Kimlik siyasetleri devrine girdik

Kimlik siyasetleri devrine girdik. Üstelik Türkiyecek, tahminen de dünyacak altüst olmuş bir kimlikler savrukluğu halindeyken bunları başka ayrı, üst ve alt kimlikler diye tartışmaya davet ediliyoruz. Kimliği daima kaybedip durduğum (ve bu yüzden başım daima belada) bir kağıt olarak tanımaktan öteye kendi hesabımca geçemiyorum, ancak insanların bu kimlik kederini de anlamak istiyorum.

Bu yüzden kimi felsefi-siyasi kavramları devreye sokmam gerekli. Kusuruma bakılmasın, zira epeydir kavramlarla düşünmeyi başaramayan bir dünyadayız ve herhalde şu İslami üst-kimlik sorunu, Türkiye Cumhuriyeti’nin başbakanı seviyesinde söylem edilmiş olsa bile bu kavram falan değildir. Kimlik, identitas iki şey ortasındaki aynılıktır ya da benzerliktir. Birebirlik varsa bu iki şey farklı farklı değildirler. Benzerseler ta baştan onların farklı farklı olduklarını varsayıyoruzdur. Yani onlara bir bireylik atfediyoruzdur. Affedersiniz lakin mesleğim sosyologluk olduğu için bu cins bir mantıksal bir sıkıntıyla uğraşmam kimilerini rahatsız edebilir. Ancak ne yazık ki toplumsal bilim ve siyaset bilimi literatürünün neredeyse bütününe yakını bu tipten kavramları (kimlik, aidiyet, kadınlık, erkeklik, azınlık, çoğunluk, etnisite, küresellik, yerellik vessaire…) tabir ettiklerine çok bol gelen, epeyce ağır bir usulde kullanıyor. Beşerler bu yüzden sanıyorlar ki herkesin kederi bir kimliğe sahip olmak, yaşadığı dünyada kendini bu kimlikle tabir etmek, hatta daha da berbatı bu kimliği arayıp durmaya mahkum olarak daima bir arayışta yaşayıp ölüp gitmek.

Üstelik bu “kimlik” denen şeyin bir de “bunalımı” var. Yani, bunalıyor. Ya da tahminen demek istiyorlar ki, onu arayıp bir türlü bulamazsanız yandınız, şizosunuz, depresifsiniz, paranoyaksınız, hatta daha da berbatı, nevrotiksiniz (nevrozu tanım eden Freud ve takipçilerinin psikozlar konusunda iler fiyat hiçbir şey söylemiş olmadıklarını bilerek söylüyorum bunu). Son analizde ise size “terörist” ya da “muhtemel cani” bile diyeceklerdir. Bu durumda sizden bir şey çıkmaz. Bu kimlik o kadar şanlı bir şeydir ki uğruna uçaklar binalara dalış yapar, içki içenler gettolara kapatılır, çeşitli vatandaşlık hukuklarından bahsedilir, giderek her şey aklıselim birinin artık tasarlayamayacağı bir düğüme karışır.

Ama bilmezler ki buhran temel buradadır: Bize bir kimlik meselemiz olduğunu söyleyenlerin yarattığı bir buhrandır bu. Kimsenin kimlik filan aradığı yoktur, varolduğunca yaşamak, yemek içmek, çalışmak, spor yapmak, müzik dinlemek istiyordur. Buna 17. yüzyıl düşünürleri insanın “doğal hali” derlerdi. Meğer spor yapmak ya da seyretmek için (bu ikisinin tıpkı şeyler olduğunu söylemek istemiyorum) bir kimliğe sahip olunması, yani Fenerli Galatasaraylı Beşiktaşlı vessaire olunmasının gerektiği üzere bir varsayım gündelik hayatımızın üstünde bir hayalet üzere gezmekte; müzik ise o denli “demokratik” bir şey ki, hakkında hiçbir tartışma yapamayacak ölçüde “herkes kendi sevdiğini dinlesin, madem ki demokratikiz, kendi alt-kimliklerini, alt-kültürlerini oluştursunlar, bakalım,” demek artık âdetten. Önemli bir çıkış yapmak gerekirse, insanların “kimlik” oluşturabilecekleri farklı farklı birliktelik şekilleri var. Bunlardan birçok fiziki yakınlık, münasebetiyle mecburilik asılları üzerine kurulmuştur: birincisi ailedir, mecburî evlenme kurallarına ve neredeyse mekanik (üremeye imkan verdiğince yer yer organik) birlikteliklere dayanır. Özgür falan değilsinizdir. İkincisi komşuluktur, tarih içinde nedendir bilmem geliştiği ve evrimleştiği ölçüde dinlerin ana kaynağı ve meşruiyeti haline gelmiş olan, en azından aile kadar fiziki yakınlığa dayalı bir ilgidir. Dinler bunu daima sevdiler ve “komşunu sev” sloganını daima lisana getirdiler. Ancak yeniden de din savaşları oldu, zira herkes komşumuz değildi. Tek farklı birliktelik biçimi “dostluk” olabilirdi, yani kimlik siyasetlerimizde en az kıymet verdiğimiz…

