AFAD’ın 2019 raporunda “Tarihsel periyotta, Antakya ve etrafında yıkıcı tesir yapan birçok zelzele meydana gelmiştir. Lakin son yüz otuz beş yıldan beri bölgede tansiyonu boşaltacak bir zelzelenin olmayışı, gelecekte sarsıntı olma riskini her gün artırmaktadır. Çok uzun süren sakinlik devrinden ötürü, halk mümkün bir sarsıntı tehlikesinden habersizdir. Bu durum tehlikenin boyutunu daha da artırmaktadır” (vurgu bana ait) dediği, sarsıntı uzmanlarının çok uzun müddettir ihtarlarda bulunduğu bir ortamda yalnızca bir doğal afetten değil açık bir katliamdan kelam etmemiz gerekir. Bu gerçeklik ortadayken sarsıntının Türkiye iktisadına tesiri, ortaya çıkacak maliyetlerden evvel bu katliamın politik iktisadına dair birkaç şeyi not etmemiz, konuşmamız, akılda tutmamız gerekiyor.
1. İNŞAAT ODAKLI BÜYÜME: Türkiye iktisadı 2000’lerin başından bu yana inşaat odaklı büyüyen bir iktisattı. TÜİK’in 1998’den başlayan GSYH istatistikleriyle yaptığım hesaplamalar inşaat ve gayrimenkul faaliyetlerinin son birkaç senede düşüşe geçmiş olsa da uzunca mühlet ulusal gelirin yüzde 15’inden fazlasını oluşturduğunu gösteriyor. Dahası, Dünya Bankası’nın nominal bilgilerini kullanarak 1998’den bu yana inşaat ve gayrimenkul faaliyetlerine ayrılan kaynağı topladığımızda 1998-2021 yılları ortasında 2.2 trilyon doların bu faaliyetlere gittiğini görüyoruz. 2.2 trilyon dolar!
Böylesine inşaat odaklı bir büyüme modelinin sonunda en azından binaların birçoklarının yenilenmesini ve sarsıntıya güçlü olmasını beklerdik. Halbuki gördük ki birçok yeni bina çöktü gitti.
2. KAMU-ÖZEL İŞBİRLİĞİ: Türkiye’nin her tarafının kamu-özel işbirliği projeleriyle dolduğu bir devirden kelam ediyoruz tıpkı vakitte. Otoyollar, köprüler, havalimanları, kent hastaneleri vs. Dünya Bankası’na nazaran tüm bu projelerin toplam yatırım ölçüsü 150 milyar doları aşıyor. Epey yıldır en çok övünülen şeylerden birinin de bunlar olduğunu düşündüğümüzde ve zelzele bölgesinde ne havaalanının ne de yolların sağlam veya gerçek yerde yapılmış olması kim bilir kaç kişinin enkazdan sağ çıkarılmasına mahzur oldu. 150 milyar dolarlık yatırım ve bu yatırımlara verilen garantilerle neler yapılabilirdi sorusunu da buraya bırakalım.
3. KAMU BÜTÇESİ: Kamu bütçesine baktığımız vakit ise AFAD’a ayrılan kaynağın ne kadar düşük olduğunu görüyoruz. Prof. Dr. Binhan Elif Yılmaz’dan aktarırsak:
“AFAD’ın 2022 yılı bütçe ödenek teklifi 2,4 milyar TL olarak belirlenmişti. Haziran ayında ek bütçe çıkarıldığı için bu ödenek teklifi yaklaşık yüzde 80 oranında arttırıldı. AFAD bütçesinin 2022’de yüzde 30’u işçi harcamalarına, yüzde 5’i mal ve hizmet alım masraflarına, yüzde 30’u da yatırım masraflarına ayrıldı. 2022 yılı ek bütçeyle bir arada birinci 9 ayda AFAD’ın gerçekleştirdiği harcama fiyatı 6,3 milyar TL olarak gerçekleşti. Bu fiyat 2022 bütçesinin binde 32’sidir. 2021 bütçesinin binde 7’sidir.”
