“Kim bu gençler?”

Son bir hafta içinde bu ve buna benzeri başlıklarla yazılan kaç tane yazı, paylaşım gördük kim bilir. Çabucak söyleyelim, bizim buradaki gayemiz o yazılardaki arayışı tekrar etmek değil, sorgulamak. Başlık da bu yüzden tırnak içinde.

Ekrem İmamoğlu’nun diplomasının iptalini ve gözaltına alınmasını protesto etmek için 19 Mart’ta İstanbul Üniversitesi’nde bir ortaya gelen öğrencilerin polis barikatını yıkmasıyla patlak veren gençlik isyanını, ona dışarıdan bakan bu yazıların tavrını da sorgulayan bir yaklaşım içinde ele almak gerekiyor. Zira bu sorunun karşılığını arayanlar gençliğe bir anda gökten düşmüş yabancı bir nesne, yeni keşfedilen bir toprak üzere bakıyor; onu pürüzsüz bir bütünlük içinde açıklamaya, bir küme olarak tanımlamaya ancak en çok da politik açıdan kategorize etmeye çalışıyorlar.

Bunun olağan ki bir evveliyatı var. Bugünün gençliğini tarihi bir anomali, bir kopuş üzere ele alan “Z kuşağı” söylemi yıllardır kolektif zihni besleyen sosyolojik bir anlatı olarak inşa edildi. İsyanın patlamasının çabucak öncesine kadar toplumsal medyadaki tanınan solcu hesapların dahi “ziyan kuşağı” diye andığı, dalga geçtiği, küçümsediği, küskün solcuların kendisinde hiçbir potansiyel ya da imkan görmediği, apolitikliği yüzünden kendisinden neredeyse vazgeçilmiş bir gençliğin isyanıyla bu anlatının süratle bilakis döndüğü ve tıpkı gençliğin romantize edildiği bir kademeden geçtik. Geçen on günün sonunda, bilhassa de Türkiye siyasetinin faşizan geleneğinin muhalif görünümlü yeni fraksiyonu olan Zafer Partisi’nin operasyonel müdahalesi sonucu bu romantizmin de kendisini tükettiğini söyleyebiliriz. Artık başlar yine karışık, “kim bu gençler?” sorusunun karşılığı istek edilen biçimde verilemedi.

Çünkü her şeyden evvel, soru yanlış. Karşımızda tek bir isim altında toplayamayacağımız, muğlak ortak özelliklere indirgeyemeyeceğimiz hayli karmaşık, katmanlı bir toplam var. Bu açıdan Z jenerasyonunu olumlayıcı biçimde kullanan kategorizasyonlar da, ona eleştirel yaklaşan ziyan nesli üzere tanımlamalar da, şuurlu karikatürleştirmeler değilseler şayet, birer mitolojiden ibaret. “Kim bu gençler?” sorusunun gerisinde yatan sosyolojik yaklaşımın bizi her durumda tongaya düşüreceği kendi içinde de çelişki ve keskin ayrımlara sahip bir gerçeklikle karşı karşıyayız.

Kişisel tecrübe üzerinden konuşursak şayet, hem işim hem de modülü olduğum politik faaliyet gereği farklı kesitlerden ve kentlerden 20’li yaşlardaki çok sayıda beşerle iç içeyim. Onlar hakkında emin olarak söyleyebileceğim tek bir şey var, biri başkasına benzemiyor. Her ne kadar bu tabir malumun ilamı üzere dursa da gençliğin kolektif hareketi karşısında büyülenmiş akıllara bunu hatırlatmak gerekiyor. İçinde yetiştikleri tarihî periyodun kültürel karakteristiği açısından bile ortaklaştırılamayacak kadar çeşitlilik içeren bir toplamdan bahsediyoruz zira.

