Üç intihar, bir kuşkulu vefat, bir kurtulan, bir temel soru

Bir arkadaşımla parmak uçlarında sohbet ederken (bildiğiniz “chat”in havalı bir tabiri işte, sevgili şair ağabeyim Kemal Özer’le sık sık “chat” yaptığımız günlerden kalma bir ifade) kelam evvel Balzac’tan, akabinde onun o enfes hayat hikayesini yazan Stefan Zweig’dan ve Zweig’ın vefatından açıldı. Onu intihara sürükleyen nedenleri düşünürken, birden yazın ve düşün dünyasının üç büyük isminin intiharları geldi aklıma: Walter Benjamin, Primo Levi ve Stefan Zweig.

Aynı günlerde Primo Levi’nin Auschwitz toplama kampında 1.5 yıllık mühlet boyunca yaşadığı eziyetleri ve tanıklıklarını anlattığı Bunlar Da Mı İnsan anı-romanını okumaktaydım. Onun yaşadıkları, yazdıkları ve yazarak bir manada içini boşalttıktan sonra kendi canına kıyması, aklımın bir kenarında sırasını bekliyordu güya, intihar olgusunun farklı boyutlarını kurcalamak için.

Aynı gün içinde, bir küme yoldaşımla yeniden parmak uçlarında sohbet ederken (bu sefer “grup chat”) Salvador Allende geldi gündeme. Şili’de darbeyle devrildiği gün nasıl öldüğü/öldürüldüğü sorusu daha doğrusu. Hangi yüklemi kullanmalı: öldü, öldürüldü, katledildi? Katledildiğini, öldürüldüğünü biliyor üzereyiz aslında, fakat bilmeyenler de var, çünkü “nedeni bilinmeyen, kuşkulu bir ölüm” olarak kayıtlarda. Katliamı gizlemek için ya da öteki nedenlerle, intihar ettiğini söyleyen var (buna dair işaretler de sunuyorlar), kalp krizi olabilir diyen de. Biraz düşününce fark ediyorsunuz ki o en son anda ne olduğundan yahut ne yaptığından bağımsız olarak, katledildiği çok açık değil mi? Çünkü intihar etmiş bile olsa, bu aksiyonu, o anda esir düşmekten, sonrasında uğrayabileceği zulümden, azaptan vb. kurtulmak için gerçekleştirdiği bir hareket olduğundan, zalimin katliamı değil mi tekrar bir biçimde?

Özetle, dört büyük ismin, doğal ya da olağan olmayan vefatları, intiharları ve “şüpheli ölümler”i fikir aklıma, sorular da gelmeye başladı bu türlü. En kıymetli soru şu galiba: Bu intiharlar da bir katliamın modülü ya da katliamın ta kendisi değil mi aslında? Üzerinde düşünelim mi biraz daha?

Walter Benjamin’den başlayalım… “Bir köşeye sıkıştırılmışlık” açısından en bariz durum onun yaşadıklarında ve vefatında güya. Faşizmin baskısı ve ölümcül soluğu daima peşinde, ondan kaçmaya, kurtulmaya çalışan çok büyük bir düşünür. Hem Yahudi hem sosyalist olarak iki defa maksadında faşistlerin. Daima peşindeler ancak bir mühlet sonra kendi imkanlarıyla kaçabileceği bir yer kalmıyor artık, oraya gidiyor, köşeye sıkıştırılıyor; buraya gidiyor, çabucak arkasındalar; şuraya gidiyor, bu sefer tam da tabanında bitiyorlar… Her şeyini, bütün bir ömür biriktirdiklerini geride, meskeninde, çalışma masasında bırakmış, kurtulmaya çalışıyor üzerine üzerine gelen devasa bir kütleden. Bir noktada kurtulamıyor, kaçamıyor… Daha fazlasını, azabını, çalışma ve imha kampını, acısını yaşamak istemiyor. Bir veda mektubuyla birlikte İspanya’da hayatını sonlandırıyor.