Dahası,
“AFAD’ın 2023 bütçesi 6,8 milyar TL olarak öngörülüyor. Bu bütçenin %26’sı işçi harcamalarına, yüzde 4,4’ü mal ve hizmet sarfiyatlarına ve yüzde 25’i de yatırım sarfiyatlarına ayrılmış durumda. 2023 bütçesinde işçi, mal ve hizmet ile yatırım masraflarına ayrılan hisse, 2022’den daha düşük. AFAD 2023 bütçesinden binde 5’lik hisse almış durumda. Diyanet İşleri Başkanlığının hissesi ise yaklaşık yüzde 1. AFAD’ın geçmiş yıl bütçelerine de kısaca bakmak gerekirse; 2013 yılı bütçesinden aldığı hisse binde 26, 2015’de ise binde 23. AFAD’ın bütçesi 2021’den 2022 yılına yüzde 16,1 oranında arttırılırken, Göç yönetimi Genel Müdürlüğü’nün bütçesi bir evvelki yıla nazaran yüzde 50,6 ve Diyanet İşleri Başkanlığının bütçesi de yüzde 24 oranında arttırıldı.”
Bunun bir kaynak sorunu olmadığı çok açık. Üstüne daha sarsıntıdan birkaç hafta evvel 12 Ocak’ta Hazine ABD doları cinsinden 2,75 milyar dolar borçlanmıştı, hem de tefeci faizi olarak nitelendirilebilecek yüzde 9,75 oranından. Yani kaynak her vakit vardı, var. Bu kaynakların ne için kullanılacağı politik tercihlerle belirlenir. Gerçekten ödenen vergilerin en süratli karşılığını veren kurum da Diyanet oldu, kurtarma takımlarının birçoğu bölgeye ulaşamadan mescitlerden sela okunmasını sağladı. Yalnızca bunlar geleceğini çok yeterli bildiğimiz sarsıntıya hazırlanmak, hatta neredeyse tüm zelzele bölgelerini baştan kuracak kadar kaynağın Türkiye iktisadında varolduğunu ancak ekonomik ve politik nedenlerle yapılmadığını gösteriyor.
4. ZELZELE VE SERMAYE: Devletin kâfi sarsıntı hazırlığı yapmadığı açık. Pekala, kâr gayeli konut üreten sermaye, hem de konut fiyatları bu kadar süratli artarken ne yaptı? Zelzelede yıkılmayacak binalar yapmanın maliyetleri o kadar da artırmayacağı bir durumda inşaatçı, kapkaççı, ucuzcu sermaye kârlarından taviz vermemeyi tercih etmiş, siyasetçiler, denetçiler ise buna göz yummakla kalmamış bunu teşvik etmişler. Ve şu fotoğraftan bağımsız değil olan biten:
Sermaye demişken, sarsıntıya karşı birinci örgütlenenler işçiler, çalışanlar, halden en güzel anlayanlar oldu. İş makinalarından evvel madenciler, taşımacılar, sıhhat işçileri, motorsikletli kuryeler ve daha kaçları ya bölgeye gerçek yola çıkmış ya da çıkmaya hazırdı. Onbinlerce istekli Türkiye’de binlerce yardım toplama merkezinde kolileri hazır etmek için canhıraş çalışıyordu. Sermaye kısımları ise lakin ve fakat toplumsal medyada görünür isimler tarafından baskı kurulunca ve bunu PR’a çevirebileceklerini fark ettiklerinde ufak tefek bağışlarda bulunmaya başladı.
Aslında tüm bunların özeti bir kuryenin şefiyle yaptığı yazışmada açık bir biçimde görülüyor:
5. DEPREM VE DEVLET: En nihayetinde neoliberal güvenlikçi devleti bir defa daha bütün çıplaklığıyla gördük. Hepimiz çok âlâ biliyoruz ki sarsıntı kentlerinde emekçiler sokağa çıkmış olsaydı, bir grev veya bir protesto organize ediliyor olsaydı devlet bütün gücü ve kurumlarıyla çabucak orada olacaktı.
Dahası sarsıntı olmasaydı, bugünlerde Meclis’te yeni bir “imar affı” tartışılıyor olacaktı. Hatta birtakım yazlık bölgelerde muhtemel imar affından yararlanabilmek için çok süratli biçimde kaçak yapılar dikilmeye başlamıştı bile. Hatta yalnızca uydudan yapıymış üzere görünsün diye kurulan çadırlarla “imar affına” hazırlanılıyordu.