Herhangi iki ya da daha fazla kişi ortasında oluşabilen ve bireylikleri ayakta tutan, yok etmeyen tek birliktelik üslubu dostluk değil midir? “Dost acı söyler” diyerek dostluğa katlanmaz mıyız? Dostluğun bitişi, üstelik, evliliğin bitişi ya da komşunuzu dövmeniz ya da öldürmeniz kadar trajik de değildir. Kendi yollarınıza ayrılırsınız, olur biter. Dostluk özgürlükte yıkanan tek bağlantı tipidir, üstelik onu hayvanlarla, bitkilerle ve cansız varlıklarla bile kurabilirsiniz. Eski Yunanlılar “marangoz odun dostudur”, “demirci demir dostudur” demiyorlar mıydı? Kimlik Gilles Gaston Granger isimli bir Fransız filozofunun dediği üzere birçok vakit “statik” değil “jenerik” de olabilir, ki bu temel trajedimizdir: kimliğimi ifşa ettiğimde artık asla birey olamam. Mesela derim ki “bütün erkekler hıyardır”, ve bana zarurî olarak derler ki, “işte bir feminist”. Derim ki, “kadınlara da inanç olmuyor yahu”, derler ki işte sana bir “maço”, bir “hırbo”. Ve derim ki “Kürtler …”, “Avrupa…” vessaire… Bireye erişmeden söylem ettiğim her çeşit genellik… Ancak tuhaftır daima kendi yargımla yargılanmaz mıyım? Deleuze ve Guattari’nin Felsefe Nedir? kitabında olduğu üzere, masaya peynir geldiğinde, “ama bu peynir kokuşmuş” derseniz, birilerinin size “kokuşmuş olan sensin, allahın köylüsü, bu rokfor peyniri” demesinin yolu da açılmış olur. Hasebiyle kolay kolay birey olamayız.

Telaffuz ettiğimiz her yargı, her kelamımız bizi ortamın ve bağlamın ancak temel değerlisi cemiyetin ya da toplumun içinde muhakkak bir pozisyona yerleştirir ki, o pozisyonda tek başımıza olsak bile sonuçta bir kümeye üyeyizdir: burjuva-proletarya, kadın-erkek, yetişkin-çocuk, feminist-maço, liberal-muhafazakar… Değerli olan bunların adlandırmalardan ibaret olduğunu unutmamaktır. Kendi niyetlerimiz, yargılarımız bizi ayırt ediyorlar ancak daima oburlarının gözünde. Bunu bu türlü bırakırsak daima pasif olacağız ve bu “kimlik” yargısından kaçmayı başaramayacağız. Üstelik bunun Tanrısal-uhrevi bir düzeneğe sahip olmasına bile gerek yok. Fakat “kimlik yargısı” dediğimiz bu halden kaçmak nasıl mümkün olabilir? Olağan ki onu aklımızla yıkıp parçalayarak… Ancak o vakit her şeyi tek ve tıpkı bir düzleme yaymak, oradan algılamak, hissetmek ve bu duruma bağlı olarak düşünmek zorunda değil miyiz? Mesela bu stilde düşünmenin kurucularından Spinoza “doğa asla kavimler, milletler, sınıflar, zümreler yaratmaz, yalnızca bireyler yaratır” demişti. Her cinsten “kimlik” onun felsefesince bir “figmens”, bir “sanı”, hatta daha hakikat evirelim, bir “uydurma” idi. Bayle’ın Spinoza’ya ait olarak yazdığı “Hıristiyan usulüne bürünen İlah on bin Türkü öldürdü” formülü enfestir. Ancak “Hıristiyan üslubuna bürünen İlah on bin Türk kılığına bürünen Tanrı’yı öldürdü” diyebilmek şartıyla…

Bu çerçevede değinilmesi gereken bir nokta daha var: Rastgele bir kimlik tanımlandı diye varsayılsa ona kesinlikle bir üst-kimlik de atfedilecektir. Bu, toplumsal bilimlerde Durkheimcı denebilecek düşünme şeklidir ve buna nazaran toplum sui generis, kendinden menkul, kendini meydana getirmiş olan, ya da “kendi cinsinde”), bireyliğin bittiği, diğer bir deyişle bireyin kendini bitmiş hissettiği noktadan itibaren başlar. İçselleştirilmiş ya da baskıcı rastgele bir “yaptırım” tahayyül etmeye başladığımız andan itibaren biteriz, yani artık üst-kimliğimizin, diğer bir deyişle toplumun alanındayız. Biz ontik varlıklarız, toplum ise ontolojiktir, vardır ve daima şu ya da bu ada sahip olan şu ya da bu toplumdur. Buna nazaran mesela Hıristiyan toplumu, İslam toplumu, Fransız toplumu, Iroquois toplumu, bütün farklılıklarına karşın hiç değilse “vardırlar” ve Durkheim bu varlık konusunda bize bol bol metodolojik ve teorik teminatlar vermektedir. Kimlik olunca onun “bunalımı” da, üstte değindiğimiz üzere, kaçınılmazdır. Bir aidiyet duygusu olarak kimlik hissedilmediğinde “anomi” olur ve sonuçta intihara dek sürüklenebilirsiniz. Durkheim bu cinsten intihar üstüne koskoca bir araştırma yayımlamıştır.

