Bu yazıyı bu lisanda okuyabiliyorsanız, 6 Şubat’ta nasıl bir sabaha uyandığımızı tekrar anlatmaya gerek yok. Çok üzgünüz, çok öfkeliyiz. İnsanların hayatına mâl olan, bir ülkenin yazgısını oyuncağa çeviren yozlaşmışlığa, işbilmezliğe, beceriksizliğe öfkeliyiz. Bu beceriksizliğin şuurlu, son derece politik bir tercih olduğu gerçeğine, lisanlardan düşmeyen o bekanın burada somutlaşmasına öfkeliyiz. Her fırsatta büyüklüğüyle böbürlenilen bir devletin kudretsizliğine, bu kudretsizliği gizlemek için yapılan bin bir türlü soytarılığa öfkeliyiz. Bir halkı elinde esir tutan, örgütlülüğü sırf kendi mafya rejimini sürdürmeye yeten, sivil toplum örgütlerine yapılan yardımlara çökmeye çalışan, siyasi parti kılığına girmiş bir cürüm örgütüne öfkeliyiz. İnsanına onurlu bir hayatı çok görenlere öfkeliyiz.
Sosyal medyadan takip ettiğimiz editörler, tercümanlar, akademisyenler, yayıncılar, yani meslekleri kendini söz etmek olan, öbür vakitlerde lisana dair yetkinlikleriyle hayran bırakan beşerler, bu görünüm karşısında sırf küfredebiliyor, bilinen rastgele bir küfre sığmayacak bu organizasyonsuzluk, göz nazaran göre yapılan bu halk düşmanlığı karşısında söyleyecek kelam bulamıyor. Yeniden de hepsi biliyor ki konuşmak lazım. Konuşmak lazım ki kayda paha tek defterin, bizim defterimiz olduğu bilinsin. Pazartesi nasıl bir sabaha uyandığımızı anlatmaya gerek yok diye başladık, lakin bundan sonra nasıl sabahlara uyanmayı hak ettiğimizi konuşmalıyız. Konuşalım o vakit, fakat nereden konuştuğumuza da bakalım mesela.
9 Şubat Perşembe sabahı Türkiye’deki bir üniversitenin bünyesinde online dersim vardı. Dersin ismi “Popüler Kültür”, birinci dersin konusu “Popüler nedir, kültür nedir, kıymetli midir?” idi. Program oluşturulurken sorunun karşılığı evet olarak kurgulanmıştı, lakin bunu o gün sormak son derece fuzuliydi. Sarsıntı olalı beş gün bile olmamış, bir Zoom ekranına bağlanıp Adorno’dan, Eagleton’dan, Raymond Williams’tan, Nurdan Gürbilek’ten bahsetmemiz bekleniyordu. Akşam saatlerine gerçek, YÖK ikinci bir emre kadar bahar periyotları şimdi açılmamış üniversitelerdeki derslerin başlangıcını erteledi. Periyoda çoktan başlamış üniversitelerdeki eğitimin ne olacağı bir mühlet belirsizliğini korudu, sonradan tüm üniversitelerde uzaktan eğitime geçilmesine karar verildi. Birinci paragraftaki yozlaşmışlık-beceriksizlik sarmalına eklemlenen, tek kişinin ağzından çıkıverdiği için oldu bittiye getirilen bu karardan vazgeçilmesi gerektiğini savunanlar olarak biliyoruz ki bir kurum olarak üniversitenin kerameti, ders ismi altında sarf edilen üç beş laftan ibaret değil. Üniversite ne işe fayda sorusunun yanıtını merak eden varsa, ODTÜ Mezunlar Derneği’nin günlerdir yürüttüğü çalışmalara bakabilir.
