Ken Loach ve Édouard Louis: “Sanat ve Siyaset Konuşmaları”

İki farklı ülkeden, iki farklı jenerasyondan iki sanatçı, Ken Loach ve Édouard Louis, sanatı, sinemayı, edebiyatı ve bunların günümüzdeki rolünü tartışıyor. Sanat, sınıf şiddeti meselesini nasıl gündeme getirebilir ve tekrar düşünebilir? Bu iki sanatkarın yapıtlarında öne çıkan personel sınıfı nasıl temsil edilebilir? En güvencesizlerin çok sağa yöneldiği global politik bağlamda sanatın rolü nedir? Milliyetçiliğin ve sağ popülizmin dünyanın her yerinde yükselişini aksine çevirmek için sol ne yapabilir?

Ken Loach ve Édouard Louis, Sanat ve Siyaset Konuşmaları’nda kanılarını karşılaştırarak ve yapıtlarına dayanarak bu soruların karşılıklarını arıyor. Kitap, 19 Mart’ta Ayberk Eray’ın çevirisiyle raflardaki yerini alıyor. Tellekt Yayınları’nın müsaadesiyle kitaptan tadımlık bir kısmı paylaşıyoruz.

Birinci Konuşma: Çalışma ve Şiddet

Édouard Louis: Bir benzerliğe değinerek ve bununla ilgili bir soru sorarak başlamak istiyorum. Kitabım Babamı Kim Öldürdü’de babamın ömrünü ortaya koymaya çalıştım. Babam, yaklaşık 35 yaşında, çalıştığı fabrikada bir kaza geçirdi. Kablolarla tavana bağlanmış bir tartı üzerine düşüp belini ezdi. Bu kazadan sonra, birkaç yıl boyunca hareket edemedi ve maluliyet aylığı aldı. Ta ki Fransa devleti –kaza sonrası oluşan problemler yüzünden geceleri gözümün önünde kıvrandığını görmeme rağmen– onun işe dönebileceğine, bunu yapabileceğine karar verene kadar. Yaşanan şuydu aslında, Fransa’da maluliyet aylığı ya da toplumsal yardım alabilme koşulları ağırlaştırılmış, hükümet “kemer sıkma”ya karar vermişti… Bunun sonucu, iş yapabilir olduğuna kanaat getirildiği andan itibaren (hangi kriterlere nazaran?), babamın ilgili kurum tarafından bir iş bulmaya zorlanarak hırpalanması oldu; ona “Ya bir iş bulursunuz ya da üç kuruşluk aylığınızı da kaybedersiniz” dediler, yani ya açlıktan öleceksiniz ya da çalışırken öleceksiniz, güya ezilenlerin iki seçeneği vardı: Ölmek ya da ölmek. Ben de kitabımı buradan yola çıkarak, bir modül da senin fevkalâde sinemanın Ben, Daniel Blake’in tesirinde kalarak yazdım. Sinemasında bir adam, İngiliz kurumları tarafından, sıhhat durumunun içler acısı haline karşın, ne kıymetine olursa olsun işe dönmeye zorlanıyordu zira devlet tümüyle bir yükten kurtulmuştu ve onun üzere, iş yapabilecek durumda olmayan bir adama artık para ödemek istemiyordu. Adama telefon ediliyor, iş aradığını kanıtlaması isteniyor, toplantıya çağrılıyor…

