Durmadan kendi yüzünüze bakıyormuş üzere hissediyorsanız, muhtemelen bakıyorsunuzdur. Zoom yahut FaceTime görüşmelerinde kendimizi görüyoruz, TikTok görüntülerini paylaşmadan evvel tekrar tekrar izliyoruz, beğendiğimizi bulana kadar yüzlerce selfie çekiyoruz, içinde yaşadığımız kültür bizi durmadan kendimize bakmaya teşvik ediyor. Alelade bir günde o kadar çok kendi suretimizle karşı karşıya kalıyoruz ki nasıl göründüğümüzle bu kadar meşgul olmamız şaşırtan değil.
Eskiden bu türlü değildi. Atalarımızın gerçekliği bizimkinden bütünüyle farklıydı. Aynalar icat edilmeden evvel, kendimizi görebileceğimiz su birikintileri düz bir yüzey sunacak kadar sakin olduğunda göllerdeki ve ırmaklardaki yansımalara, yani tabiata başvuruyorduk. Fakat o vakitlerde bile kendimizi nitekim “görmemiştik”, bu nedenle kim olduğumuz konusunda farklı bir anlayışa sahiptik. Muharrir Ian Mortimer, Uygarlık Bin Yılda Nasıl Değişti? [Millennium: From Religion to Revolution: How Civilisation Has Changed Over a Thousand Years] kitabında, bugün sahip olduğumuz ferdî kimlik anlayışının aynanın icadından evvel olmadığını savunuyor. “Cam aynaların geliştirilmesi çok kıymetli bir değişime işaret ediyor, zira aynalar insanların kendilerini birinci defa tüm eşsiz sözleri ve ayırt edici özellikleriyle doğruca görmelerini sağladı,” diye yazıyor.
Tarih boyunca kimliklerimiz büyük ölçüde yaşadığımız yer, ailelerimiz ve arkadaşlarımızla bağlıydı. Lakin aynaların kalitesi arttıkça, mum ışığı da yerini elektrikli aydınlatmaya bırakınca görsel özfarkındalığımız pekişti ve odağımız kendimize döndü. Bu değişimin kayda paha bir tesiri oldu. Warwick Üniversitesi’nde ideoloji profesörü olan Heather Widdows, “Benlik algısındaki değişim, feodalizmden kapitalizme yahut kolektivizmden bireyciliğe geçiş kadar asıllı bir değişimdir, meğer pek fark edilmemiştir,” diyor.
Peki, daima kendimizin farkında olmamızın tesiri ne oldu? Terapist Sally Baker, kendi yüzümüzü sıkça görmenin beynimiz ve ruhumuz üzerinde dikkate kıymet bir tesiri olduğunu söylüyor. “Beynimizdeki nöral kontaklara bakılırsa, kendi suretimizi görmek beynin yüz tanıma sürecini gerçekleştiren fusiform yüz alanı (FFA) isimli bölgesini harekete geçiriyor. Bu da özfarkındalığı artırabilir,” diye açıklıyor. Bu elbette şahsî gelişim için olağanüstü olabilir, ancak Baker daima kendimizi görmenin özeleştiriyi ve dış görünüş takıntısını artırabileceğini de ekliyor.
Sally Baker, “Her açıya ve detaya dikkat kesilir, perspektifimizi kaybederiz. Sağlıklı sonlar olmadan, bu durum özfarkındalık takıntısını besleyebilir,” diye devam ediyor. “Ara sıra kendine bakmak olağandır, lakin çoka kaçtığında benlik algısını bozar. Beyin, kendimizi görme ve yargılama biçimini tahrif ederek bunu alışkanlığa dönüştürebilir. Zihnin kendini dikkatle inceleme eğiliminin farkına varmak, kendimize acımasız tenkitler yöneltmekten kendimize daha olumlu yaklaşmaya geçmemize yardımcı olabilir.”
Kendimizi bu türlü dikkatle incelemenin tesiri, “Zoom dismorfisi” diye bilinen ve herkesin bütün gün Zoom’dayken kendi yüzüne maruz kaldığı karantina esnasında ortaya çıkan olguda görülebilir. Harvard Üniversitesi’nden araştırmacılar, “kadınlarda vücut algısı bozukluğunun pandemi sırasında arttığını, görüntü konferans kullanımının artmasıyla daha da kötüleştiğini” ortaya çıkarmışlardı: “Pandemi esnasında görüntü konferanslara ve toplumsal medyaya ayrılan vaktin uzaması ve bu platformlarda filtre kullanımının artması, bilhassa genç yaştaki bayanlarda benlik algısının ve ruh sıhhatinin kötüleşmesine yol açtı.” Piksel Beden [Pixel Flesh] kitabının müellifi Ellen Atlanta’ya nazaran, bu sonuç bilhassa kendilerine birinci defa dikkatlice bakmak zorunda kalan Boomer jenerasyonu bayanlarının kozmetik prosedürlerinde artışa neden oldu, genç insanlarsa aslında yüzlerini daima incelemeye alışkındı.