“Kültür nedir?” sorusu bu bağlamda fuzuliydi, perşembe sabahı bir üniversite dersi kapsamında sorulmaya mecbur bırakılması da anlamsızdı, lakin yanıtın bir kısmı bugüne dair bir şeyler söylüyordu. Terry Eagleton, Kültür’de (Çev: Berrak Göçer), kitaba ismini veren kavramı açıklayan dört farklı yaklaşımdan bahsediyor: 1) Sanatsal ve düşünsel eserler toplamı, 2) Ruhsal ve zihinsel gelişim süreci, 3) İnsanların ömürlerine taraf veren pahalar, gelenekler, inançlar ve sembolik pratikler, 4) Bütün bir ömür usulü. Yani Erdoğan’ın sahip olmamaktan hayıflandığı kültürel iktidar, kültürün birinci tarifinden yola çıkıyor. Çerçeve bu türlü kurulunca bahisle ilgili tartışmalar da “AKP hoş fotoğraf yapamıyor, o yüzden kültürel iktidara sahip değil,” düzeyini aşamıyor. Halbuki kültürün tek tarifi bu değil, kapsadığı alan da kültür-sanat eserleriyle hudutlu değil. Hasebiyle bu bahiste dahi çerçeveyi kuranın Erdoğan olması, bilhassa üçüncü ve dördüncü tanımlar devreye girdiğinde öteki bir şey söylüyor.
Üçüncü ve dördüncü tarifleri da sıkıntıya dahil ettiğimizde, konuştuğumuz lisan, niyet biçimimiz, alışkanlıklarımız, sıkıntılara nasıl yaklaştığımız da belirleyici oluyor. Örneğin siyasetin, siyasi partilere oy verilecek günün gelmesini beklemekten ibaret görülmesi[i], rastgele bir örgütlenme pratiğinin başlı başına hatayla bağdaştırılması, öncesi ve sonrasıyla zelzelenin yol açtığı yıkımın sorumlularını gizlemek için felaketin büyüklüğüne ve hamasi bir “birlik ve beraberlik” anlatısına sığınılması ülkenin siyaset kültürünü açıklıyor. Yahut bir belediye liderinin kaçak yapıya müsaade vermemek için müteahhitlerle, vatandaşla zıtlaşmak zorunda kalması, “Senden öbür hakikat adam mı yok memlekette?” üzere yansılarla müsabakası da inşaat, hatta genel manada iş yapma kültürünün, kemikleşmiş, kanıksanmış birtakım prosedürlerin tezahürü. Hâliyle, işin içine bu son iki tarifi dahil ettiğimizde, kültürel iktidarın kimde olduğu da apaçık ortaya çıkıyor.
“Kültürel iktidar bizde,” derken bahsi geçen bizin tarifi da bir oldukça muğlak. Burada en geniş tarifiyle anti-erdoğanizm üzerinden, makus hazırlanmış bir bavulu kapatır üzere sıkış tepiş bir ortaya getirilen soyut bir kümeden bahsediliyor. Halbuki marketlerden en temel gereksinimlerini gidermeye çalışan depremzedeleri yağmacılıkla suçlayan, onların kurşuna dizilmesini talep edenler, biriken öfkeyi mültecilere yöneltmeye yeltenenler de kendini bu kümenin içinde görüyor. Öyleyse yeni bir kültürün yanı sıra yeni bir biz de tanımlamamız gerekiyor.
Kültürel iktidar bizde değil, aslında burada kullanıldığı hâliyle biz diye bir şey yok. Şayet bir bizden bahsedeceksek, tam da yıkımı değil umudu savunanların, her insan için onurlu bir ömrü tesis etmek hayaliyle yaşayanların birliğinden doğacak. Şayet kültürel iktidardan bahsedeceksek da o iktidarı ele geçirmek, “Silivri soğuktur“u “Silivri Maraş’tan, Hatay’dan soğuk değil“e çevirebilmek için daha çok konuşmaya, sandıktan ötede kurulan bir siyaset lisanına gereksinimimiz var. Sözümona üniversal kavramlardan vazgeçmenin, bunun ismini bir varoluş savaşı olarak koymanın vakti geldi.
Bizim yapayalnız bırakılmış bu halklara onurlu bir hayat borcumuz var. İnsanlık için bu türlü bir hayatın hayalini kuranlar mı var olacak, yoksa onların canına kastedenler mi? Bunun kararını da “biz” vereceğiz.
[i] Buraya bir parantez açmak gerekir. Siyasetin, sandık günü beklemekten ibaret sayılmaması gerektiği gerçeği, süreklileştirilmiş bir harikulâde hâl ile seçimlerin ertelenmesini ya da kendi belirleyeceği ohal şartlarında gerçekleştirilmesini zorla kabul ettirmeye çalışan iktidara karşı tıpkı sandığı savunmak gerektiği gerçeğini dışlamaz. Hatta bütün bunları nereden tartıştığımız da kültüre içkindir, kültürel iktidarın kimde olduğuna işaret eden gerçeklerdir.
