Karamazov Kardeşler’in ışığı

Fyodor Dostoyevski, son romanı olacak Karamazov Kardeşler’i 1878 yılında yazmaya başladı. Roman, Ocak 1879’dan Kasım 1880’e kadar Russkiy Vestnik mecmuasında tefrikalar halinde yayımlandı. Dostoyevski’nin her ay yetişmesi gereken bir teslim tarihi vardı, eşi Anna da müellifin daima baskı altında çalışmasından şikayet edecekti. Tolstoy yahut Turgenyev üzere varlıklı birçok çağdaşının tersine, Dostoyevski sırf yazarak geçindi ve hayatı boyunca gereğince para kazanmakta zorlandı. Anna, kocasının vefatından sonra yayımlanan anılarında şöyle yazmıştı: “Böyle olmasaydı [eserlerini] baskıya vermeden evvel itinayla gözden geçirip düzeltebilirdi, kim bilir nasıl daha hoş olurlardı. Doğrusu, Fyodor Mihailoviç hayatının sonuna kadar şad kaldığı tek bir roman bile yazamamıştı, sebebi de borçlarımızdı!”

Kimse Karamazov Kardeşler’in kusursuz, hatta düzgün yazıldığını sav edemez; her şeyin can havliyle pat diye ortaya çıkıvermesi ve detayların pek de değerli olmaması Dostoyevski’nin üslubuna mahsustur. Gözü kara ve şiddetlidir: direkt problemin özüne yol alırız, vaktimiz yoktur. Bu aciliyet, haşarılık, üslubun ele avuca sığmazlığı (ki bu, kısımların sonuna gerçek olayların birçok ani dönüşle ilerlemesinde de yankısını bulur zira okur bir sonraki kısma kadar daima merak halinde tutulmalıdır) öbür bir şeye, daha güçlü ve ağır bir probleme, olan biten her şeye ait ısrarcı bir soruyla karşılaşır: Ne için yaşıyoruz?

16 Mayıs 1878’de, Dostoyevski varını ağırı ortaya koyarak Karamazov Kardeşler’i yazmaya başlamadan birkaç ay evvel, oğlu Alyoşa saatler süren bir sara nöbetinin akabinde hayatını kaybetti. O yaz üç yaşına girecekti. Anna, sonraları “Alyoşa’yı öbür türlü, neredeyse marazi bir sevgiyle seviyordu, güya onun uzun yaşamayacağını hissediyordu” diye yazacaktı. Oğlu nefes almayı bıraktığında Dostoyevski “onu öptü, üç defa istavroz çıkardı” ve gözyaşlarına boğuldu. Anna, Dostoyevski’nin üzüntü ve suçluluk hissiyle yıkıldığını yazmıştı, oğlu sara hastalığını ondan almıştı. Lakin dışarıdan bakıldığında Dostoyevski kısa müddette sakinleşip kendini toplamış görünüyordu, durmadan ağlayan Anna’ydı. Anna, Dostoyevski’nin sıkıntısını bastırmasının zati zayıf olan sıhhatini daha makus etkileyeceğinden endişelenmeye başladı ve ona teoloji dahisi genç arkadaşı Vladimir Solovyov ile birlikte Optina Pustyn manastırını ziyaret etmesini önerdi. Orada manastırın dedelerinden Ambrose ile tanıştılar. Ambrose, Dostoyevski’ye “ağla, teselli arama, sırf ağla” demişti.

Tüm bu olanlar Karamazov Kardeşler’e de yansıdı. Romanın kahramanı Dostoyevski’nin oğlu Alyoşa’nın ismini taşıyor ve Solovyov’un birçok özelliğini barındırıyordu. Manastır öykünün merkezinde yer alıyor, romanda Zosima ismiyle anılan “dede” iki yıl dokuz aylık çocuğunu kaybeden bir bayanı Ambrose’nin söylediklerini anımsatan sözlerle teselli ediyordu. Lakin bu öyküde kurmacanın girdabında kaybolan otobiyografik detaylardan daha değerli olan bir çocuğun vefatının getirdiği yıkıcı mana kaybıdır. Bu mana kaybı roman boyunca bir taban akıntısı olarak ilerler; Karamazov Kardeşler’i her okuduğumda bu mana kaybına, yani baktığı uçuruma, ışıkla doldurmaya çalıştığı karanlığa karşı yazıldığını düşünürüm.

