Bir müzisyeni “silmek” kolay olabilir, müziğiyle ilgili gerçeklikle baş etmek ise birçok vakit daha karmaşık bir durum.
Müzik fizikidir. Onu vücutlarımıza alırız, kafataslarımızı titretmesine müsaade veririz. Bu istikametiyle görsel sanatlardan daha mahremdir, ne de olsa rahimde sese imgeye reaksiyon vermeden evvel reaksiyon veririz. Müziğe dair anılarımızı limbik sistemimizde, en değerli ve en travmatik tecrübelerimizin yanında depolarız. Müzik bizimle hareket eder.
Burası bilinçdışının alemi ve kayıtlı bir şarkıyı dinlemek denetim edilebilir (lucid) hayal görmekten pek de farklı değil. İki hâlde de beyin dalgalarınız sisteme giriyor ve sonuna kadar açık bir tesellüm alanında uysal, kolay etkilenir oluyorsunuz. Bunlar “iyi” ve “kötü” mefhumlarını ayırt etme sistemlerimizin derinlerinde vuku bulan ilkel yansılarımız. Bu bizi kolay amaçlar hâline, ince manipülasyonlar için ve onlardan kaynaklanan tüm baş karışıklıkları ve mahrem azaplara uygun hâle getiriyor.
Tam da şu anda bir tacizcinin müziği aklımda dönüyor. Müziğin varlığı ve yanında getirdiği her şey bir ihlal, tecavüz üzere hissettiriyor. Lakin cürüm benim. Kapıyı ben açtım, şarkıyı içeri buyur ettim, ona etrafı gösterdim. Gereksinim duyabileceğim tüm ihtarlara vakıftım lakin müzik orada telefon ekranımda duruyordu. Tek yapmam gereken ona dokunmaktı ve ben de o denli yaptım. Ve akabinde, öylece, müzik içimi mesken tuttu. Artık beni takip ediyor.
Müzik dinleyen herkes bu tecrübesi bilir. Şarkıyı dinlemek bir anda can acıtmaya başlar, başımızdaki o tatlı ses ekşir, bizi keyiflendiren bir müzik artık bize musallat olmuştur. Herkesin dayanma noktası kendi tecrübeleri doğrultusunda farklıdır. Fakat tesir birebirdir. Bir sanatçı hakkında bildiğinizi zannettiğiniz bir şey yahut bilmenize karşın aslında tam olarak idrak etmediğiniz bir şey çeperlerden merkeze fırlayıverir. Aniden sesler ve sanatçı ve sanatkarın yaşadığı hayat ortasında koruma ettiğiniz huzursuz uzaklık eriyip masraf, ebedi ve sonuncu olarak.
Birçoğumuz bu olduğunda ne yapacağımızı bilemiyoruz lakin ateşli bir biçimde biliyormuş üzere yapıyoruz. Toplumsal medya kanallarını son dakika öfkemize boğuyoruz ve sanatçıyı “silinmiş” ilan ediyoruz. Kimilerimiz sanatçıyı daha da kucaklıyor, davranışları hakkındaki bariz gerçeklerin etrafından kırık cam modülleri üzere dolaşarak sanatkarları savunmayı vazife ediniyor. Geçen iki yılda sanatkarlar ve sanatları hakkındaki kültürel alevler daha da yayılırken, kabahatlere gösterdiğimiz yansılar giderek daha sarsıcı bir hâl alıyor.
Bir anlığına toplumun insanlara ne yaptığı sorusunu, onarıcı adalet ve hayatta kalanlar için adalet, cürümlünün telaffuz mecrasının elinden alınmasının yararları yahut kulaklıkların mahrem arenasının dışında kalan başka milyon tartışmayı bir kenara bırakırsak, hayatımıza giren bu müzik nereye gidiyor? Basitçe bizi terk etmiyor. Edemez.
İster aile içi şiddet ve akından karar giyen rapçi XXXTentacion olsun yahut 2008’de çocuk pornografisi suçlamalarıyla yargılanmış ve beraat etmiş ve hâlen çocukları cinsel bağlantıya azmettirmek ve bayanları konutunda istekleri dışında tutmakla suçlanan R. Kelly, ya da çok sayıda bayan tarafından cinsel istismar ve duygusal tacizle suçlanan eski Real Estate gitaristi Matt Mondanile, ister Brand New’dan reşit olmayan hayranlarına cinsel istismar uyguladığı sav edilen Jesse Lacey yahut yakın vakitte dört bayan tarafından cinsel hücum ile suçlanan Das Racist üyesi Kool A.D. olsun, zihninizde bir tacizcinin müziğiyle yaşamak, öteki birinin makûs hayalleriyle üzerinize eyer vurulması üzere hissettiriyor. Bir sefer bizim olduktan sonra bu makûs düşlerle nasıl barışırız?