Tüm bunlar beni sinemasında toplumsal ve siyasi zulümden bahsedildiğini düşünmeye sevk ediyor. Gözüme çarpan şey, ezilenlerin genelde bir dışlanma lisanıyla ilişkilendirilmesi; “dışlanmışlar”, “dışlanmanın şiddeti” diyoruz, halbuki babamın ya da Daniel Blake’in hayatına baktığımızda asıl çarpıcı olan, bu hayatların, dışlanmaktan öte, vahim bir zulme maruz kalması, ki bu iki sistem pekâlâ birlikte işleyebiliyor. Sonuçta, tahakkümün objesi, dışlamadan çok daha fazla, zulüm değil midir? Dışlanma, yani dışlanabilmek, bir ülkeden gitmek, çekilmek, bir siyasi rejimi terk etmek manasında, çok küçük çaplı da olsa genelde bir ayrıcalıktır. Örneğin, bilindiği üzere, savaştaki bir ülkeden kaçan mülteciler, o toplumun en fakirleri değil, genelde birkaç bin euro karşılığında kendilerini ülkeden kaçıracak birisini bulabilecek gücü olan, orta sınıfa mensup ya da özgür meslek sahibi insanlardır. Fransa’da ya da Amerika’daki siyahların ömrüne baktığımızda ve maruz kaldıkları polis ve hukuk şiddetinin boyutunu göz önüne aldığımızda, dışlanmaktan fazla zulüm mağduru oldukları söylenebilir. Sence de klasik siyasi lisanı dönüşüme uğratmak ve tahminen de merkezine, çağdaş siyasetin işleyişini tahlil ederken zulüm fikrini yerleştirmek gerekmiyor mu?

Ken Loach: Bu sıkıntı bir soru. Demek istediğim, çok âlâ bir tespit ve ben cevabın iktisatla başladığını düşünüyorum. Çalışmanın tabiatı değişti. Garantisiz işlerin sayısı çoğaldı, bu işlerin birçoklarında çok düşük fiyatlar alınıyor ve artık şirketlerin çalışanlarına taban fiyat ödememesine imkân tanıyan yollar de mevcut. Son analizde, beşerler çok düşük bir fiyat karşılığında çok güç işleri kabul etmeye mecbur bırakılıyorlar. Onlara bu işleri kabul ettirmekte kullanılan yollardan biri de, onları çalışmayan insanları büyük acıların beklediğine inandırmak. Bu işleri kabul etmek zorunda kalıyorlar zira çalışmayanları büyük acılar beklediğine inanıyorlar, bu bir usul. Çalışmama sebebi bir hastalık ya da fizikî pürüz bile olsa, onur kırıcı ve düşük fiyatlı bir işte çalışmanın bizden yani toplumdan yardım alarak, takviye görerek yaşamaktan daha makul olduğu dayatılıyor. Devletin bekasının kelam konusu olduğunu tez ediyorlar lakin kelam konusu olan biziz aslında, değil mi, hepimiziz, o denli değil mi? Şayet birlikte yaşıyorsak, sıkıntı vakitlerde birbirimize dayanak olmalıyız. Fakat şu var ki, bunun İngiltere için olduğu üzere Fransa için de geçerli oldu ğunu düşünüyorum, toplum sistemi cezalandırıcıdır. Bu sistemden faydalanmak istiyorsanız, haftada otuz beş saat, olmayan bir işi aramak zorundasınız. Şayet bunu yapmazsanız ceza alırsınız ve şayet ceza alırsanız para kazanamazsınız. Ve borçlarınız birikir. Ve kiranızı ödeyemezsiniz. Ve oturduğunuz meskenden çıkarılırsınız. O yüzden, evet, tüm bunları yaşama tehlikesi o kadar ürkütücüdür ki sonunda teminatsız ve düşük fiyatlı bir işi kabul edersiniz, yalnızca bu duruma düşmemek için. Bu gaddarlıktır. Demek istediğim, şuurlu bir gaddarlık. Zira onlar, kararları alanlar, insanların neler yaşadığını biliyorlar… Bu türlü bir olay oldu… Ah! Bunun hakkında sonsuza kadar konuşabilirim…

Édouard Louis: Konuş lütfen!