Dış görünüşe günümüzde bu kadar bedel verilirken, kendi yüzümüzü incelemekten ve eleştirmekten vazgeçmek güç olabilir. Toplumsal medya, görsel niteliklerimizi her şeyin üstünde tutmayı öğretti (nihayetinde algoritma selfie’leri tercih ediyor). Hoşluk her vakit güç ve ayrıcalık sağlamış olsa da, günümüzde hoşluğa hiç olmadığı kadar değer atfediliyor. Profesör Heather Widdows, “Görsel ve sanal kültürde, manzara her vakit kelamdan evvel gelir. Benlik hissimizin içeriden dışarıya yanlışsız kayması, insanların kendilerini ve dünyayı görme biçiminde temelli bir değişimdir,” diyor. “Bedenlere ve imajlara odaklanmak benlik hissimizi değiştirdi. Nasıl göründüğümüz, “kim olduğumuzu” açıklar hale geldi. Bu, kimliğin ya da benliğin karakter ya da toplumsal rollerle ilgili olduğu evvelki kuşaklardan büsbütün farklı bir durum.”
Elbette, teknolojideki gelişmelerin sırf kendimizi bu kadar sık görmemize değil, tıpkı vakitte filtreler, photoshop ve Facetune aracılığıyla nasıl göründüğümüzü değiştirebilmemize, hasebiyle neye benzeyebileceğimize dair tüm ihtimalleri görebilmemize yardımcı olmuyor. Görünüşümüzü dijital olarak ne kadar çok değiştirirsek de aynaya baktığımızda o kadar çok uyumsuzluk yaratıyor. Ellen Atlanta, “İnternette sunduğunuz imajın ve oluşturduğunuz imajın aynada gördüğünüz suretinizle uyuşmaması ruhsal açıdan insanlara yeterli gelmiyor,” diyor.
İstatistikler de bunu destekliyor: İngiliz parlamentosunun Bayan ve Eşitlik Komitesi’nin hazırladığı bir rapor, yetişkinlerin yüzde 48’inin ve çocukların yüzde 66’sının birçok vakit vücut imgeleri hakkında olumsuz düşündüklerini ortaya çıkardı. Yalnızca kendi yansımalarımızı değil, sayısız hoş yüzü de daima görmemiz hiç yarar etmiyor. Bu da öbür problemlerin ve kozmetik prosedürlerin artmasına neden oluyor. Ellen Atlanta, “Görmemiz gerekenden daha fazla yüz görüyoruz,” diyor. “Porselen gibi” bir cilde ve “kusursuz” bedenlere doymuş dijital bir dünyada, daima olarak nihayetinde ulaşılamaz bir hoşluk için çırpınıp duruyoruz.
Kendimizi bu kadar sık görmenin tüm tesirlerinin neler olacağını ve kültürümüzde aynanın ortaya çıkışıyla başlayan bu sarsıcı değişimin sonuncu sonucunun ne olacağını hâlâ bilmiyoruz. Kameralar ve aynalar nötr objeler olsalar da, yeni teknolojilerin kullanıma sunulma suratının bu teknolojilere zihinsel açıdan ahenk sağlama hızımızdan daha yüksek olduğu açık. Giderek büyüyen özgüven krizine yönelik tahlillerden biri, dış görünüşe verdiğimiz değeri azaltmak ve odağımızı tekrar topluluklar oluşturmaya vermek, imkansız hoşluk standartlarına uyma istikametindeki muazzam baskıya direnmek olabilir. Bu hoş (ve daima üzerinde çalışmamız gereken) bir fikir, fakat muhakkak ki başa çıkılamayacak ölçüde kolektif güç de gerektirecek.
Bu ortada, kısa vadeli tahlil internetten uzak durmak olabilir. Aynalardan kaçamayabiliriz lakin toplumsal medyaya maruz kalmaktan kaçınabiliriz. Ne de olsa, Ellen Atlanta’nın dediği üzere “güzellik standartlarına bağlı olarak kendini dikkatle inceleme olgusu yeni değil, toplumsal medyanın da öncesine dayanıyor ancak toplumsal medya sıkıntıyı daha da kızıştırıyor.”
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Lola Christina Alao’nun Dazed’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut sistemli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
