Yaşayan en büyük direktörlerden Jean-Luc Godard, Sergey Parajanov için “Sinema mabedinde imgeler, ışık ve gerçeklik vardır. Sergey Parajanov bu mabedin üstadıdır,” demişti. Oscar ödüllü direktör Martin Scorsese ise kurucusu olduğu Sinema Vakfı’nın restore ettiği Narın Rengi (Sergey Parajanov, 1969) kopyasını 39. Toronto Sinema Festivali’nde sunarken, izleyicilere “sinema tarihindeki öbür rastgele bir şeye benzemeyen” imgelere ve imajlara şahit olacaklarını söylemişti.
Sinema tarihine Unutulmuş Cetlerin Gölgeleri (1964), Narın Rengi (1969) ve Âşık Garip (1988) üzere başyapıtlar armağan eden Sergey Parajanov, sahiden de taklit edilmesi imkânsız bir sinema lisanı geliştirdi. Sinemalarıyla yalnız izleyicileri değil sinemacıları da büyüledi. Üstelik Andrey Tarkovski’den Jean-Luc Godard’a, Michelangelo Antonioni’den Francis Ford Coppola’ya büyük direktörlerin övgülerine mazhar olmakla kalmadı. Narın Rengi sinemasının 1969’da izleyicilerle buluşmasının akabinde yaşadığı kuvvetli süreçte, bu direktörlerin onun özgürlüğü için uğraş etmesini de sağladı.
“Şiirsel sinemanın ustası” olarak nitelendirilen Sergey Parajanov, Andrey Tarkovski’nin Ivan’ın Çocukluğu (1962) sinemasını izledikten sonra sinema lisanında radikal bir değişikliği hedefledi. Dünya genelinde tanınmasını sağlayan Unutulmuş Cetlerin Gölgeleri sinemasıyla başlayan realizmden kopuş ve köklere dönüş süreci, Narın Rengi ile tepeye ulaştı. Âşık Garip sinemasıyla de irtifasını muhafazayı başardı.
Narın Rengi, özgün ismiyle Sayat Nova, 18. yüzyılda yaşamış Ermeni halk ozanı Sayat Nova’nın (Türkülerin Efendisi) hayat hikâyesini anlatıyordu. Fakat Parajanov biyografiyle yahut kronolojiyle çok da ilgilenmiyordu. Sayat Nova’nın büyüdüğü, âşık olduğu, manastıra kapandığı ve öldüğü sinemada görülüyordu fakat bu olayların hepsi Parajanov’un hayal dünyasından bereketli imgeler ve Sayat Nova’nın görülen fakat duyulmayan şiirleri bağlamında betimleniyordu.
Parajanov, doğumunun 200. yılı vesilesiyle Sayat Nova’ya adanan kült sinemasının hazırlıklarına 1968’de başladı. Erivan’daki sanatkarlar topluluğu da yeni sinemasını çekebilmesi için Parajanov’a yardımcı olmak üzere seferber olmuştu. Temel dekor olarak kullanılan, 18. yüzyıldan kalma bir manastırdaki çekimler için çok sayıda bedelli eşya ve ender evrak bir ortaya getirildi. Sergey Parajanov da müelliflik, direktörlük, kurgu, koreografi, kostüm, tasarım ve dekoru üstlenerek bu ihtilal niteliğindeki sinemanın tek bir diyalog ya da kamera hareketi olmaksızın çekilmesini sağladı.
Film, 1969’da Moskova, Kiev, Erivan ve Tiflis’te sinemalarda gösterildi. İzleyicilerin birinci reaksiyonu Erivan’da bile olumsuzdu. Sinemanın “anlaşılmaz ve dekadan bir estetikten mustarip” olduğu söyleniyordu. Parajanov’un “geçmişe” olan hayranlığı, o sıralarda politik açıdan çözülmeye başlamış Sovyetler Birliği’nde anti-sovyetizm kuşkusu uyandırıyordu. Gerçek bir yasak çıkmasa da, sinema bir müddet sonra sinemalardan çekildi. Parajanov için güç bir periyot başlamıştı, 1984’e dek yeni bir sinema üretemeyecekti. Çeşitli stüdyolara bıraktığı sinema projeleri artık ya reddediliyor ya da erteleniyordu.
Sayat Nova, 1970’te kısaltılmış bir versiyonuyla ve yeni ismiyle (Narın Rengi) Moskova’da tekrar gösterildi. Sinemanın yirmi dakikası kesilmiş, direktör Sergey Yutkeviç tarafından yine montajlanarak, erotik ya da muğlak bulunan kimi sekanslarından “arındırılmıştı”. Bilhassa de Ozan ile Prens ortasındaki bağları betimleyen sahneler, madağ (kiliselerde ritüel olarak kurban edilen hayvanlar) sahneleri ya da Ermenistan’daki Türk-İran işgalini aktaran kısımlar çıkarılmış, üç adet narın patlayıp yayılarak eski birleşik Ermenistan’ın haritasını oluşturduğu sembolik plan da kaldırılmıştı. Filmin Sovyetler Birliği dışına çıkması da yasaklanmıştı, Batılı izleyiciler sineması izleyebilmek için daha on yıl kadar bekleyecekti.
