Tayvan’ın başşehri Taipei’de bulunan Ulusal Tayvan Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmaya nazaran tasarlanan birinci kemanlar, insan sesini taklit ediyordu. Bildiğimiz hâliyle keman tasarımı, 16. yüzyılda İtalya’nın Cremona kentinde yaşayan Andrea Amati’ye atfediliyor. Araştırma da bu dizaynın geçtiğimiz 500 yılda pek de değişmemesine mümkün bir açıklama sunuyor.
1687’de İtalya’da doğan barok kemancı Francesco Geminiani, The Arka of Playing on the Violin (Keman Çalma Sanatı) başlıklı kitabında performansın sırrını “enstrümana en kusursuz insan sesiyle rekabet edebilecek bir ton vermek” olarak açıklıyordu. Hwan-Ching Tai, Yen-Ping Shen, Jer-Horng Lin ve Dai-Ting Chung’dan oluşan araştırma grubu de Geminiani’nin yanı sıra Antonio Stradivari: His Life and Work (1644-1737) [Antonio Stradivari: Ömrü ve Çalışmaları (1644-1737)] kitabını yayımlayan W. Henry Hill, Arthur F. Hill ve Alfred E. Hill’in yazdıklarından esinlendi. Münasebetiyle Amati’den bir asır sonra doğan Antonio Stradivari’nin ürettiği kemanlar da incelemeye alındı.
Ekip, 15 kemanın rezonansını incelemek için telaffuz tahlili tekniğine başvurdu. Bunların ortasında Andrea Amati’nin 1570’te tasarladığı kemanın yanı sıra Gasparo de Salo’nun elinden çıkan 1560 üretimi keman da yer alıyordu. Ayrıyeten altı Stradivarius ve periyodun İtalya’sında üretilen yedi keman daha vardı. Araştırmacılar kemanları sekiz bayan ve sekiz erkek vokalin sesiyle karşılaştırdı.
Bu 15 keman, Tayvan’ın Tainan kentinde bulunan Chimei Müzesi’nde G#3’ten G4’e bir kromatik yürüyüş çalarken kaydedildi. Bayan ve erkek vokaller de birebir kromatik dizide müzik söyledi. Çalışmada bilhassa insan sesinin “biçimleyici” (formant) ismi verilen ve sesli harfleri dillendirirken kullanılan bir özelliği incelendi. Vokallere, Memleketler arası Fonetik Alfabe’de (International Phonetic Alphabet – IPA) æ, ε, ɝ, i, ɑ, o, ʌ, ve u sembollerine karşılık gelen “had, head, heard, heed, hod, hoed, hud, who’d” sözcükleri müzik olarak söyletildi.
Çalışmanın sonucunda Amati kemanlarının erkek sesine, Stradivarius’ların ise tenor ve alto seslere benzediği fark edildi. Hwan-Ching Tai bu bulguları şöyle açıklıyor: “Eski kemanlar solo enstrüman olmaktan çok müziklere ve danslara eşlik etmeleri için tasarlanmıştı. Andrea Amati’nin de bu tıp bir müziğin içine karışabilmesi için insan seslerini taklit edebilen bir telli enstrüman yapmak isteyebileceği anlaşılabilir.” Tahminen de, bu beşerler kemanın f deliklerinin matematiksel harikalığına dair kestirim ettiğimizden fazlasını biliyordu.
Araştırmada birebir vakitte şu an için dünya üzerinde yaklaşık 500 adet Stradivarius kemanın olduğu, fakat birçoğunun önemli ölçüde zedelenmeye maruz kaldığı, çoğunluğunun da modifiye ya da tamir edildiği belirtiliyor. Kimi uzmanlar bunlardan sadece beşte birinin hâlâ solo enstrüman sayılabileceğini vurgularken bu kıymet ve enderlik, kayıt için yüksek kalite bir dizi Stradivarius edinmeyi zorlaştırıyor. Pahalı enstrümanların araştırmalara ödünç verilme mühletleri bir epey kısa, hasebiyle heyetim optimizasyonu ve çalan kişinin ahenk sağlaması neredeyse imkânsız. Bu da enstrümanların potansiyellerinin tamamını yansıtmasını engelliyor.
Araştırma, 21. yüzyılın keman üreticilerinin önündeki maksadın Amati ve Stradivari’nin yaptıklarını bir adım ileri taşımak, keman seslerini daha da tize çekerek mezzosoprano ya da soprano seslere yakınlaştırmak olabileceği teklifiyle sonlanıyor. Hem kemanların seslerini etkileyen fizikî ve maddi faktörleri hem de insan sesini taklit eden tınıların dinleyici tarafından nasıl algılandığını anlayabilmek için daha fazla çalışma yapılması gerektiği aşikâr. Ortaya atılan bir öteki teklif de bu tasarım yaklaşımının viyola, çello ya da farklı kültürlere has telli çalgılara uygulanıp uygulanamayacağının sorgulanması. Çalışmanın mirası, telli enstrümanların dizaynına dair heyecan verici ipuçları sunma potansiyeli taşıyor.
Kaynaklar: Classic FM, PNAS