Karamazov Kardeşler’deki bu ışık nedir?

Seslerdir. Karamazov Kardeşler seslerin romanıdır. Erkekler, bayanlar, gençler, yaşlılar, zenginler, fakirler, aptallar, bilgeler: hepsi kendi ismine konuşma hakkına sahiptir, hepsi de kendi sesiyle konuşur. Her bir seste yeni ya da geçmiş, yazılı ya da kelamlı, politik ya da felsefi, İncil’den ya da gazete makalelerinden, kasabada dolaşan söylentilerden, uzun vakit evvel ölmüş birinin anılarından gelen öteki seslerin yankıları vardır. Romandaki her bir ses kendi benliğiyle, kendine mahsus ve eşsiz pozisyonundan konuşur, kimileri harikulâde kişilikleriyle tamamen unutulmazdır lakin bunu birebir lisanı kullanarak yaparlar. Karamazov Kardeşler’deki birtakım karakterler Shakespeare’in yarattığı karakterlerle tıpkı düzeyde olsa da bu roman Hamlet oyununun Hamlet’i yahut Othello oyununun Othello’su üzere tek bir kahramanın hakim olduğu bir eser değildir. Tam bilakis Karamazov Kardeşler kolektif bir romandır, çok sayıda sesin, bu seslerin nasıl iç içe geçtiğinin ve kendileri bunun farkında olmasalar da nasıl tek bir bütünü, bir bağı, bir koroyu oluşturduklarının hikâyesidir.

Bu hakim üslup özelliği bilhassa iki karakterde yankı bulur: yaşlı Zosima ve Alyoşa. Herkesin herkesten sorumlu olduğu ve herkesin herkes önünde hatalı olduğu tarafındaki ortak inançları, roman boyunca bir mantra üzere tekrarlanır. Bu, romanın umududur, ütopyasıdır lakin gerçekliği değildir. Zosima’nın genç kardeşi ölürken “Anneciğim, ağlama artık” der: “Hayat cennettir, bütün beşerler bu cennette yaşıyoruz, fakat anlamak iste­miyoruz bunu, inadımızdan vazgeçip anlasak yarın cennete dönerdi yeryüzü.” Diğer bir pasajda, bir katil Zosima’ya şöyle der: “Her insanın kendi günahlarının yanında dünyada işlenmiş bütün günahlara da ortak ol­duğu inancınız doğrudur, bu fikri apansızın bütün genişliğiyle kavrayabilmeniz de hayrete paha. Hakikaten de in­sanlar bunu anladıkları anda hayal ettikleri cennete kavuşacaklar­dır.”

Başka bir deyişle, Cennetin Krallığı gerçekleşmemiş bir ihtimalden ayrıca bir şey değildir: Cennetten sırf bir farkındalık kadar uzaktayızdır.

Öyleyse neden bu adımı atmıyoruz? Bizi engelleyen şey nedir?

Karamazov Kardeşler‘in özü işte budur. Roman, tüm fikirlerini soyutlamaların cennetinden alıp yeryüzüne indirir, sadece yeryüzünde var olabilecekleri inancından yola çıkarak bu fikirleri etten ve kandan oluşan insanın varlığına sığdırır. Dostoyevski bir vakitler “İnsan bir gizemdir. Şayet bütün hayatınızı onu çözmekle geçirirseniz, vaktinizi boşa harcamış olmazsınız. Ben bu gizemle uğraşıyorum, zira insan olmak istiyorum” diye yazmıştı. Dostoyevski’nin edebi cihanında insanları hisleri yönetir, dilekleri harekete geçirir; öngörülemez yahut kusurlu olabilirler, kusura düşebilirler ancak birebir vakitte muazzam bir güce sahiptirler.