Parajanov, 1973’te Kiev’de yeni projeleri için çalışmayı sürdürürken Ukraynalı tarihçi Valentin Moroz’un davası sırasında verdiği tabirde muharriri hatalı göstermeyi reddetti. Kısa bir müddet sonra Moskova seyahatinden döndüğünde, birçoğu uydurma münasebetlerle sorguya çekildikten sonra hapsedildi. Tutuklanma haberi Moskova sinema etraflarında öğrenildi ve 1974’te Avrupa basınında duyuruldu. Meslek birliği içerisinde gerçek bir dayanışma hareketi geliştirildi. Bir savunma komitesi oluşturuldu ve Sovyet otoritelerinden Parajanov’un tutuklandıktan sonraki akıbeti konusunda ek bilgiler talep edildi. Bu davet Avrupa sinemasının tüm büyük isimleri tarafından da imzalandı. Parajanov yargılanıncaya dek altı ay mahpus yattı, sonra da beş yıl hapsine hükmedildi. Evvel “ıslah için çalışma” kampına gönderildi, sonrasında Ukrayna’da “katı yönetim” uygulanan ikinci bir kampa kapatıldı.
1975’te, Sovyetler’in dünyayı faşizm belasından kurtardığı zaferin otuzuncu yılında, büyük bir genel af ilan edildi. Lakin kamp şefi gereken güzel hâl dokümanını vermediği için Parajanov bu aftan yararlanamayacaktı. Birebir yılın yazında Moskova Sinema Şenliği sırasında Fransız Direktörler Derneği (SRF) tarafından yeni bir dayanışma hareketi başlatıldı. Parajanov’un özgür kalması 1977’yi bulacaktı. Ferdî eşyalarını satarak ve komşularının yardımlarıyla hayatını sürdüren direktör, sinema yapmasının yasaklandığı bu süreçte neredeyse bütün üretimini çizimlerin yanı sıra “sıkıştırılmış sinema” dediği kolajla gerçekleştirecekti.
Narın Rengi’nin Batılı izleyicilerle buluşması 1980 yılında gerçekleşti, Avrupa’da kıymetli şenliklerde gösterildi, 1982’de Paris sinemalarında yine gösterime girdi. 1989’da İstanbul Sinema Festivali’nde İstanbullu izleyicilerle buluştu, ayrıyeten Parajanov’a İstanbul’da Hayat Uzunluğu Onur Mükafatı de takdim edildi. Sinemanın, Scorsese’nin çabalarıyla yenilenen kopyası ise 2015’te !f Istanbul’un Kült kısmında yine İstanbullu izleyicilere sunuldu.
Parajanov, Âşık Garip sinemasının Münih Sinema Festivali’ndeki prömiyerinden evvel verdiği röportajda başyapıtını şöyle tanımlıyordu: “Sayat Nova İran imali bir mücevher kutusu üzere. Dışarıdan hoşluğu göz dolduruyor, şahane minyatürleri görüyorsunuz. Sonra açıyorsunuz, içinde daha fazla İran aksesuarı buluyorsunuz.” İstanbullu izleyicilerin ise artık bu mücevher kutusunun arkasındaki zanaati bütün detaylarıyla birinci defa görme talihi var.
Pera Müzesi, Sergey Parajanov’un doğumunun 95. yıldönümü vesilesiyle, Parajanov, Sarkis ile başlıklı sergiyi düzenliyor. Erivan’daki Sergey Parajanov Müzesi’nin işbirliğiyle gerçekleştirilen ve müzenin müdürü Zaven Sargsyan küratörlüğünde hazırlanan stant, sinemanın yanı sıra farklı alanlarda da üretim yapan sanatkarın eşsiz dünyasını Türkiye’de birinci defa izleyicilerle buluşturuyor.
Sergi, Parajanov’un farklı periyotlarda, klasikten pop art’a uzanan geniş bir yelpazede çarpıcı özgünlüğüyle ürettiği fotoğrafları, kolajları, desenleri, sinema sahnesi eskizlerini, kostüm dizaynlarını, mozaikleri, nesneleri, fotoğrafları ve yerleştirmeleri bir ortaya getiriyor. Dizaynını Bülent Erkmen’in gerçekleştirdiği ve Parajanov koleksiyonunun Ermenistan dışındaki en kapsamlı standı olma özelliğini de taşıyan stantta Parajanov’un yapıtları, sinemalarından sahnelerle birlikte kurgulanıyor.
Parajanov’un dünyasına tutkuyla bağlı sanatçı Sarkis’in Parajanov’dan esinlenerek ürettiği ve ona adadığı yerleştirmeleri de standa yeni bir boyut kazandırıyor. Narın Rengi sinemasını eski tip monitörlere bölerek kilimlerle monitörlerin üstünü örten Sarkis, “Müzenin bu katındaki siyah perdeyi açarak İstanbul’un harika görüntüsünü içeriye davet etmek ve bir kilimle Parajanov’un ayaklarına sermek istedim,” diye anlatıyor. Bu kapsamlı stant, 17 Mart 2019’a kadar Pera Müzesi’nde ziyaret edilebilir.
[Bu yazı, Pera Müzesi’nin maddi takviyesiyle hazırlanmıştır.]
