Karanlık sular: Derin deniz madenciliği

Okyanus yüzeyinin çabucak 200 metre altında, bulanık “alacakaranlık bölgesi” başlar. Orası karanlıktır; su, güneş ışınlarını neredeyse ayırt edilemeyecek kadar emer ve dağıtır. 800 metre daha ilerlediğinizde güneş ışığının neredeyse hiç nüfuz etmediği bölgeye ulaşırsınız; burada “gece yarısı bölgesi” başlar. Daha da alçalırsanız, ışık saçan deniz kelebeklerinin, sivri dişli balıkların ve neredeyse kör ahtapot cinslerinin yanından geçererk deniz tabanına ulaşırsınız. Talihiniz yaver giderse, yaşlı bir deniz süngerinin yanına inebilirsiniz. Araştırmacılar, en eski süngerlerin tahminen de 10 bin yıldır hayatta olduğunu ve en eski insan uygarlıklarından yaklaşık 5 bin yıl evvel yaşadıklarını kestirim ediyor.

Kasvetli okyanus derinliklerinin kimi kısımlarının sakinleri artık varoluşsal bir tehditle karşı karşıya: Derin deniz madenciliği. Deniz yatağı, madencilik şirketlerinin yenilenebilir güç dönüşümünü hızlandırabileceğini tez ettiği, kullanılmayan bir kaynak olan pahalı metallerin geniş yataklarına konut sahipliği yapıyor. Okyanus tabanı madenciliğini yönetmekle misyonlu Milletlerarası Deniz Yatağı Otoritesi (International Seabed Authority, ISA), 2023’ün Temmuz ayında maden çıkarma yönetmeliklerini belirlemek üzere toplandı. Üç hafta süren ağır tartışmaların akabinde toplantı net bir mutabakata varılamadan sona erdi. Deniz tabanının geleceği belgisiz.

Deniz tabanından çıkan kayalara ve başka sert yüzeylere tutunan sünger, ne kadar kadim olursa olsun, son derece yararlı bir çabayı, bilhassa de “daha sürdürülebilir” bir dünyaya yeşil geçişi hızlandırabilecek bir çabayı durdurmanın münasebeti üzere görünmeyebilir. Lakin biraz sorguladığımızda bu tuhaf hayvan gezegenimizde birbirimizle nasıl ahenk içinde yaşayabileceğimizi, bunu yapmadığımız takdirde nelerin tehlikede olduğunu düşünmeye teşvik ediyor.

Okyanus tabanına bakan cüretkar madencilik şirketlerinin dikkatini çeken şey, milyarlarca tonluk polimetalik nodüller. Patates büyüklüğündeki bu topak topak külçeler, karmaşık ve son derece yavaş biyokimyasal süreçlerle oluşuyor: Bir milyon yılda yalnızca 1-3 milimetrelik bir süratle gelişiyorlar; nikel, kobalt, manganez ve başka ender metallerle yüklüler. ISA, 2001’den bu yana okyanus tabanını keşfetmeye çalışan özel şirketlere ve kamu iktisadi teşebbüslerine bu rezervlerden faydalanmak maksadıyla 31 müsaade verdi.

Dünya ne idüğü bilinmeyen yeşil dönüşüme kaynak sağlamak için batarya teknolojisine giderek daha fazla bağımlı hale gelirken denizin derinliklerine gerçek uzanan yarış da kızışıyor. 2021’de küçük bir ada ülkesi olan Nauru, Pasifik’te Clarion-Clipperton Bölgesi olarak bilinen 1,7 milyon kilometrekarelik bir alanda nodül çıkarma niyetini deklare etti. Ülkenin bu açıklaması, ISA’ya madencilik için bir etraf kural kitabını tamamlaması için yalnızca 24 ay müddet tanıyan (“iki yıl kuralı” olarak da bilinen) kuralı tetikledi.

Son tarih 9 Temmuz 2023’tü fakat haftalar süren hararetli müzakerelerin akabinde, ISA bunu Temmuz 2025’e kadar erteledi. Sonuç, faaliyete geçmeye istekli şirketleri hayal kırıklığına uğrattıysa da, bu çevreciler için bir zafer manasına gelmiyordu. Kimi ülkeler derin deniz madenciliğinin süreksiz olarak durdurulması davetinde bulundu, müzakereleri kilitleyen Çin oldu.