Dostoyevski, Karamazov Kardeşler’de birbirinden farklı niteliklere sahip dört genç adamı tıpkı çatı altında bir ortaya getirir. Bu konut nefretle doludur. Baba Fyodor Karamazov açgözlü, şehvet düşkünü, yalancı ve utanmaz bir duldur. Oğullarını daima ihmal etmiştir, çıkar elde edeceği durumlar haricinde onlara hiç ilgi göstermemiştir. Cehennemden çıkmış bir babadır. Her oğul bir toplumsal kuruma bağlıdır: en büyükleri Dmitri son derece gururlu ve öfkeli biridir, orduya bağlıdır; ortanca Ivan rasyonel, soğuk ve analitik biridir, üniversiteye bağlıdır; en küçüğü Alyoşa ise sevecen, niyetli ve her şeye razı gelen biridir, kiliseye bağlıdır. Bir de Fyodor ve meczup Lizaveta’nın gayrimeşru çocuğu olduğu varsayılan, “Kokuşmuş Lizaveta” lakaplı uşak Smerdyakov vardır.

Böyle resmedildiğinde, her bir kardeşin toplumun bir kısmını temsil etmesi şematik görünebilir. Ancak Dostoyevski’nin bir muharrir olarak gücü —ve onun romanlarını okuduğumuzda, yazıldıkları bugünkü dünyadan bütünüyle farklı bir dünyada bir buçuk asıl sonra bile hâlâ derin tesirler bırakmasının en önemli nedeni— bütünüyle kavranmaları imkansız olsa da kendine has karakterler yaratabilme yeteneğinden gelir. Onları içeriden görürüz, kim olduklarını düşünüyorlarsa o denli görürüz, ki bu, dışarıdan bakıldığında gördüklerimizle asla tıpkı değildir. Karakterlerin kendilerinden bile gizledikleri o kadar çok şey vardır ki farkında oldukları güçlerden öteki güçler tarafından yönlendirilirler, bu da onların gerçekte kim oldukları sorusunu boşa düşürür; bu da başka karakterler tarafından görülmeleri, yorumlanmaları, anlaşılmaları ve yanlış anlaşılmalarıyla daha da güçlenir. Karamazov Kardeşler’in içgörülerinden biri kimliğin toplumsal bir yapı olduğudur, romanın isyan ettiği şeylerden biri de insanın kendine yeten bir varlık olduğu niyetidir. Cehennem tecrittir, cennet ise kardeşliktir.

Romanın başında, Karamazov ailesindeki kardeşlik paramparça olmuştur. Dmitri, Katerina ile nişanlıdır lakin öteki bir bayana, şehvetli Gruşenka’ya sırılsıklam âşık olmuştur. Üstelik babası da Gruşenka’ya âşık olmuştur, Ivan ise Katerina’ya âşıktır. Her iki kardeş de babalarını haklı nedenlerle hor görmektedir. Bu istek, kıskançlık ve nefret çamuruna bulaşmayan tek kişi, manastırda yaşlı Zosima’nın bir nevi müridi olarak yaşayan Alyoşa’dır; o kimseye kin gütmez, kimse de ona kin gütmez.

Romanda gelişen olaylar hem vakit hem de yer bakımından ağır biçimde sıkıştırılmıştır, tansiyonu muazzamdır. Bu romanı birinci defa okuduğumda yirmi yaşındaydım, Alyoşa ile tıpkı yaştaydım ve birinci yüz sayfayı kendimi zorlayarak okumuştum. 1860’lardaki Rus Ortodoks Kilisesi, manastır ömrü ile devlet ortasındaki bağlantılar hakkında uzun açıklamaları neden okumak zorundaydım ki? Lakin sonra bir şey oldu, güya bir şey tutuştu. Apansızın kendimi öbür bir şeyin içinde buldum ve orada kalmaktan öteki bir şey istemiyordum; bu insanları, üç kardeş, boynu kırışıp sarkmış dehşetli babalarını, elbette bayanları, neredeyse delicesine gururlu Katerina’yı, istikrarsız genç kız Liza’yı ve onun inatçı annesini ve olağan ki o baştan çıkarıcı, makûs niyetli Gruşenka’yı okumaktan diğer hiçbir şey istemedim. Çocukken nasıl kitap okuyorsam bu romanı da o denli okudum, kendimi yahut içinde olduğum şartları düşünmedim: bütün benliğim kitaba sığmıştı. Okuduklarım üzerine düşünmedim, hiçbir şeyi çözümlemedim, hiçbir şeyi ölçüp biçmedim hislerim ve varoluşum haricindeki her şey okumayla içimi dolduran o beyaz, akkor ışığın içinde silinip gitmişti.

