kazanırken de popülerdi. Lakin neoliberal kapitalizmin daima büyüme iştahı sonucu bugün önümüze oturmuş koca başlı bahis şirketleri, siyasetçiler, oligarklar ve petro-dolarların ortasından sahayı zar güç görebiliyoruz. YouTube kanalları da birebir kâr iştahı ve mikrofonu eline alma tutkusuyla araçsallaşıyor. Üstelik futbolda olduğu üzere burada da reaksiyonlar işverenlere ve onların kuklası şöhretlere değil gerçek çalışanlara yöneliyor.

Futbolu anlamanın ve sevmenin bin yolu var. YouTube yayınlarının başlangıçtaki pahası buradan geliyordu. Bunu unuturlarsa ya muktedirlerin elinde oyuncak olacaklar ya da ülkedeki her sorunun kaynağı futbolmuş üzere davranıp kendi alanındaki kayırmacılığı ve vasıfsızlığı örten kelamım ona muhaliflere tekrar boş kaleye gol atma sevinci yaşatacaklar. Halbuki içindeki binbir meseleye karşın oyun da onun üzerine konuşup yazmak da hoş.

*Bu yazı, birinci kere Evrensel’de yayımlanmıştır.