68. Berlinale’nin “Forum” kısmında gösterilen Tuzdan Kaide, vakitten azadeliğiyle bana “Akan vakit değil mesafelerdir” dizesini hatırlattı. Yaşadığımız politik gerçeklikte mecbur edildiğimiz “tanıklık” durumu bakımından sinemanın ana karakterinden çok da farklı bir pozisyonda olmadığımı hissettim. Karakterin bize ulaşmasını sağlayan Zinnure Türe’yle de sinemanın vakti aşan mitsel anlatısı ve sembolleriyle çağrıştırdıkları üzerine konuştuk.
Gerçeklerin gitgide“kurgulandığı“ bir periyottan geçiyoruz. Tekrar de ben sözcüklerin efsunlu olduğunu düşünüyor, üstün kahramanlara ve imgelere hiç olmadığı kadar inanıyorum. Kuş ölümlü olsa da uçuşu hatırlamak bize İkarus’un hamasetini hatırlatıyor. Söyleşiye geçmeden evvel “Gerçek oburlarının bize uygulamaya çalıştığı tatsız bir ölçüdür. Ünitesi insandır,” kelamını hatırlamakta yarar var. Söyleşi, bu bağlamda insan olmaya, vakte ve belleğe odaklandı. İmgeler bu açıdan kuvvetlidir. Delip geçer, akılda kalır ve bizi yeni bir gerçekliğe ikna ve davet ederler. İzleyici ve seyirci emsal manaları imlese de biz izleyici olmayı değil, seyirci olmayı, bir seyre, seyahate çıkmayı deneyelim. Tuzdan Kaide’ye 37. İstanbul Sinema Festivali’nde denk gelmeniz dileğiyle.
Sizden öncelikle direktör Burak Çevik ile tanışma hikâyenizi dinleyerek başlamak isterim. Projeye nasıl dahil oldunuz? Direktörle nasıl karşılaştınız?
Fassbinder’in Petro von Kant’ın Acı Gözyaşları (1972) isimli bir sineması var. 2015’te onun uyarlaması olan Utanç isimli bir oyun yapmıştık. O vakitler Köşe isimli bir mekânda çalışıyorduk ve Burak Fol Sinema gösterimlerini orada yapıyordu. Oyunu izledi ve bir arada bir şeyler yapmak istediğini söyledi. Hikâyemiz bu türlü başladı.
Filmde dikkat çeken nokta aslında alışık olduğumuz bir başrolün olmaması. Jenerikte de bunun altı çizilmiş ve oyuncu listesi kadrajda görünme sırasına nazaran verilmiş. Gösterimden sonra soru-cevap kısmında direktör Burak Çevik’in de vurguladığı üzere kolektif bir çalışmanın eseri.
Filmi süreç içinde bir ortada şekillendirdik. Nihal Koldaş, Esme Madra, Banu Fotocan, Elit İşcan, Dila Yumurtacı, Reyhan Özdilek ve Ayşe Demirel’le kolektif bir çekim kademesi geçirdik. Ben de karakterimi çekimler sırasında daha yakından tanıma fırsatı buldum.
Filmin vakit algısı da çok ilgi cazip. Bir ulaşım aracı olarak kayığın kullanmasına çok da rastlamayız. Bence bu durum çok şey anlatıyor. Biz “sıradan insanların” tersine karakterin hiçbir ivedisi yok. Kayıkla karşıya geçecek kadar çok vakti ya da kendi vakit algısı var.
Ben de karakteri anlamak açısından bu sahnenin değerli olduğu kanısındayım. Bunda karakterin vakitte sabitlenmiş olmasının da çok tesiri var. Vakit, karakterimiz için yetişilmesi gereken ya da yenik düşülecek bir kavram değil. İvedisi yok, zira vakit onun için sıradan insanların bilakis çok da değerli ya da manalı değil. Bunu kendi isteyip istemediğini bilmiyoruz, bu kısım izleyiciye anlatılmamış. Ancak bence istemiyor.
Bu noktada vakit algısıyla birlikte canlandırdığınız karakterin mekânla münasebeti de devreye giriyor. Sinema boyunca dolaştığı yerler ve yaşadığı mesken de çok farklı. Sinema dünde geçiyor olabilir, 1970’lerde de. Televizyon sahnesi dışında teknolojik aletler ya da telefonlara pek rastlamıyoruz. Karakterin konutu fütüristik bir dizayna sahip. Tekrar üzere olacak ancak kayık kullanmasıyla karakterin gerçekliğine de ikna oluyoruz. Bu türlü fantastik bir karakter metro ya da metrobüse binse seyirciyi ikna etmek sıkıntı olabilirdi. Sanat idaresi ve mekân seçiminin de dayanağıyla karakterin, seyirciyi farklı bir gerçekliği olduğuna ikna ettiğini düşünüyorum. Bilhassa botanik bahçesi sahnesi ve kuşçuyla girdiği diyalog esnasında.
