Guy Debord, Gösteri Toplumu isimli yapıtında şovun ebedi doğasıyla ilgili çelişkilere dikkat çekerken, toplumsal olaylar seyirlik hâle geldikçe herkesin tuhaf bir biçimde izleyici pozisyonuna yaklaştığının altını çiziyordu. Böylelikle çağdaş toplumun sınıf antagonizması, konfor içinde yaşayanlar ve başlarına bir şey gelenler olarak tezahür ediyordu. Debord’a nazaran teknolojinin gelişmesiyle birlikte çağdaş toplumlarda yürürlüğe giren bölünme sistemi buydu. Kalan iktidar yapıları da bu sistem aracılığıyla türüyordu. Günümüzün kentsel mekân denkleminin de buradan hareketle kurulması kaçınılmaz.
Debord, üstyapıya ait ideoloji tahlilini iktisadi altyapının çelişkilerinin nasıl üstesinden gelindiğini aktarmak için yapmıştı. Alışılmış toplumdaki üretim bağlantılarının getireceği dönüşümlerin nasıl soğurulduğuna ilgili bir açıklama sunmakla yetinmiyor, dönüşümle ilgili pratik teklifler de sunuyordu. Bu çözümlemeyi ve öneriyi Lefebvre‘in Kentsel Devrim kitabında karşımıza çıkan “dönüşememe” ya da kapitalist modernitenin kent alanındaki asimetrik değişime dair doğasıyla birlikte okumak gerekiyor. Zira kentin yalnızca çeperlerine ya da “müstesna” semtlerine odaklanan okumalar, tekillikleri değil bu ikisi ortasındaki alakayı göz gerisi ettiği için modüllü bir tahlile neden oluyor.
Reklam panoları ne tabir ediyor?
Bu yazıda gayem öncelikle kentsel mekânda biraz dolaşarak bir panorama sunmak ve oradan hareketle saptamalarda bulunmak olacak. Artık kentin ortak bir lisan kurgulayamadığını, bunun ortak dışlama pratikleriyle bile gerçekleşmediğini kabul etmek gerek. Öyleyse kapitalizmin yeknesaklaştırıcı ve yekpareleştirici tabiatının en çok belirginleştiği, buna karşın şov toplumunun nasıl inşa edildiğiyle ilgili en bariz özellikleri sunan, çağdaş kent mekânının en ayırt edici seyirliği olmayı başarmış reklam panolarını biraz düşünelim. Sanki billboardlar piyasanın kesintisiz lisanını kurarken kenti bir hercümerç haline getirmekte bizden daha uzman olabilirler mi?
Billboard’lara baktığımızda, her şeyden evvel bir imgeyle (imaj) karşı karşıyayız. Bu manzara, başta parıltılı gelen bir vizyonu içeriyor. Pekala, bu vizyon kavramın bildiğimiz manasıyla “bir yerden imgeler gösterme” karşılığını nasıl büküyor? Özcesi billboard’lardaki imgeler tam olarak nereden geliyor? Biraz düşündüğümüzde göreceğiz ki, gözetlenenlerin hayatı dışında hiçbir yerden. Hasebiyle ilksel gözetleyen olarak demokrasinin, parlamentodan evvel reklam küratörlüğü üzerinden işlediğinin altını çizmek gerek.
Tartışmayı reklamın maksatlarına yanlışsız bükmeyeceğim, zira temel izlenen yönetici sınıfların hayatı. Reklam/propaganda/ajitasyon konusunda bir oldukça didaktik olan sosyalist/sosyal demokrat ülkeler elbette buna dahil değil. Sosyalist ülkeler pleb’ler tarafından gözetlenen yönetici sınıfın reklamlar ve buyruklar aracılığıyla keyfini gizlerken, kapitalist ülkeler pornografiye yöneliyor. Türkiye özelinde ise her köşeden sırıtan siyasetçilerin afişlerinde gördüğümüz şey, müstehcen bir iktidar pornografisinden diğer bir şey değil.
Ancak sosyodemografik yapıya kıyasla reklamların da değişkenlik gösterdiğini bilmek gerek. Hatta denebilir ki, kent topografyasını reklamcılar tasarlar, şekillendirir. Bunu da tam olarak ona hudut çizme pratiğiyle yerine getirirler. Halka, onlardan gizlenen şeylerin bir ikamesi sunulur. Panopticon ve kontrolün, halkın görmek istediği şeyler doğrultusunda yayını sürdürmesinin öteki bir manası yoktur. Reklamda kusur olmaz.
Dolayısıyla bir karşı reklam örgütleme fikrinin de gösteriyi sekteye uğratamayacağını hesaba katmak gerekebilir. Bunun piyasanın marjinal bedellere gösterdiği nezih iştahın sonucunda mideye indirilmeyeceğini söyleyemeyiz. Ayrıyeten aksini gösteren örnek de çok azdır.
O halde koordinatlarda bir şaşma olduğundan bahsedilebilir. Lakin koordinatların her şaşkınlık verici sapmasında objektif bir gerçekliğin de bastırıldığını biliyoruz. Toplum artık kendi dışlananlarıyla ilgilenmiyor, empati kurmuyor, hatta empati kurulmasıyla ilgili telkine muhtaçlık duyuyor. Toplum yaşlılarla, engellilerle, konuta kapanan yalnız beşerlerle, akıl hastalarıyla, cezaevindeki mahpusların durumuyla ilgili müsamaha barındırmayan tabirlerden rahatsız. Bu, iktidar pornografisini çok evvelden kabullenmiş olmasından kaynaklanıyor. Ona sadece baş edilmesi güç bir nostalji bırakan gerçek sosyalizmin çöküşünden ve darbelerden kalanı için ise bu bir saldırganlık objesi.
Kentsel mekân nasıl kurgulanır?
Her şeyden evvel kentsel mekânı hafıza mekânı yapabilmek için, orayı bir vakitler orada bulunmuş ve artık kim bilir nerede eyleyen beşerlerle doldurabilmek gerekir. Bunun için de öncelikle sanat ve bilimsel araştırmalar için gerekli olacak formda insanlara dikkat etmek, onların üzerine eğilmek. Ayrıyeten bilişsel bir coşkuya dayanan hatırlama edimi de mekânsal pratiği dışladığı sürece galeri mekânının paradigmasına hapsolmuş demektir.
Dolayısıyla insanı mekânla, mekânı da onu eylemiş, inşa etmiş ve bir formda anlamlandırmış olanlarla birlikte düşünmek gerek. Burada edebiyatla ilgili çarpıcı fikirlere gereksinim duyulduğu bir gerçek, lakin günümüz sanatkarının iş kısmına 20. yüzyıl sanatkarı üzere katı bir halde riayet etmesi gerektiğini kim söyleyebilir?
Öyleyse muhtaçlık duyduğumuz, paradoksal bir formda öncelikle mekânsal bir eşitlenme, zira dünyanın temelinde bir hiyerarşisi yok. Her yaşantıya eşit ilgi gösterilmeli. Tıpkı kentte tartışmasız bir formda yaşadığımız coğrafik eşitsizliklerin de akla uygun bir açıklaması yok. Bunun getirdiği dışlama sistemlerindeki üretkenlik de eforu, aksi ise yeni bir gözetleme düzeneği olarak televizyonun inşasından geçiyor. Tahminen de bütün reality show’ların yaptığı da bu. Konuta kapanma lüksünü sokak kamerasının dikizleme lüksüyle bir ortaya getirmek. Velhasıl, billboard’ların gerisinden bakmak. Doğal ihtilalin televizyondan izlenemeyeceğini de unutmamak gerek.