O vakitten beri romanı birkaç sefer daha okudum, her okuduğumda olan biteni biraz daha anlasam da benliğimi unutarak orada bulunma hissi her seferinde tekrar o müsabakaya bağlı kaldı. Güya Karamazov Kardeşler’in en büyük özelliği onu okuma tecrübesi, okurda uyandırdığı hisler, bu da roman hakkında yazmayı zorlaştırıyor. Romanın dışına çıkıp makul bir aralıktan onu tanımladığımızda, mesela romanın temelde özgürlük hakkında olduğunu, ahlak ve yükümlülük problemlerini tartıştığını (birine yahut bir şeye karşı yapılmışsa hareketlerimiz kime yahut neye karşı yükümlüdür?) söylediğimizde, aslolan şey gözden kaybolur. Özgürlük, ahlak ve yükümlülük birer fikirdir, soyutlamadır; bu roman bir yere hakikat yöneliyorsa o da fikirlerin ve soyutlamaların hayata karıştığı yerdir. Şayet bir şeye karşı savaşıyorsa —ve bunu büyük bir güçle yapıyorsa— bu, değişmez olana, bir defa ve sonsuza dek belirlenmiş olana, evvelce tanımlanmış olana karşıdır. Bu nedenle, romanda ayrıcalıklı bir bakış açısı yahut üstün bir perspektif yoktur. Manası, uyumsuzluktan doğar —seslerin yeri olan o yerden, insanların içindeki değil ortasındaki yerden— ve bu mana her vakit çelişkilidir.

Örneğin, Alyoşa’nın Dostoyevski için bir ideali temsil ettiğinden hiç kuşku yoktur; müellifin ölen oğlu Aleksey Fyodoroviç’in ismini taşımaktadır, kanıları ve hareketleriyle romanın dengeli biçimde savunduğu yeterlilik kavramıyla en yakından ilişkilendirilecek karakterdir. Ancak Dmitri ve Ivan’ın varlığıyla karşılaştırıldığında, bilhassa de Dmitri’nin varlığıyla, Alyoşa sönük kalır. Ve bir romanın gücü varlık hissine bağlı olduğundan, Dmitri ve İvan’ın temsil ettikleri şeyler çok daha güçlü biçimde ortaya çıkar. Güya Dostoyevski Dmitri’ye daha fazla yatırım yapmış ve yazarken —ne kadar çocuksu, dürtüsel, hiddetli ve zalim olursa olsun— onun görkemine kapılıp gitmiştir. Benim için romanın en görkemli sahnesi, Dmitri’nin son bir kere eğlenmek, rubleleri etrafa saçmak ve sarhoş olmak üzere kenti terk ettiği sahnedir: Arabası süratle ilerlerken, ellerinde kan vardır, fakat tıpkı vakitte heyecanlı, umutlu, hatta tahminen de memnundur; Gruşenka orada olacaktır, onu son bir kere görecektir. Tanrı’dan korkan, iyiliksever, sıkıntıcı, acemi bir keşiş bununla nasıl rekabet edebilir? Bu, Dante’nin İlahi Komedya’sını okurken hissedilen duyguya biraz benziyor; muharrir cennetten çok cehenneme yatırım yapmış ve ona çok daha yakınlaşmıştır. Pekala, bundan ne sonuç çıkarmalıyız?

Bir de Ivan var. Keskin ve soğuk bir bıçak üzere, Alyoşa’nın bütün dünya görüşünü, Büyük Engizisyoncu hakkındaki kıssasında sorguluyor. Bu öykü, Mesih’i o kadar ikna edici bir formda suçluyor ki, Dostoyevski’nin bunu kendi kuşkularından yola çıkarak yürekten yazmamış olması düşünülemez. Bu kısım, müellifin yapıtlarının doruk noktalarından biri, münasebetiyle edebiyat tarihinin de değerli anlarından biridir. Lakin bu kısmı romandan başka olarak okumak mümkün değildir, evvel oraya ulaşmak gerekir. Bu kısımda tabir edilen kanılar, çocukluğunda ihmal edilmiş ve müthiş bir babası olan İvan’dan olduğu kadar onun kesimi olduğu 1860’ların ortalarındaki Rus toplumundan da gelir. Devrin sefaletini bugün hayal etmek neredeyse imkansızdır: bebeklerin dörtte biri birinci yılında ölüyordu, romanın geçtiği yıldan evvelki yıl, 1865’te ortalama ömür mühleti otuz yıldan azdı. Nüfusun büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu. Despot çarlık rejimi toplumu demir yumruğuyla yönetiyor, muhalefeti de sansür, sürgün ve infaz yoluyla bastırıyordu. Üniversitelerden ve aydın sınıftan devşirilen devrimci kümeler kentlerde terörist akınlar düzenlemeye başlamıştı. Siyasi ve toplumsal huzursuzluk, sefalet ve yoksulluk: Karamazov Kardeşler’in yazıldığı dünya işte böyleydi, İvan’ın fikirlerini ortaya çıkaran dünya buydu.