Primo Levi’yle, bana nazaran 20. yüzyılın en büyük muharrirlerinden biriyle devam edelim. “Bir köşeye sıkıştırılmışlık” olgusu ve duygusu, en başta kamp hayatı içinde olmak üzere, bu sefer öylesine somut ki. Her yanda vefat ve azap kol geziyor, Auschwitz toplama ve imha kampında tutsaklar ortasında. Genç bir İtalyan Musevisi kimyager ve dağa çıkıp uğraş verdikten sonra yakalanan bir partizan olarak Levi de ortalarında. Bir buçuk yıllık büyük eziyetlerle dolu, her an mevti yaşadığı kamp devrinin akabinde, “kurtulan” azınlık içerisinde yer almayı başarıyor. Bunu talihinin yanı sıra biraz da kimyager olmasına, öbür tutsaklardan farklı özel işlerde çalıştırılmasına borçlu. “Bir köşeye sıkıştırılmışlık” duygusu, kampta çok ağır, sonrasında müelliflik hayatında vakte yayılıyor, bir manada yazarak, içini dökerek, şahit olduklarını okurlara ulaştırarak, yaşananları tüm çıplaklığıyla ortaya koyarak çok değerli bir misyonu yerine getiriyor, o sıkışmışlığı aşmaya çalışıyor. Beyhude. Kitaplar bize ulaşıyor, yaşananları en tesirli biçimde anlatıyor, örneğin Bunlar Da Mı İnsan’ı yazıyor kamp dehşetini anlatıyor, Ateşkes’i yazıyor kamp dehşetiyle birlikte kurtuldukları günleri de anlatıyor, Şimdi Değilse Ne Zaman’ı yazıyor dağlarda partizan olduğu günleri anlatıyor, Periyodik Cetvel’i yazıyor bir kimyager olarak faşizme ve hayata bakıyor, en son Boğulanlar, Kurtulanlar’ı yazıyor, o güne dek yazdıklarının bir muhasebesiyle birlikte faşizmi ve Alman okurlarının yansılarını çözümlemeye devam ediyor. Bu kitaplar bize ulaşıyor, yaşananları en tesirli biçimde anlatıyor fakat birey/yazar onca yaşanmışlık üzerine o müthiş tecrübelerin akabinde daha ne kadar dayanabilir ki? Yaşananlar ortadayken hayatı boyunca daima “dayanıklılık” ile “tükenmişlik” ortasında bir gelgit içerisinde kalıyor, kâbuslar ortasında sonunda kazanan “tükenmişlik” oluyor. Yeterli lakin bu intiharı ona, 1945’te Auschwitz’den kurtuluşundan tam 42 yıl sonra 1987’de yaşatan kim? İçinde daima yaşamaya, aklını ve kalbini daima delmeye, çabucak yamacında yitirdiği binlerce tutsağı düşünmeye vb. sevk eden, “Yeniden gelir mi sanki?” diye telaşlara gark eden ve kapitalizm var olduğu sürece onun bir varoluş biçimi olarak bir yandan daima devam eden, orada burada yine hortlayabilen (bkz. Trump, Netanyahu, Bolsonaro, Orban, Meloni, Farage, AfD ve diğerleri) faşizm değil de, kim?

Stefan Zweig’ın eşiyle birlikte intiharıyla devam edelim… “Bir köşeye sıkıştırılmışlık” bakımından en uzak diyarlara gidebilen/kaçabilen, geride bırakmak zorunda oldukları bir yana, durumunu görece toparlamayı da başarabilen Stefan Zweig ve eşi Lotte Zweig birinci görünüşte. Faşizmin azdığı, savaşın başladığı, toplama kamplarından birinci haberlerin geldiği günlerde sürgün kararı alan, ülke üstüne ülke faşizm azmaya devam ettikçe, çok sevdiği, kimi kahramanları ve hayat hikayeleri aracılığıyla hakkında onlarca kitap yazdığı Avrupa’dan ayrılıp ta Brezilya’ya, dünya savaşı sürerken dünyanın “görece sakin” bir köşesine gidebilen o… Hümanizm geleneğini yaşatan, çok hoş hikayeler ve romanlar kaleme alan, Avrupa’nın dört bir köşesini anlatan biri artık kıtasından uzakta… Romanları, hikayeleri bir yana, dünyanın gelmiş geçmiş tartışmasız en büyük biyografi muharriri o. Fransız yazınının en büyükleri Balzac’tan Stendhal’a (Flaubert eksik kalmış ancak ne yapalım?!), ekmek yiyemeyenlere pasta öneren Marie Antoinette’den dönekler döneği Fouche’ye, ruhumuzu uyutarak/uyuşturarak deşelemeyi hedefleyen Mesmer’den tahlilleri ve özel terapi sistemleri ile delik deşen eden Freud’a (Ruh Yoluyla Tedavi), Alman düşününün ve şiirinin devleri Hölderlin, Kleist ve Nietzche’den Rus edebiyatının temel taşları Tolstoy ve Dostoyevski’ye, büyük kâşifler Amerigo’dan Macellan’a, Avrupa kültürünün temelleri Erasmus’tan Montaigne’e, Yıldızın Parladığı Anlar içinde Finlandiya’da bir tren istasyonunda görünen Lenin’e… çok büyük yapıtlarla, çok derin insan ve toplum araştırmaları bunlar… Gerek kapsamlı biyografileri gerek kısa portreleriyle anlattığı o hayatlar, o eserler nitekim de her okuyan için unutulmazlar ortasında yer alıyor. (Hele Balzac biyografisi, şu dünyada en büyük zevkle okuduğum kitaplardan biridir herhalde). Ancak dünyanın en büyük yaşamöyküsü müellifini, kendi vefatının, kendisini öldürmenin hikayesine gerçek sürükleyen bir faşizm karar sürüyor işte dünya üzerinde. Kaçıyor, kaçıyor, kaçıyor, Londra ve New York üzerinden Rio’ya kadar kaçıyor… Sonunda depresyondaki eşiyle birlikte kaçacak bir yeri kalmıyor, yatağa uzanıp kendilerini mevte götüren hapları yutuveriyor Stefan ve Lotte.