Deniz yatağı madenciliği üzerindeki tartışmalar tüm hararetiyle devam ediyor. Çevreciler de madencilik savunucuları da gezegeni kurtarmak için gayret ettiklerini tez ediyor. Pekala, kime inanmalıyız?

Ekosisteme karşı büyük tehdit

Derin denizdeki hayatın yüzde 90’ı şimdi keşfedilmedi. Derin deniz tabanının örneklenmiş ve detaylı olarak incelenmiş kısmı ise yüzde 0.01’den az. Bu bozulmamış ekosistemin milyonlarca tıp içerdiği sanılıyor. Bu, tropik yağmur ormanlarınınkiyle karşılaştırılabilecek kadar zengi bir biyolojik çeşitlilik. Biliminsanları neredeyse her dalışlarında yeni cinsler keşfediyor.

Bu alemi inceleyen kimi araştırmacıların “tuhaf”, “gizemli”, “muhteşem” üzere alışılmadık sıfat kullanımları, bu bilimkurgulara has yaratıkların mutlak yabancılığının bir delili. Cam mürekkep balıkları şık bir halde yüzer, biyolüminesan ışık organları silüetlerini mümkün avcılardan gizler. Geçmişi 125 milyon yıl öncesine uzanan bir soyun yaşayan son üyesi goblin köpekbalığı, öbür hayvanlar tarafından üretilen zayıf elektrik alanlarını tespit etmek için uzun burnundaki özel bir organı kullanarak avının kokusunu alır. “Barreleye” balıkları, yarı saydam başlarının içinde yer alan gözlerinden üst gerçek bakar. Demir zırhlı salyangozlar yakıcı hidrotermal bacalara tutunarak üzerlerinde yaşayan simbiyotik mikropların beslenmek için parçaladığı zehirli kimyasalları toplar. Kadim deniz süngeri, her gün hacminin 20 bin katı suyu filtreler.

Bir maden çıkarma operasyonu, binlerce kilometrekarelik deniz tabanını tarayabilir. Yüzey katmanını sıyırarak yapılan şiddetli şerit madenciliği, karmaşık deniz florasını ezip parçalayacak ve yüzlerce kilometrekare boyunca uzanan geniş tortu birikintilerindeki filtre besleyicileri boğacak. Bu esnada büyük bir ses kirliliği de meydana gelecek. Birçoğu volkanik faaliyetler sonucu oluşan sualtı dağları olan deniz dağlarının mineral bakımından güçlü dış katmanının sıyrılmasına yol açacak deniz madenciliğinin öbür prosedürleri, binlerce yıllık mercan ve süngerleri yok edecek.

Biliminsanları, madenciliğin okyanusun karbon yutağı rolünü de bozabileceğini söylüyor. Sanayi çağının başlangıcından bu yana okyanuslar, insan kaynaklı tüm karbondioksit emisyonlarının yaklaşık dörtte birini emdi. Derin deniz madenciliği okyanus tabanındaki tortuyu gevşeterek burada depolanan karbonu okyanusa geri gönderecek. Bu da okyanusun asitlenmesini ve global ısınmayı hızlandıracak.

Bu tıp tehditleri münasebet gösteren Uluslararası Doğa Koruma Birliği (International Union for Conservation of Nature), derin deniz madenciliği için bir moratoryum davetinde bulundu. Kıtanın en üst seviye bilim paneli olan Avrupa Akademileri Bilim Müşavere Kurulu (European Academies’ Science Advisory Council) ve Fransa’dan Fiji’ye kadar çeşitli ulusal hükümetler de. 44’ten fazla ülkeden 700’den fazla deniz bilimi ve siyaseti uzmanı, açık bir mektupla ISA’yı bu uygulamayı süreksiz olarak yasaklamaya çağırdı. Mektupta, okyanusun gezegenimiz ve beşerler için taşıdığı büyük ehemmiyet ve biyolojik çeşitlilik, ekosistemler ve ekosistem fonksiyonlarının büyük ölçekli ve kalıcı kaybı riski nedeniyle derin deniz madenciliğinin başlatılmasına yönelik tüm gayretlerin durdurulmasını gerektirdiği ihtarında bulunuldu.