Toplumsal olguları ve kümeleri, maddi ve ilişkisel olmayan özelliklerine nazaran kategorize edip açıklamaya dönük bu sosyolojik yaklaşım sol açısından zehirli sonuçları da olmuş yanlış bir metodoloji. Kategorilere olan inancı özcülüğe vardıracak eşiğe çeken, toptancı, indirgemeci bir anlayıştan bahsediyoruz. “Bu gençler kim?” sorusu tam da bu sosyolojik akıldan üreyen ve aslında karşılığı olmayan bir soru. Ama biz bu içinde yaşadığımız şartlara karşı yükselen isyanı örgütlemeyi bir amaç olarak önümüze koyacaksak soruyu, pratik arayışımıza da dönük olarak, öbür türlü sormayı deneyebiliriz: Gençlik bir politik özne olarak ele alınabilir mi?

1969 yılında Becerikli Çayan, kendisi de bir gençlik hareketi başkanı olarak şöyle diyordu: “Gençlik bilindiği üzere bir sınıf değildir. Öğrenci gençlik ekseriyetle küçük burjuva kökenlidir ve tüketici durumundadır. Tüketici durumunda olması yurt ve dünya sıkıntıları ile yakından ilgilenmesini sağlamaktadır. Ayrıyeten gençlik, tabiatı gereği atılgandır, coşkuludur, yüreklidir. Her türlü çıkar hissinden ve arka niyetten uzaktır. Ve de toplumun en az bozulmuş katmanını oluşturur.”[i] Son kısmında aşikâr bir romantizm de içerse, gençliğin objektif çerçevesini çizen ve iç çelişkilerini de yansıtan bu tanımlamasına Çayan daha sonra şunu da ekliyordu: “Gençlik, devrimci yığınların politik bilince ulaşmadıkları yarı-sömürge bir ülkede, bağımsızlık gayretinde toplumun devrimci sınıf ve katmanlarını harekete geçiren bir dinamit fitilidir.”

Bu tarifi büyük oranda bugün için de gerçek kabul edebiliriz. Ama bu satırların yazıldığı 1969 yılı ile bugün ortasında epey değerli farklar da mevcut. Türkiye özelinde üniversite kapasitesinin ve yaygınlığının artması, üniversite öğrencilerinin hem sınıfsal hem kültürel profilini değiştirmiş bulunuyor. Bugün burs imkanlarının da azalıp yetersizleşmesi sonucu işçi-öğrencilik Türkiye tarihinde hiç olmadığı kadar yüksek bir düzeyde. Öbür yandan, global olarak 90’lar ortasından itibaren doğan jenerasyonun kapitalizm tarihinde kolektif olarak bir evvelki nesilden, yani kendi anne babalarından daha sıkıntı ve makûs şartlara mahkum birinci nesil olduğu gerçeği, mevcut sermaye tertibi içinde personel sınıfının koşullarının güzelleşmesi biçiminde seyreden reformist ilerlemeciliğin de sonuna gelindiğini gösteriyor. Açık biçimde global bir tıkanma, bir kriz anındayız ve bu krizin en büyük mağduru şu an 20’li yaşlarında olan arkadaşlarımız.

Dolayısıyla bu isyanın iktisat politiği bize şunu söylüyor: bu bir nesil isyanı olduğu kadar, bir sınıf isyanı da. Fiyatlı emeğin neredeyse hiçbir gelecek teminatı sağlamadığı bir çağda genç insanların bu gerçeklik karşısında biriktirdikleri öfkenin patlamasına şahit oluyoruz. Lakin bu bildiğimiz biçimiyle bir sınıf isyanı da değil. Ekonomik alandan, geçimlik fiyat taleplerinden gelerek siyasi yüzü açığa çıkan bir hareketten bahsetmiyoruz. Yüzeyde salt politik olan, hatta neredeyse kısıtlı bir hak ve adalet talebiyle ortaya çıkan bir çabanın uzantısı bu isyan. Bu sebeple de içindeki ekonomik karakterin görünür kılınması şu an için en kritik ve değerli sıkıntı üzere duruyor.