Salvador Allende’ye geçmeden evvel ortaya bir beşinci ismi de katalım mı? Zweig’ın Ruh Yoluyla Tedavi kitabında kısa portresini çizdiği ünlü psikolog, psikanalizin kurucusu Sigmund Freud da aslında benzeri “kaçış süreçleri”nden geçiyor. Ünlü bir doktor ve bilim/tıp dünyasında tanınmış bir figür olması sayesinde, son anda çıkış müsaadelerini koparıp Viyana’dan kaçabiliyor, talih yüzüne gülüyor, Londra’nın Camden bölgesinde bugün Freud Müzesi olarak varlığını sürdüren hoş ve müstakil bir villaya yerleşebiliyor. Üstelik “her şeyini geride bırakmış” olanlardan da değil öbürleri üzere. Bütün kütüphanesini ve arkeolojik buluntularla ve antikalarla dolu özel eşya ve koleksiyonlarını, şu ünlü psikanaliz seanslarını gerçekleştirdiği divanını vb. de tekrar özel müsaadelerle, tam kapılar kapanmadan evvel Londra’ya taşıtabiliyor. Bu sayede faşizmden kaçış seyahati, bu defa “bir köşeye sıkışma” ve intiharla sonuçlanmıyor tahminen. Freud şanslı… fakat örneğin iki kız kardeşi o kadar da talihli değiller, biraz geç hareket ettikleri için onlar Viyana’dan kaçıp Sigmund’un yanına Londra’ya gelemiyorlar, onların yurtdışı çıkışı müsaade kâğıtları çıkmıyor, onun yerine evvel getto hayatı, akabinde çalışma ya da imha kamplarında mevt bekliyor onları, kısa mühlet sonra ölüyor/öldürülüyor/katlediliyorlar.

Salvador Allende’nin “şüpheli ölümü” ile noktalayalım bu kısmı. “Ölmek, öldürülmek, katledilmek” sıkıntısı kıymetli. Onun hakkında düşünelim biraz. Bu sefer “köşeye sıkıştırılmışlık” durumu vakte yayılmıyor pek, bir darbeyle, deyiş yerindeyse “tek günlük bir sıkışmışlık” kelam konusu. Dünyanın seçimle iktidara gelmiş birinci sosyalist başkanını, Şili’nin sosyalist başkanı Allende’yi 1973 yılının 11 Eylül tarihinde sıkıştırıyorlar başkanlık sarayında bir köşeye darbeciler. Vefat ve katliam çabucak etrafında, her yerde, etrafı sarılmış, kuşatılmış durumda. Elinde, vaktinde kendisine Fidel Castro tarafından ikram edilmiş silahı ve başında hafifçe yana gerçek yatmış askerî bir kaskla, yoldaşlarıyla birlikte binanın çıkış kapısı önünde son fotoğrafında. Sonrası meçhul… Mevte giden yol. Başta yazdık, bazılarına nazaran intihara giden yol. Diyelim binayı basan darbeci askerler, kumandanlar vb. vurmadı Allende’yi de elindeki silahla kendisi sıktı başına, o köşeye sıkıştırılmışlık ortamında, intihar mı bu artık sahi? Faşizmin bir öbür katliamı değil mi? Sorunun cevabı açık değil mi?