Film makul bir periyodu anlatmıyor. Genel olarak vakit ve mekân algısı yok. Vaktin olmaması bizi performans sanatı ve tiyatroya yakınlaştırıyor. Mekânla kurduğu bu alaka de karakteri tanımam ve içselleştirmemde bana kolaylık sağladı. Kent ve Bölge Planlama mezunu olmamın da karakterin mekân algısıyla özdeşleşmemde kolaylık sağladığını söyleyebilirim. İstanbul bu açıdan vakitsiz bir kent, vakti aşan dokulara sahip. Bir yanıyla çok eski, bir yanıyla da yüksek tempolu büyük bir metropol. Sakin ve dingin olduğu kadar hareketli ve korkutucu.
Sizin vurguladığınız zamansızlık ya da vakitten azade olma, ölümsüzlüğü de çağrıştırıyor. Canlandırdığınız karakterin kardeşiyle münasebeti ve diyalogları ilgi cazibeli. Kardeşinin ondan istediğini de bir nevi ölümsüzlük talebi olarak yorumlayabiliriz. Sizin canlandırdığınız karakter ise bunu ondan sakınıyor. Kardeşinin de daima bir hesap soran ya da bu hareketi sorgulayan hâli mevcut. Ortalarındaki ilgi sizce nasıl?
Aslında canlandırdığım karakterin kardeşi, ihanete uğradığını düşünüyor. Bu açıdan sinema, tragedyalar ve mitoslardan bildiğimiz hikâyeleri andırıyor. Mitos ve hikâyelerin imgeleri çok kuvvetlidir. Vakti aşar, hikâyeyi ön plana taşır. Bu bağlamda iki kardeş ortasında insan olan ve olmayan üzere bir ayrım doğuyor. Kardeşi en yakını ve sinemadan gördüğümüz kadarıyla tek dostu olsa da onu anlayamıyor.
Şu anda söyledikleriniz bana Kassandra ve Apollon hikâyesininin yanı sıra Wagner’in Uçan Hollandalı’sındaki Hollandalı ve Senta ortasındaki ilgiyi anımsatıyor. Kassandra Apollon’la bağa gireceğini vaat eder, karşılığında da ondan kehanet yeteneğini ister. Lakin kelamını tutmaz, onunla birlikte olmaz. Apollon da bu gücü ona bahşeder, lakin söylediklerine kimsenin inanmamasını sağlar. Yani mükafatı, kelamını tutmadığı, ihanet ettiği için cezaya dönüşür. Uçan Hollandalı’da ise Hollandalı sonsuz hayatla cezalandırılmıştır.
Tragedya ve mitlerde karakterler daima yapılmaması gereken bir şeyi yapar ve cezasını çeker. Benim de aklıma Psyche ve Eros geldi. Yalnızca geceleri bir arada olan bu çiftin hikâyesinde Eros, Psyche’den tek bir şey ister, ona güvenmesi ve asla yüzüne bakmaması. Psyche bir gün merakına ve aşkına yenik düşerek bir kandil ışığında Eros’un yüzüne bakar. Eros da onu terk eder.
Filmin klasikten çok modüllü bir anlatıya sahip olması sebebiyle Şahmeran’ı da anımsadım. O da bir nevi bir ihanete uğrar Lokman Hekim/Cemşab tarafından.
Aslında Şahmeran’da da, Tuzdan Kaide’de de tam bir ihanetten kelam etmek yerine bir mecburilik hâli olduğu kanısındayım. Cemşab o denli yapmak zorundaydı. Canlandırdığım karakter de kardeşi ismine bir karar vermek zorunda kalıyor Zira vakitten azadelik kulağa geldiği kadar matah bir şey değil. Sevdiğiniz herkesin vefatına şahitlik ediyorsunuz, dünyanın her hâlini görüyorsunuz. Artık “büyük” olaylar olmuyor, zira vakit karşısında her şey yitip giderken siz tanıklık ediyorsunuz. Sinemada canlandırdığım karakterin sahiplendiği kuş, en kısa yaşayan kuş tipi, Hint bülbülü. Karakter aslında bir yanıyla da insan olmayı deneyimlemek, sonsuzluğu geride bırakmak istiyor.