6. DEVLET VE SERMAYE: Bakanlardan birisinin birinci açıklaması bunları çok hoş yan yana koyuyordu: “Kayıplarımıza Allah’tan rahmet diliyoruz ancak üreterek büyüyen bir Türkiye olma yolunda hükümet olarak dayanak vereceğiz.” “Çarklar dönsün” kâfi ki… ve ekliyordu “üretime ziyan verecek yıkım yok.” Öte yandan, finansal sermaye borsada zelzeleye karşın süreçlerine son sürat devam ederken borsayı kapatmak tekrar halkın ve toplumsal medyanın reaksiyonuyla, lakin zelzelenin üçüncü gününde akıllara geldi.
Kısacası tüm bunları yan yana koyduğumuzda her şeye karşın halkın, insanların büyük bir kısmının doğal ve sıradan yansısının “dayanışmacı” ve “paylaşımcı” olduğunu bir sefer daha gösterdi. Kesinlikle ki buna istisnalar bulunacaktır, fakat bunun üzerinde bir düşünmeli. Bu doğal ve sıradan dayanışmacı ve paylaşımcı birlikteliğin toplumsal medya provokasyonlarıyla, “yağma” savlarıyla, sığınmacı düşmanlığıyla nasıl bozulmaya çalışıldığını da gördük. En berbat kaidelerde çalıştırılan, canları hiçe sayılan madencilerin en özveriyle en önde kurtarma çalışmalarına katıldıklarını gördük. Bağımsız Maden-İş’in liderinin geç kaldık diye özür dilemesini gördük. Pandemide birkaç gece pencerelerden alkışlandıktan sonra unutulan, ülkeyi terk etmeye zorlanan sağlıkçıların tüm ekipmanlardan evvel bölgeye kendiliklerinden ulaştıklarını gördük. Masa başı işçilerin, tercümanların, yazılımcıların, nasıl emeklerini resen buraya sevk ettiğini gördük. Bu kadar kötülenen gençliğin en önde yardıma koştuğunu gördük. Solda yer alan irili ufaklı tüm oluşumların birinci andan itibaren nasıl dayanışmaya koştuğunu gördük.
Uzunca bir mühlet görmediklerimizse devlet, sermaye ve devlet imkanlarıyla büyümüş sivil toplumdu. Artık de depremzedelerin borçları erteleniyor, elektrik, su, doğalgaz faturaları donduruluyor. Hayatta kalıp kalmadığı bile bilinmeyen bir dolu insanın borçlarını silmeye dahi tenezzül etmiyor devlet ve sermaye.
Kendi haline bıraktığınızda, gölge etmediğinizde, halkın nasıl kendi kendini yönettiğini gördük. Twitter yavaşlatıldığında bir kullanıcının dediği üzere “Ekskavatör bulduk biz ya. Biz, halk olarak ekskavatör ayarladık. Vinç bulduk. Baya bu türlü vinç getirttik HALK olarak. Loder lazımmış dediler, neymiş loder demeden aradık bulduk. Biz bulduk bak, halk buldu. Operatörler esasen halktan gönüllülerdi. Çöken yollara, havaalanına, GSM operatörlerine karşın devam ettik…”
Sosyalist ve kamucu fikirlerin en marjinalleştirildiği periyotlardan birinde bu fikirlere ve bu fikirlerin hayata geçirilmesine ne kadar gereksinimimiz olduğunu gördük. Halkın zaten örgütlenebilmesinin ve dayanışabilmesinin gücünü gördük.
Türkiye iktisadı konuşacaksak biraz da bunlardan konuşmamız gerektiğini gördük. Sığ para siyaseti tartışmalarını bırakıp (hele hele bir sarsıntı coğrafyasında) kamuculuğun ve planlamanın o denli utana sıkıla değil yine güçlü bir biçimde tartışmaya açılmasının ve savunulmasının gerekliliğini gördük. Sözün tam manasıyla hayatımızın yanlışsız düzgün bir kamuya ve planlamaya bağlı olduğunu gördük. Kamunun planlama gücü zayıflatıldığında geriye kalanın güvenlikçi siyasetler dışında koordine olamayan bir devlet olduğunu gördük. Son üç yılda ikinci kere gördük. Pandemide bir türlü dağıtımı becerilemeyen maskeler yüzünden kaç kişiyi kaybettiğimizi bile bilmediğimiz bir ülkede gördük.
*Bu yazı birinci olarak Özgür Orhangazi’nin ferdî web sitesinde yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