Elbette bu düş örneğinin de bir hududu var. Hayaller başımıza gelen şeyler. Düşlerde fail değilizdir ki bu da içeriklerinden sorumlu olmamamızın nedenlerinden biri. Rahatsız edici bir düş gördüğünüz vakit bir arkadaşınıza anlatmakla ilgili bir probleminiz olmaz, tahminen de bir siz, bir o sırayla duşun ne manaya geldiğini anlamaya çalışır, konuşursunuz. Bilinçdışının kuralsızlığı karşısında ikiniz de hayrete uğrayabilirsiniz.
Ancak müzik başımıza gelen bir şey değildir. Onu içeri almayı seçeriz. Müzik o denli hissettirmediği vakit dahi bir tüketici seçimidir, yeniden tahminen eşsiz bir biçimde o denli hissettirmese de en uygun düştüğü yer sonuçtan muaf iştirak dalaveresidir. Dinlediğiniz şey koda döşenmiş beyninizde yine yaratılan sıkıştırılmış hava. Konutta müzik dinlemek o denli mahrem hissettiriyor ki, bunun nasıl öbür yerde diğer biri için bir sonucu olabilir?
Çoğumuz müziğimizi bir tüketici eseri olarak düşünmekten kaçınıyoruz, en azından birden fazla vakit. Bu kısmen satın alma kararlarınızın barındırdığı sağduyu ölçüsünü bir hapşırığınkine kadar ufaltan, tüm sürtünme noktalarını zımparalamakta ustalığını ispat etmiş internet ticaretinin tabiatından kaynaklanıyor. Spotify, Apple ve Amazon tüketimi kolaylaştırmak için dağları yerinden oynatıyor ve bunu o derece tesirli bir biçimde yapıyorlar ki, karbon ayak izi, tepeleme depolar, eşi gibisi görülmemiş inhisarlar üzere (kendi geç-kapitalizm zehrinizi kendiniz seçin) sürtünmeler asla var olmamış üzere yapmak korkutucu derecede kolay.
Ancak bilhassa müziğin ticaretle alakası hayli karmaşık. Amazon kitabın bedelini yıpratmış olabilir lakin e-kitaplar fizikî kitapların topyekun yerini almış değil. Öte yandan müzik sanayisi dinleyicileri dijital müzik çalmanın[i] ziyanlı olduğu konusunda tam manasıyla ikna edemedi. Takibinde tekil ünitelerin satışından vazgeçip, müzik çalan müşterilerin hâlihazırda yaptıklarına benzeri bir formda kendilerini streaming etrafında tekrar tasarladılar. Öteki bir deyişle, sahipliği büsbütün işin içinden çıkardılar. Artık müziğimizi kiralıyoruz ve işimiz bittiğinde buluta geri veriyoruz. [ii]
Müzik dinlemek her vakit mahrem olagelmiştir, [iii] lakin diğer bir çağda müziği elde etmek için en azından konuttan dışarı çıkmak gerekirdi. Yirmi yıl evvel, şayet bir tacizcinin müziğini satın almak isteseydiniz karşılaşabileceğiniz büyük bir utancı göze almış olurdunuz. Başka yanda radyo yayını ve mutfak musluğu [iv] karışımı streaming, denklemden utancı çıkarıyor. Bir müzik ismine dokunuyorsunuz ve sizin için çalmaya başlıyor, yalnızca sizin için. Spotify’ın paylaşım özelliklerini kapatın ve kültürel sonsuzlukta özgürce ve sessizce, öbürleri tarafından yargılanma korkusu olmadan hareket edin. Bunun sonucunda bir sanatçıyı stream etmek ve direkt müziklerini satın almak ortasındaki fark devasa hissettiriyor. Bir siyasetçinin toplumsal medya paylaşımını beğenmek ve o siyasetçi için kapı kapı dolaşmak ortasındaki fark üzere.