Herkes birebir fikirde buluşmuyor elbette. Derin deniz madenciliğini savunanlar, bu operasyonları iklim krizine “çözüm” olarak görüyor. Elektrikli arabalar, rüzgar türbinleri ve güneş panelleri kobalt, manganez, nikel ve bakır üzere hayati metallere gereksinim duyuyor. Global iktisadın yenilenebilir güç kaynaklarına geçişi için de bu pahalı madenlerin büyük bir kısmına olan gereksinim artıyor.

Antropolog Jason Hickel, 2019’da global ekonomiyi karbonsuzlaştırmak için neye muhtaçlık duyulacağını şöyle özetledi: 34 milyon ton bakır, 40 milyon ton kurşun, 50 milyon ton çinko, 162 milyon ton alüminyum ve 4,8 milyar ton demir. Global lityum talebi ise 2030’da 2 milyon tonu aşarak 2025 için öngörülen talebi ikiye katlayacak. Elektrikli araba ağının genişlemesi, metal açığını daha da artıracak.

Nauru’nun önerdiği madencilik ortağı The Metals Company de dahil olmak üzere, derin deniz madencileri okyanus tabanını yağmalamanın karbonsuzlaştırmaya giden en az ziyanlı yol olduğunu sav ediyor. Bunun alternatifi olaraksa karada üretimi artırmak, toprağı kirletmek, yabanî hayatı tahrip etmek ve insan hakları ihlallerine katkıda bulunmak gösteriliyor.

The Metal Company’nin internet sitesinde, sualtı madenciliğinin “yerli topluluklara ziyan vermeyeceği, ormanları yok etmeyeceği ve madencilik basamağında çocuk emekçi çalıştırılmayacağı” belirtiliyor. Bu lisandan konuşmaya devam edersek, yeşil dönüşüm bir deniz sümüklü böceğinden daha değerli, diyebiliriz. Elbette yerli topluluklar, hiçbir insanın yaşamadığı derin ve karanlık okyanuslardan daha öncelikli olmalıdır, fikrini savunabiliriz. Hatta eski bir soydan gelsin ya da gelmesin, bir cin köpek balığının Kongo’daki bir kobalt madeninde çalışan bir çocuktan daha fazla korunmayı hak ettiğini nasıl argüman edebiliriz?

Madenciler, madencilik yapmak zorundayız, diyor. Asıl problem bunun nerede yapılacağı; okyanusun derinliklerinde mi, yoksa karada mı? O halde bir düğmeye basılsın ve arazi bozulması ve ekosistem tahribatı önlensin. Birkaç antik mercan ezilecekse de, varsın ezilsin.

Döngüsel iktisada geçişin önemi

Okyanus madenciliğine istekli şirketlerin büyük ölçüde dayandığı sav, kara ve deniz madenciliği ortasında yapılan bu karşılaştırma. Lakin Derin Deniz Müdafaa Koalisyonu’nda (Deep Sea Conservation Coalition) çalışan etraf avukatı Duncan Currie, “Elmalar ile armutları karşılaştıramazsınız,” diyor. “Derin denizdeki biyoçeşitlilik kaybının boyutunu ya da tabiatını bilmiyoruz, bu yüzden karşılaştırma yapamayız.” Derin deniz madenciliğinin başlaması, karadaki madenlerin kapatılmasına yol açmayacak. “Okyanusta derin deniz madenciliğinin açılmasının karadaki madenlerin kapatılmasına yol açacağını varsaymak mantıklı değil. Bunlar ek olacaktır.”

Önümüzde öbür seçenekler de var, minerallere olan muhtaçlığı azaltacak gereçlerde ve teknolojilerde yeni keşifler yahut ilerlemeler de olacaktır. Grafen alüminyum-iyon, demir akışı ve katı hal teknolojileri üzere gelecek vadeden batarya alternatiflerinin yanı sıra direkt deniz suyundan etkisiz çıkarma da geliştiriliyor. O denli ki BMW, Volvo, Volkswagen ve Renault üzere birçok elektrikli araç üreticisi, derin deniz madenciliği moratoryumunu destekliyor.