Ken Loach: Galler’deki bir adamın öyküsü, adam 65 yaşında, bir iş bulma ajansında, hastalanıyor, hekimi ona artık çalışamayacağını söylüyor lakin o çalışmaya zorlanıyor. Sonra da günün birinde yığılıp kalıyor, ölüyor. Birebir şey her hafta oluyor, her ay, her gün. Bizimki kadar güçlü toplumlarda, açlığın bir tehdit olarak kullanılabileceği kimin aklına gelirdi? Açlık korkusu, aç kalma tehlikesi… Besin dağıtan yardım derneklerinin her gün çoğaldığını düşününce… İngiltere’de, aşevlerinin üçte ikisi Trussell Trust ismindeki bir tertip tarafından yönetiliyor. Geçenlerde aşevlerine 1,6 milyon pound verdiler ve bu bağışın yarım milyon pound’dan fazlası çocukların beslenmesi için kullanıldı. Çocukların! Buna inanabiliyor musun? Baştaki hükümetlerin gözünde insanların hiçbir bedeli yok.

Édouard Louis: Evet, ve dediğin üzere, bu bedelsiz görme vefatlar doğuruyor. Siyaset bir vefat kalım problemidir, ömür ya da vefat, aslında cinayet. Makul bir toplumsal ve siyasi kategoriye ilişkin olmak, aslında, insanın erken bir mevte mahkum edilip edilmeyeceğini belirler. Fransa’da bir emekçinin 65 yaşına varmadan ölme ihtimalinin takımlı bir çalışana nazaran iki kat olduğunu, LGBT bireylerde görülen intihar oranının başka insanlardan fazla olduğunu, bayanların her gün eril şiddet kurbanı olup hayatını kaybettiğini biliyoruz. Dünyanın nasıl işlediğini anlamanın en uygun yolu hiç elbet ölümlerin muhasebesini tutmak. En şaşırtan olanı da şu ki, yöneten erkekler ve bayanlar aslında tüm bunları biliyorlar, bunu kimse inkar edemez. Herkes personellerin sıkıntı şartlarda yaşadığını biliyor, herkes eril kararın var olduğunu ya da Fransa’da siyahların yahut Arapların çok büyük ölçüde yoksulluğa, banliyölere mahkûm edildiğini, güvencesizliğe, hukuk şiddetine maruz bırakıldığını biliyor. Öyleyse, “Yöneten bayanlar ve erkekler bunları bilmiyorlar mı?” sorusu yerine, “Bildiklerini bildikleri halde nasıl ve neden bu türlü yönetiyorlar?” sorusunu sormamız gerekmiyor mu? Ve bilginin –acının bilgisinin– dönüştürücü, harekete geçirici olması için ne yapmak gerekiyor? Babamı Kim Öldürdü’de hükümranlar hakkında “bilmiyorlar” diye yazmıştım lakin yanıldığımı düşünüyorum. Elbette biliyorlar, haklısın, herkes biliyor, toplumsal şiddeti ve ekonomik eşitsizliği görmek için bir kez metroya binmek ya da sokakta yürümek kâfi. Siyasetin merkezinde olması gereken soru tahminen de bilmek ve görünür olmakla ilgili değil, Geoffroy de Lagasnerie’nin dediği üzere, inkar ve şiddetle ilgili olmalı. Ve bu tespit insanı öfkelendiriyor, değil mi? Bu tespiti yaptıktan sonra siyasete dair nasıl sakin sakin konuşabiliriz?

Ken Loach: Siyasi alanı kirleten şeyin, topluma yönelik telaffuzların insanların günlük hayatlarında karşılaştıkları zorlukları yansıtmaması olduğunu düşünüyorum. Bu bir propaganda sistemi, medya organlarımız da bunun bir kesimi, bir vakitler solcu basın diyebildiğimiz şeyin, ki İngiltere üzere bir ülkeden bahsediyorum, şu anda solla ilgisi yok. Yeniden de kitaplarda ve yazılarda, seninki üzere kitaplarda, sesimizi bulabileceğimize inanıyorum. Bu ses ana akım medyada yer almalı, televizyonda duyulabilir olmalı, lakin seninki üzere sesler duyulmuyor ya da duyulduğu anda tehlikeli addediliyor, damgalanıyor. Bizim gibilerin başına gelen bu, insanlara söylediklerimize temkinli yaklaşmaları tembihleniyor, sözlerimiz sistemli bir biçimde damgalanıyor.