En sonda, ölüm-intihar olayının bir diğer istikametine değinmek istiyorum kısaca.

Henüz toy bir yazarken, bir yandan kitap kurdu olarak her şeyi yalayıp yutar, bir yandan siyaset ile kültür ortasında gidip gelen yazılar, kısa hikayeler, denemeler ve Gelenek ve soL mecmualarında çıkan tenkit ve makalelerle kendimi geliştirmeye çalışırken, hangi vesileyle nereden aklıma geldiğini artık tam çıkaramayacağım fakat sanırım bir “sigarayı bırakma” tartışması münasebetiyle, bir kelam düşmüştü aklıma ve haliyle bir not düşmüştüm günlüğüme: “Her vefatta biraz intihar vardır” diye.

Nerede nasıl kullanacağımı bilememiştim bu cümleyi… Birinci bakışta havalı, kimi sıkıntıları açıklayıcı, bir yerlere koymalı, ancak nereye? Toy muharrirler bulamaz bu sorunun karşılığını genelde, ana metinle organik bir bütünlük kuramayan, eğreti duran bir cümle olarak yapıştırır yazdığı şeylerin bir yerine. Hissedilir bu eğretilik yeterli okurlar tarafından, fakat pek de bir şey gelmez elden bu durumu onarmak için.

Her neyse, bende de bu türlü “etkili” bir cümle vardı işte, “gelmişti” bana bir biçimde. Kastettiğim şuydu, fosur fosur sigara içip duruyor yoldaşlar, kendilerine yeterli bakmıyorlar, spor yapmak bir yana nizamlı antrenman bile yapmıyorlar, berbat ve yetersiz besleniyorlar, bir yerde arıza çıktığında çok da önemseyip doktora gitmiyorlar falan filan… Lakin sonra çıkıyor acısı bir yerlerden. İntihar etmiyorlar lakin yakın gelecekte bir orta öldüklerinde, bu kendilerine âlâ bakmamaktan kaynaklı bir çeşit “intihar” da, “kendi canına kastetme durumu” da olmayacak mı ölümlerinin içinde? Doğal yalnızca bizim yoldaşlar da değil, her beşerde olabilir bu tıp ihmaller, boşvermişlikler, önemsememeler, iradeyi kullanıp sigarayı bir türlü bırakmamalar vb. Hasebiyle “Her vefatta biraz da intihar vardır” işte, bu kadar basit!

*****

Dönelim mevzumuza. Evet, her vefatta biraz intihar vardır ancak her intiharda da hayli bir katliam yok mudur pekala? Bireyi o noktaya sürükleyen nedenler, otoriter iktidarlar, faşizm, toplum baskısı, işsizlik/yoksulluk baskısı (“endişe ve korkusu” da denebilir tabii), geleceksizlik baskısı, çocuğuna yiyecek bulamama baskısı, bayan üzerindeki erkek baskısı, LGBTİ+ birey üzerindeki envai baskı, her köşede aile/baba/otorite baskısı, çocukluk travmaları, tacizler/tecavüzler, pedofili vb. Bu nizam ve onun kimi kurumları, kimi sapkınlıkları katletmiyor mu yani insanları? Kendi canlarına kıyarken onlar, mevcut toplumsal sistemin bir katletme aksiyonu yok mu ortada?

Belki en son noktada, artık her şeyin dayanılmaz hale geldiği o hudut noktasında tetiği çekmeye, hapı yutmaya, bileğe gerçek jileti kullanmaya, köprü ya da kule üzere yüksek bir yerden atlamaya, gaz düğmesini açmaya, ilmeği boynundan geçirmeye, arabayı son hız duvara vurmaya vb. kişi karar verip aksiyonunu gerçekleştiriyor olağan ki… Ancak öncesindeki o devasa birikimin sorumlusu kim?

İşte üç büyük muharrir ve düşünür Benjamin, Levi ve Zweig ile bir büyük toplumcu hareket insanı Allende örneğinde bu sorunun cevabı faşizm! Onlar intihar etmediler, “şüpheli” ölmediler, faşizm tarafından katledildiler.