İtalyan göstergebilimci ve müellif Umberto Eco, 1999’da İstanbul’a birinci gelişinde, kent hakkındaki müşahedelerini “Tek ve Manevî Üçlü Olarak İstanbul” başlıklı mükemmel bir makaleyle Atlas Dergisi’ne müellif. O makalede İstanbul’u keşfetme biçimini şöyle açıklar: “Tesadüf eseri anlaşılan kentler vardır. Diğerleri ise uzun hazırlık isteyen, derinlemesine bilgi ve hayal gücünün karışımıyla kavranabilen kentlerdir. İstanbul’u keşfetmek için belki de pek çok ziyaret yapıldı. Bu nedenle ben gerçek kenti yeniden ortaya çıkarmak için bir arkeolog gibi kazmalıydım, bu kişisel İstanbul’un altından ortaya çıkardıklarımı işlemeli ve kullanmalıydım.”
İBB’de uzun müddettir kentin tarihi ve kültürel bedellerine sahip çıkmak, onları ayağa kaldırmak için çabalayan; insanların ortak belleğini muhafazayı hedefleyen işçi bir aydın olarak niteleyebileceğimiz Yetenekli Polat, İstanbul’a tam olarak Eco’nun tanım ettiği üzere bakan biri. Gerçek kenti ortaya çıkarmak için bir arkeolog üzere kazan bir İstanbul dostu.
Üzerinde katman katman tarihî izler taşıyan eşsiz bir kent burası. Böylesine varlıklı bir toplumsal ve kültürel birikimin koruyucularına ise birden fazla vakit bürokrasinin içinde rastlayamayız. Polat bu manada da bir istisna. Ne var ki onun bu istisnalığı, Türkiye’nin hakim siyasal ikliminde iktidarın keyfi kararları ve çıkarları doğrultusunda “cezalandırılması gereken bir suç” olarak görüldü ve gereği yapıldı.
İstanbul’un mezarlıklarından tekke ve zaviyelerine, sivil mimarisinden anıtsal yapılarına uzanan geniş miras, ne yazık ki yıllardır “muhafazakar” olduğunu tez eden siyasi iktidarın umursamazlığı altında kaldı. Yıkılmaya yüz tutan yapıtların tamiratı için küçük bütçeler ayrıldı, birçok kültürel alan ise turizm odaklı kâr gayeli projelere teslim edildi. Geçmişi gerçek manada koruma etmek yerine, beton projelerle özensiz, yapay tarih anlatıları üretmek tercih edildi. TRT ekranlarında gösterilen, gerçeklikten kopuk ve manipülatif dizilerle “geçmişi yaşatmak” argümanı taşıyanlar, aslında hiçbir vakit bu kentin, bu ülkenin hafızasına hürmet duymadı.
Bugün geldiğimiz noktada, tarihi, kültürü ve kentin belleğini önemseyen herkes, iktidarın rant ve beton iktisadı üzerine kurduğu bu “dönüşüm” siyasetlerine itiraz ediyor. Bu itirazlar ise iktidar açısından büyük bir tehdit. Zira rant uğruna yıllardır çürümeye terk edilen yahut göstermelik onarımlarla tahrif edilen birçok bedel, aslında gerçeği saklamak yerine topluma ayna tutuyor. O ayna, iktidarın talan, yağma ve popülist gösteriş siyasetini gözler önüne seriyor. Uzman Polat, İBB’de tarihi ve kültürel mirasın korunması için yürüttüğü çalışmalarıyla, böylesi bir çürümeye “dur” diyen kıymetli bir figürdü. Bu da iktidarın yürüttüğü İBB soruşturmasında amaç tahtasına oturtulmasına yetti.
Polat’ın “suçu” belirli: Halkın ortak kıymetlerini, kent hafızasını onararak kamusallaştırmak istemesi ve rant temelli projelere, gösterişçi onarımlara, kent belleğinin metalaştırılmasına karşı çıkması. Zira o biliyordu ki kent sorunu yalnızca binalar, yollar yahut turistik cazibelerle ilgili değildir; kentler tıpkı vakitte sınıfsal eşitsizliklerin, kültürel çatışmaların ve toplumsal dayanışmanın en çok görünür olduğu yerlerdir. İstanbul örneğinde, bu durum daha da belirgindir. Tarih boyunca farklı medeniyetlere konut sahipliği yapmış, milyonlarca insanın hayat gayreti verdiği bir kentin gerçek kimliği lakin halkın belleğine sahip çıkarak korunabilir.