Bu gelişmelerin de kendi problemleri var. Örneğin, alüminyum üretimi yeraltı sularına kimyasallar püskürtebiliyor, lakin tesirleri derin madencilikten daha ölçülebilir ve münasebetiyle yönetilebilir üzere görünüyor.

Belki de en değerlisi, tek kullanımın norm olduğu doğrusal iktisattan geri dönüşümün ve tekrar kullanımın kilit rol oynadığı döngüsel iktisada geçmemiz gerektiği. Çünkü kullanılmayan tek bedelli maden rezervi derin denizler değil. Tüketicilerin her sene ürettiği büyük ölçüdeki e-atıkların birden fazla temelinde geri kazanılabilir. Uluslararası Enerji Ajansı (International Energy Agency) tarafından 2050 yılında kadar global olarak net sıfır emisyona ulaşmak için geliştirilen bir senaryoya nazaran kritik minerallere olan talep bugüne kıyasla 6 kat artacak. Fakat 2022’de Doğal Hayatı Müdafaa Vakfı (World Wildlife Foundation, WWF) tarafından hazırlatılan bir rapor, geri dönüşümün artırılmasının lityum, kobalt, nikel, manganez, ender toprak elementleri, platin ve bakıra yönelik kümülatif talebi yarıdan fazla azaltabileceğini ortaya koyuyor.

Dönemin WWF Genel Müdürü Marco Lambertini, raporda “İleriye giden yol, teknolojik yenilikler ile mevcut tüketim ve atık kalıplarımızda yapılacak değişikliklerin bir karışımını içeriyor,” diye yazıyor. “İnsan yaratıcılığı ve aydınlanmış bir kendini muhafaza hissiyle, bu misyon kolektif kapasitemiz dahilinde başarılabilir.”

Araştırmacılar 2020’de 5,3 milyar cep telefonunun çöpe atıldığını iddia ediyor. Kimi artık çalışmadığı, kimi de tasarımı artık beğenilmediği için. Lakin bu formda olmak zorunda değil. Düzenleyici tahliller için adımlar atılmaya da başlandı.

Avrupa Birliği, 2023’ün başında üreticilerin eserlerini tamir etmeyi kolaylaştırmalarını gerektiren “onarım hakkı” mevzuatını geçirdi. Paris savcısı Apple hakkında, tüketicilerin telefonlarını üçüncü taraf bileşenlere tamir ettirmelerini engellediği gerekçesiyle bir soruşturma başlattı. Dünyanın dört bir yanında, mülkiyeti kolektifleştirmek ve gereksiz israfla gayret etmek için “onarım kafeleri” ve “nesnelerin kütüphaneleri” ortaya çıkmaya başladı. Uzatılmış garantilerin sağlanmasını zarurî kılmak, şirketlerin kusurlu eserleri değiştirmesini gerektiriyor ve dahili kusurları caydırıyor. Örneğin İsveç’te müşteriler satın alma tarihinden üç yıl sonrasına kadar garanti talebinde bulunma hakkına sahip.

Deniz süngerinden alacağımız hayat dersi

Derin deniz madenciliği tartışmasında asıl soru, şirketlerin karayı mı yoksa denizi mi yağmalayacağı değil. Soru, insanların doğal dünyaya nasıl baktıklarıyla ilgili. Çıplak bir kaynak olarak dünya, zalimce sömürülmek için var olan bir kaynaklar yığınından fazlası değil mi? Konutumuz olarak, ne değerine olursa olsun muhafazamız ya da sonuçlarına katlanmamız gereken bir yer mi?

Okyanusun tabanında, yüzü olmayan deniz süngerleri sessizce büyük ölçülerde su emiyor. Suyu filtreleyerek, atıkları geri dönüştürerek ve öteki deniz organizmaları için pahalı besinler üreterek okyanus tabanı ekosistemlerine hayati hizmetler sağlıyor.

Bazı çeşitler, endüstriyel kapitalizmden 20 kat daha eski. Onlar etraflarına karşı değil, etraflarıyla birlikte hareket ederek bu kadar uzun mühlet hayatta kaldılar. Onlardan öğrenmemiz gereken çok şey var.