Şunu unutmayalım, halk isyanları çoklukla göze güzel gelen formlarda ortaya çıkmaz. Hatta kendimize karşı dürüst olmamız gerekirse bu usul ayaklanmalar çabucak hiçbir vakit solun öngördüğü, istek ettiği temizlikte ve şuurda olmayacaktır. İsyanlar suyun bulandığı anlardır. Örgütsüz kitleler doğal olarak politik açıdan geridir, başları karışıktır. Bugün ayağa kalkan gençliğin içinde, mahkum olduğu şartların onlarda yarattığı çaresizliği ve geleceksizliği hakikati olmayan bir mazlum Türklük anlatısına yansıtanlar ya da mevcut nizam siyaseti içinde tahlilin imkanlı olduğu fikriyle avunanlar illa ki çoktur. Ancak Zafer Partisi’nin bu isyan sürecine karşı operasyonel müdahalesi bizi bu örgütsüz, görünürde apolitik kitlelerden uzaklaştırmamalı. Bu faşizan kümenin devlet lehine alana çıkmış olması her ne kadar gerçek bir sorun olsa da, bunun gündemi bu seviyede domine etmesinin de amaçladıkları bir şey, operasyonun bir modülü olduğu açık. Güçbirliği içinde bu eğilimin yükselişi karşısında önlemimizi almak lakin odağımızı da kaybetmemek gerekiyor.

Geleceksizlikle, ne kadar okursa okusun, çalışırsa çalışsın asla kâfi teminata, konuta, sıhhat ve dirlik hakkına, boş vakte sahip olamayacağı gerçeğiyle yüzleşen bir neslin isyanını örgütlü bir harekete dönüştürmekten diğer dermanımız yok. Yoksa bizi bekleyen şey eskinin hayaletlerinin musallat olduğu yeni bir barbarlık çağı olabilir. Karamsarlığa kapılmadan ancak sebatla ve inançla çalışarak, devrimci arzuyu bu huzursuz kitlelerle buluşturmak, sermayenin saldırısı altında çölleşmiş hayatlarımızı savaş alanına dönüştürmek durumundayız. Bu büyük bir coşkuyla patlayan isyan bize gösteriyor ki artık bunun tam vakti.

Çünkü bugün karşımızda eksiği gediği, günahı sevabıyla Marx’ın “geniş manasıyla tarihî parti” dediği şey duruyor. Bu kavram, Phil Neel’in tanımıyla, “toplumsal çalkantıların bir dereceye kadar memleketler arası hudutları aşacak biçimde genelleşmesinin, yeni çabaların görünür olma suratının ve ulaşabildikleri yoğunluğun artmasına”[ii] Marx’ın verdiği isimdir. Sırbistan’dan Endonezya’ya, Güney Amerika’dan Sri Lanka’ya dura kalka, arta azala ortaya çıkan bu isyanlarda global bir huzursuzluğun, dünyayı değiştirmeye dair bir itkinin hareketler ve dalgalar halinde cisimleştiğine şahit oluyoruz. Bunlar, politik manada bir özneleşme eforunun birinci adımları olarak görülmeli. Bugün bu birinci adımı atmış, özneleşme dileğini aksiyon yoluyla tabir etmiş kalabalıkların, birbirine hiç de benzemeyen bu genç kitlelerin yanında durabilmek, onlarla siper yoldaşı olabilmek, kendilerini sistemin ideolojik kapanımlarından kurtarmaları için onları cesaretlendirmekten öbür bahtımız yok. Elbet ki, bugünün devrimcilerinin en değerli vazifesi budur.

*Bu yazının birinci versiyonu e-komite’de yayımlanmıştır.

[i] Uzman Çayan, “İçinde Bulunduğumuz Evre ve Gençliğin Durumu”, Türk Solu, Sayı 77, 6 Mayıs 1969.
[ii] Phil Neel, “Sağın karşı isyanı“, e-komite.