Polat’ın konuk olduğu bir podcast programında sarf ettiği “İstanbul’un en kıymetli kimliği bence fakir olması” kelamı, kentin hangi dinamikler üzerine kurulu olduğunu açıkça özetliyor. Bu yoksulluğun ortasında kültürel zenginliği yaşatmaya çabalayan kesitler ise seslerini duyuracak toplumsal ağlardan ne yazık ki mahrum. Zira hükümran siyasal tertip, rant projeleriyle inşaat dalına dayalı bir kalkınma (!) modeli benimsiyor. Bu model, kentli fakirleri daha da dışlıyor; tarihî semtleri, mahalleleri soylulaştırma projeleriyle dönüştürüyor ve geriye fakir halk için yaşanması güç, ruhsuz beton bloklar bırakıyor.
Kent rantının böylesine kudretli ellerde toplandığı bir yerde, müdafaa odaklı her uğraş, halkın menfaatini gözeten her proje, elbette birer “tehdit” olarak algılanıyor. Bu yüzden, Yetenekli Polat üzere beşerler ürettikleri alternatif projelerle, fikirlerle, dayanışma ağlarıyla bu çıkar nizamını sarsıyor. İşte Polat’ı ve onun üzere insanları iktidarın gözünde bu kadar tehlikeli yapan şey bu. Şu an hapishanelerde birçok kent plancısının olmasının nedeni de bu.
Öte yandan, Polat’ı öteki birçok mahpustan ayıran özel bir durumu var: Sıhhat problemleri. Buna karşın o ve onun üzere birçok hasta tutuklu, adeta bir düşman üzere muameleye tabi tutuluyor. Polat’ın kalp rahatsızlıkları nedeniyle son dört yılda üç sefer anjiyo olması, kalp damarlarına altı stent takılması, avukatlarının mesken mahpusu istemine karşın bunun reddedilmesi, sonunda kaldırıldığı hastanede bir anjiyo daha geçirdikten sonra taburcu edilip tekrar hapishaneye gönderilmesi… Tüm bunlar, AKP iktidarının cezaevlerini siyasi hasımlarından intikam aldıkları alanlara dönüştürdüğünü gösteriyor.
Türkiye’de cezaevleri, bugün artık bir tıp toplama kampına dönmüş durumda. İktidarın gözünde “suçlu” sayılan herkes bir biçimde içeri tıkılabiliyor. Üstelik mahpusların yaşadığı sıhhat sıkıntıları ve insanca muamele talebi birçok vakit yok sayılıyor. Cezaevlerinde kâfi tıbbi imkanların bulunmaması, hasta mahpusların sürüncemede bırakılması, sevk süreçlerinin keyfi geciktirilmesi üzere uygulamalar, adeta “ölüme terk etme” siyasetine dönüşmüş durumda.
İnsan Hakları Derneği’nin datalarına nazaran Türkiye’deki hapishanelerde binlerce hasta mahpus bulunuyor ve tekrar Adalet Bakanlığı’nın kendi bilgileri dahi, 2018-2023 ortasında iki bini aşkın mahpusun hayatını kaybettiğini ortaya koyuyor. Azap ve makus muamele, hangi münasebetle olursa olsun insanlık kabahatidir. Tutuklu yahut hükümlü bir insanın, cezaevinde olmasından kaynaklı olarak aşağılanması, sıhhat hizmetlerinden mahrum bırakılması, üzerinde bir baskı ve sindirme aracına dönüştürülen kelepçe uygulaması, asla kabul edilemez.
İçerde ve dışarda her gün yaşanan bu utanç verici uygulamalar, artık her birimizin omuzlarında taşıması güç bir yük oluşturuyor. Lakin tekrar de bu ağır yükü omuzlamak zorundayız. Bunu da lakin daima birlikte yapabiliriz. Bir ortada durarak, bu haksızlıklara sessiz kalmayarak, dayanışma ağlarını güçlendirerek, medyanın sustuğu yerde kendi irtibat kanallarımızı yaratarak gayret etmek mümkün. Zira sahiden ya daima bir arada ya hiçbirimiz.
*Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