Büyük Engizisyoncu öyküsünün uvertürü sayılabilecek kısımda, Ivan çocukların çektiği acıları anlatan çeşitli olayları sayıp döker. Çocuklar berbat muameleye maruz kalır, tecavüze uğrar, öldürülür. Ivan, bu istismarı detaylı ve canlı bir formda anlatır. Beş yaşındaki bir kız çocuğu evvel anne babası tarafından dövülür, kırbaçlanır, tekmelenir, sonra ağzı, yüzü, gözü dışkıyla kirletilir ve onu yemeye zorlanır. “Bir anne öz evladına yapıyor bunu!” der Ivan. Dostoyevski bu örneği bir gazete makalesinde bulmuştu. Bunun gerçek bir olay olması, sahiden yaşanmış olması değerli olmalıydı, böylelikle “Bakın, işte dünya bu türlü bir yer. Beşerler da böyle” diyebilirdi.

İvan’ın hikayesi, İsa Mesih’e yönelik bir ithamdır. İsa dünyaya geri döner, Büyük Engizisyoncu tarafından bir hücreye kapatılır ve hesap sorulur. İsa dünyadaki bütün yoksulluğu, tüm acıları önleyebilirdi lakin bunu yapmamayı tercih etti. Ekmek yerine insanlığa özgürlük verdi. Büyük Engizisyoncu’nun görüşüne nazaran, güzellik ile kötülük ortasında seçim yapmak insanların taşıyamayacağı kadar ağır bir yüktür. Beşerler bu yükten kurtulmak için birini ararlar. Büyük Engizisyoncu da onlara bunu sunar. İsa sessizdir, sadece oturup materyalizmin başrahibinin konuşmasını dinler. Sonra ona gerçek yürür ve dudaklarından öper, akabinde Sevilla sokaklarında kaybolur.

Bir bakıma, romanın farklı temalarının, yaklaşımlarının ve olaylarının hepsi güya bu öpücükte bir ortaya gelir. Romanın ruhuna uygun olarak, İsa’nın karşılığı ne tartışmayla, ne kelamla, ne dogmayla, ne de soyutlamayla verilir; bunun yerine fizikî ve somut biçimde bir aksiyonla ortaya çıkar. O anda, orada gerçekleşir, sırf ikisini ilgilendirir. Kişilerarası bir aksiyondur. Manası da sabitlenemez. Bir itiraz mıdır? Bir bağışlama hareketi midir? Bir örnek midir? En az bunlar kadar değerli olan, öpücüğün İvan’ın öyküsünde yer alması, yani bunu onu tasarlamış olmasıdır: belirsizlik, ona aittir. Okudukça, bu belirsizlik bize de geçer.

Ne için yaşıyoruz?

Karamazov Kardeşler bu sorunun cevabını sıradan hayatlarda, küçük insanlarda, zayıf, kırılgan, kusurlu ve arızalı olanlarda arar. Kitabın tabiatına karşıt biçimde, romanı tek bir cümleyle özetlemeye kalkışsaydım, Ivan ile Alyoşa ortasında geçen bir konuşmadan alıntı yapardım: “Anlamından evvel hayatı sevmelisin.”

Bunları yazıyorum ama kitabı açıp yine okumaya başladığınız anda bu yorumun da kaybolup gideceğinden eminim. Karamazov Kardeşler’i büyük bir roman yapan işte budur. Bu roman asla ölmez.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Karl Ove Knausgaard’ın The New Yorker’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.