Yine de birey ile toplum ortasında yapay bir istikrar vardır ki, onun sayesinde yaşayabiliyoruz. Hiç değilse toplumsal bilimler ve psikoloji keskin ayrımları çerçevesinde bizi paylaşıyor, üstleniyorlar. Biri o üst-kimlikle uğraşırken başkası bireylerle uğraşıyor. Neyse, her şeyi kimliğe bağlamakla Emile Durkheim toplumsal bilimlerin inşasına mesela bir Weber’den ve Yeni-Kantçılardan çok daha büyük bir ziyan vermiştir. Konutumuzu yurdumuzu kaybettiğimizi söyleyip duran bir Heidegger’den bile daha fazla… Toplumsal bilimlerin bir öteki “kurucu babası” (terim mazur görülsün, kimlikle filan alakası yok, ancak klasik toplumsal bilimlerin akademik lisanına yerleşmiş) olan Gabriel Tarde’ı, vaktinde Durkheim’la giriştiği polemiği kaybederek unutuluşa terk edilen bir düşünürü okumuş olmalarına karşın her şeyi üst-aidiyetlere, kimliğe, yani millete, kavme vs. aktaran birinci periyot Türk “sosyologlarını”, Ziya Gökalp’i, Nurettin Topçu’yu da bugün hâlâ “milli” olması istenen kimliğimizi arayıp dururken okuyup durmuyor muyuz? Halbuki Tarde Durkheim’la giriştiği polemiklerde bireyliğin çok daha karmaşık, çoğul kimlikli olduğunu ispatlamaya çalışmıştı ve bireycilikle, hatta spiritüalizmle suçlandığında “hayır, ben bireyin toplumdan, küçüğün büyükten her vakit daha karmaşık olduğunu söylüyorum” diyebiliyordu. Kimlik o denli bir varsayımdır ki ayakta tutulabilmesi için sonsuz sorumluluklar, sonsuz borçlar üretilmesi ve bunların üstelik efektif kılınması gerekir. Mesela dinî bir kimlik ahireti, daha incesi İlah yargısını varsayar. Ruhun vücut öldükten sonra son yargı gününe dek varlığını sürdürmek zorunda olması işte bu yüzdendir. Ruh, hasebiyle, kimliktir. Fakat ahiret nezdinde nüfus fazla gelirse (mesela Protestan kimliğinin bir varsayımı), yani cennet artı cehenneme sığılamıyorsa artık ruhlar yollarını kaybedecekler, birçoğu tek bir bedende, lakin bazen de biri birçok bedende tekrar mevcut olmaya girişecektir. Bunun için Klossowski’nin fantezi romanı Baphomet‘i okumak kâfi.

Her durumda kimliklerimiz “vatandaşlık numarası” denen kağıdın dışında Müslüman, Hıristiyan, Türk, Çinli, Avrupalı vessaire tipinden ayrımlayıcı, ya da “biz insanız” gibisinden evrenselleştirici ve genelleştirici tipten önyargılardan öbür bir şey değiller. “Çoğul kimlikler” kavramı kullanılarak bu kısırlık aşılmaya çalışıldı ancak kimliğin ne olduğunu tanım edemezsek çoğulunu asla tanım edemeyeceğimiz açıktır, hatta apaçıktır. Olağan ki kimi beşeri halleri kimlik kavramından uzak tutabilmek kaidesiyle: yaşantılar ve tecrübeler evvel gelir buna nazaran. Mesela eşcinsellik bir kimlik olarak yozlaşmadan evvel bir yaşantı, bir hayat tecrübesidir. Lakin din de, milliyetçilik de, kapitalizm de, hastalık da, çocukluk da, seks de… Bunların hepsi de tecrübelerdir, yaşantılardır, kimlikler değil. Bütün bir hayatın durağan, resmi basımevinden çıkmış kağıtlarla ya da bir televizyon kanalının lisanının ne olduğuyla sınırlandığını sanmak günümüz siyasetinin temeli haline geldiyse hatırlatmak gerekir ki, istediği kadar uhrevi görünsün (ya da o denli sunuluyor olsun), istediği kadar alt ya da üst olsun, ve tekrar, istediği kadar “çoğul” olsun, kimlik denen şey tüzel bir varsayımdan öteki bir şey değil ve sosyolojik olarak hukukun tahlilinden öte hiçbir geçerliliği yok.

Kaynak: Körotonomedya