Bu durum müzikte sanat-sanatçı zıtlığı meselesinin çözülmezliğini daha da ileri götürüyor. Bir tacizcinin müziğine maruz kaldığınızda, tıpkı vakitte o tacizcinin aslında ne derece faziletli biri olduğuna, onlara gösterilen empatiye, ıstırap çeken insanlıklarına dair sürdürülen bir fısıltı kampanyasına da kendinizi maruz bırakıyorsunuz. Tüm insanlarda, katiller ve tacizciler de dahil herkeste insanlık görmek güçlü, gerçek ve yerinde bir hareket olabilir. “Radikal empati” olarak isimlendirilen şey de olabilir. Şayet buna müsaade verirsek, derin bir berbatlıkta hoşluğun varlığına müsaade vererek, hepimizi tüm insanların müzik yapmak yahut iştirak etmek üzere mistik ve garip bir dürtüye sahip olduğunu hatırlamaya ikna ederek müziğin en ulu fonksiyonu hâline de gelebilir.
Ancak yeniden de tacize uğrayanlara hiç kelam hakkı verilmediği, hatta genelde toplumun çatlaklarına çekilen bu insanların sanatkarın devasa hayran kitlesinden mevt tehditleri aldığı durumlarda tacizcinin müziklerini edilgen bir biçimde kabul etmek, bu zehirli davranışa müsaade etmek hatta desteklemenin bir biçimi de olabilir. Dikkat aralıklarımızının görünmez akışlarıyla sanatkarlara oylar veriyoruz ve bunların sonuçlarını takip etmek neredeyse imkansız. Çizgiyi nereye çizeceğimize ve tekrar çizeceğimize karar vermek her vakit meşakkatli, deneme yanılmayla yapılan, bir halde eksik bir süreç. Birden su üzere berrak ve yadsınamaz olduğu noktaya kadar bulanık.
Örneğin bu varlıkları fiyatlandırma, kültürel eserleri gruplandırma ve fiyatlandırma işinde olan Spotify’ı ele alalım. Bu yılın başlarında kendilerini pazardan kısmen kurtarmak ismine R. Kelly ve XXXTentacion’ın işlerini çalma listelerinden çıkararak geniş çevrelerin tenkitlerine maruz kaldılar. Aldıkları geniş kapsamlı tasdik, kararlı aksiyonun ne derece sakar ve dağınık olabileceğinin bir işaretiydi. XXXTentacion’ın halkla bağlantılar danışmanı meşhur bir biçimde streaming servis sağlayıcısına Dr. Dre, Michael Jackson, David Bowie, Red Hot Chili Peppers ve emsal hatalarla itham edilmiş başkalarının müziklerinin sistemden çıkarılıp çıkarılmayacağını, çıkarılacaksa bunun ne vakit olacağını sordu. Spotify CEO’su Daniel Ek günün sonunda özür diledi ve bir konferansta “durumu yanlış yönetim ettik” demesinin akabinde servis sağlayıcısı süratli bir halde XXX’in müziklerini en büyük çalma listelerinden birine tekrar ekledi, bu süreç de müziğinin hem radyoaktif hem de vazgeçilmez görünmesine neden oldu.
R. Kelly ve XXXTentacion’ın müziğini bozuk meyve üzere raflardan kaldırarak Spotify kültürel eserleri düzenlemenin ne derece sıkıntı bir iş olduğunun altını çizdi. Pazar regülasyonları, ilgili eserlerin ne işe yaramaları gerektiğine dair ortak bir anlayış varsayar. Yemek bizi hasta etmemeli, fren sistemleri otobanda bir anda çalışmayı bırakmamalıdır. Pekala, ya müzik ne yapmalıdır? Bizi tesirler, biz onu arzularız. Fakat bilim insanları müziğe neden gereksinimimiz olduğuna dair en azından bir grup toplumsal fonksiyonlara işaret eden fotoğraf yahut yazıdan daha az fikre sahipler. Birtakım çalışmalar müziği dini dürtülerin bir modülü olarak teşhis ediyor, kimileri ise mevt korkusuna verilen bir karşılık, nörolojik bir tik. Kimse bu meretin tam olarak ne işe yaradığını bilmiyor, tek bildiğimiz ona gereksinimimiz olduğu. [v]
Sonuç olarak müziği tüketmenin etik bir yolunu bulmak baş karıştırıcı. Nihayetinde estetik ve ahlak birbirleriyle konuşan şeyler değil. Biri başkasını limonun sütü kestiği üzere bozabilir. Lakin müzik etik için berbat bir kavanoz. Akıtıyor, muhakkak manaları kaybediyor, rastgele biri tarafından rastgele bir şey söz etmek için işe sürülebiliyor. Hoş hislerle yapılmış müzik berbata hizmet etmek için rahatlıkla kullanılabiliyor ve üzerinden fesatlık akan müzikler, en olasılıksız kefaret anlatılarına dönüşebiliyor. Bağlamından sıyrılmış bir ses yumuşak, nazik, hoş, sakinleştirici olabilir; üstelik o sesi çıkaran insan bu vasıfların hiçbirine sahip değilken.