Bu bağlamda sözlerinizle sinemanın ismi daha da anlamlanıyor. Karakterin fotoğraf tab ettirdiği sahnede Lut Kavmi’nin helâk olmasını anlatması da bu açıdan hayli manalı. Aslında helâk edilen kavim tuza dönüşüyor ve mevtten daha büyük bir cezaya çarptırılıyor, bu hayata zarurî bir tanıklık etme hâlinde sabitleniyor. Bu açıdan Susan Sontag’ın fotoğraf üzerine söylediği “memento mori” (ölümü hatırla) kelamını çağrıştırıyor. Canlandırdığınız karakter de fotoğrafı vakte tutsak olma hâli olarak görüyor. O anı fotoğrafa hapsediyor, tıpkı kendisinin hapsedilmesi üzere. Vakti aşan, lakin bir yanıyla da vakte tutsak ve yaşamaya yazgılı bir karakter. Bu sonsuzluk onda tuhaf bir bilgelik oluşturmuş, üstten konuşmuyor. Tam bilakis, hayatın sıradanlığını yaşamaya, anlamlandırmaya çalışıyor.
Canlandırdığım karakter aslında epey kırılgan. Bir yanıyla hayata tutunmak, sonsuzluktan kurtulmak istiyor. Güçlü ve kimseye muhtaçlığı yok, lakin kardeşi zayıf tarafı. Sinemanın sonunda ne olduğunu da bilmiyoruz. Öldü mü? Yoksa mevt yalnızca metaforik olarak mı yaşandı? Burada natürel hayata karşı kendini konumlandırdığı yeri görüyoruz. Dayanabildiği, kendini konumlandırdığı yerden vakte ve hayata karşı bir tavır elde ediyor. Çok izole bir hayatı tercih ediyor. Ün ya da kahramanlık peşinde koşmuyor. Ondaki bilgelik, kendi istediği bir bilgelik değil. Kassandra’nın tersine, maruz kaldığı bir bilgelik. Yazgısını kabulleniyor, bu yüzden dünyayı kurtarmak peşinde değil, alelade bir ömrü tercih ediyor.
Film, çok fazla mit ve fantastik hikâyeyi çağrıştırıyor. Benim aklıma Sifisos Söyleni’nden Only Lovers Left Alive’a (Jim Jarmusch, 2013), kutsal kitaplardan La double vie de Véronique’e (Krzysztof Kieslowski, 1991), Kosmos’dan (Reha Fazilet, 2010) Jîn’e (Reha Fazilet, 2013) kadar uzanan anlatılar geldi. Bu ortada karakter gebe, lakin çocuğun babasını görmüyoruz. Bu açıdan mesih üzere bir çağrışımı da var. Sinemada zati erkek sesini bir megafondan, bir de Ümit Besen müziğinde duyuyoruz. Bu açıdan da fantastik bir dünya üzere, güya erkekler cezalandırılmış ve bayanlara ömür hakkı verilmiş. Ben oyunculuğunuzu çok beğendim ve karakter üzerinden o zamansızlık hissini çok yeterli yansıttığınızı düşündüm. Karakteri özümsemenizde hikâye anlatıcılığı geleneğinden gelmenizin katkısı olduğu kanısındayım.
Filmin dünyasında yalnızca bayanlar var. Kanımca sinemanın kendine has anlatımının ortaya çıkmasının yollarından biri buydu. Ben dünyayı dönüştürme gücünün dişil güçte olduğunu düşünüyorum. Bu açıdan baktığımızda bu tercih, sinemanın katmanlı yapısında özel bir yerde duruyor. Birbirinden değerli birçok bayan oyuncuyla çalışmak beni çekimler sırasında ayrıyeten heyecanlandırdı. Karakterin çıktığı yolda bayan karakterlerle girdiği diyalogların oynadığım karakteri güçlendirdiği, yola devam etmesinde ve değişmesinde büyük rol oynadığı kanısındayım.
18 yıldır tiyatro yapıyorum. Hikâye anlatıcılığı da hayatıma son 7 yıldır girdi. Oyuncu olarak pek çok şeyden besleniyorum aslında. Tiyatro, müzik, dans, görsel sanatlar, tabiat, seyahatlerim, sokakta gördüğüm ve hayatımın merkezinde olan insanların hepsi bana ilham veriyor. Burak kendi dünyasını kurmanın peşinden giden bir direktör olduğu için birlikte çalışmak çok keyifli oldu. Bu üslup müsabakalar çok değerli oluyor, işin manasını çoğaltıp derinleştirebiliyor.
Bu sıralar Işık Teorisi isimli bir oyunda oynuyorum bomontiada ALT’ta. Tekrar tıpkı mekânda Bomonti semtiyle ilgili Sarı Güzergâh isimli işitsel bir hafıza tipi tasarladım. Bunlar Nisan ve Mayıs aylarında devam edecek. Önümüzdeki sene Almanya’da bir oyun yöneteceğim, onun hazırlıklarını yapıyorum. Masal gecelerimiz ve eğitimlerim de devam ediyor.
O halde yeni mevsimi birlikte karşılamak dileğiyle 21 Mart’ta gerçekleştireceğiniz Bir Bahar Akşamı Masal Gecesi’nde görüşmek üzere. Vakit ayırdığınız için teşekkürler.