Bu kaypaklık sanat dünyasını yahut sanat üreten insanların davranışlarını “regüle” etmenin pek az, pek değerli birkaç yolu olduğu manasına geliyor. İnsanların davranışlarında bir tesiri olabilecek ıslahatlar estetiğin hayli dışında bir yerde yatıyor: aile içi şiddet mağdurları için ruh sıhhati takviyesi yeterli olurdu ya da hususla ilgili mahpus cezalarının tekrar düzenlenmesi. Birkaç yıl içinde bu üzere ıslahatların duyularımızı yakalayan ve hayallerimizi işgal eden sanatkarların dünyalarında kendilerini hissettirdiklerini hayal etmek güç değil. Fakat bunlar yasamayla ilgili problemler ve müzik bizi içine aldığında ortadan kayboluyorlar.
Tek emin olabileceğimiz şey bunun tekrar olacağı. Bundan iki yıl sonra yahut iki hafta, iki saat sonra, tekrar yakın alaka kurduğumuz bir müziğin yaptığı ve söylediği şeylere riayet edemeyeceğimiz biri tarafından yapıldığını öğreneceğiz. Bu bir defa gerçekleştiğinde, tekrar yaptıklarımızın sonuçlarına dair bir paniğe, bir baş dönmesine düşeceğiz. Şayet bizi düzgün hissetirecekse kendimizce aksiyona geçebilir, o müziği bir daha dinlememeyi seçebilir, arkadaşlarımızın ve ailemizin durumu anlayabilmesi için mevzuyu onlara açabiliriz. Lakin müzik bize fısıldamaktan vazgeçmeyecek. Bu berbat hayaller bizde kalacak. Tahminen de onların varlığıyla yaşamayı, bizi nasıl etkilediklerini ve değiştirdiklerini kabul etmeyi öğrenmeliyiz. Bu berbat hayalleri yakında tutmak ve kendimizi onlardan yoksun bırakmaktan kaçınmak, kendi inşa ettiğimiz bir mağarada kulaklıklarımızla sarmalanmış bir biçimde daha yalnız olamayacağımızı hissettiğimiz vakitlerde bile bize nasıl karmaşık hallerle birbirimize bağlı olduğumuzu hatırlatabilir.
[i] Ç.N. Lisanssız müzik dinlemenin ne kadar “çalmak” olduğu, bunu yapanın ne kadar “hırsız” yahut “korsan” olduğu tartışmalı bir bahis. Çizgiler yazıda belirtilen kadar net olmaktan hayli uzak.
[ii] Ç.N. Sahiplik yerine erişim modeli (access over ownership) bu kadar kolay sözlerle, kiralamayla birebir minvalde tanımlanabilecek bir şey değil. Muharrir bu hususta yüzeyin altına inmeyi becerememiş.
[iii] Ç.N. Müellifin çuvalladığı bir öteki argüman. Müzik insanlık tarihinin çok önemli bir kısmında ritüellerle icra edilen ve tüketilen, komünal bir aktivite olmuştur. Bu bağlamda mahremiyet, lakin 20. yüzyılla birlikte müzik tüketiminde baskın bir kavram hâline gelebilmiştir.
[iv] Ç.N. Streaming’i tanımlayan “music like water”, “su üzere müzik” benzetmesine verilen bir referans.
[v] Ç.N. Bahisle ilgili bir tartışma için bakınız: Müzik neden bu kadar güçlü?
* Bu yazı Onur Sesigür tarafından Jayson Greene’in Pitchfork’ta yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
