Koşuyorum, vakte dikkat kesiliyorum

Herhalde 7-8 yaşındaydım. Annemle mahallenin bakkalına girdik. Bakkal teyze beni bir müddettir görmemiş olacak ki ne kadar büyüdüğüme dair bir şeyler söyledi. Bu tespit, annemle ortalarında kısa bir sohbeti tetikledi. Aylar, yıllar nasıl da uçup geçiyordu. Bu türlü demişlerdi.

O an söylenenlerle pek de münasebet kurabildiğim söylenemezdi. Koca bir yıl nasıl uçup geçebilirdi ki?

Bu yazıyı yazarken 30’lu yaşlarımın ortasındayım. Artık annem ve bakkal teyzenin aylar ve yıllar konusunda haklı olduklarını biliyorum. Hakikaten vaktin nispi yapısı ne bu yazıda ne de 1990’ların sonunda Ankara’daki bir mahallenin bakkalında keşfedildi. Tam da bu yüzden yeni bir kelam söylemek sıkıntı. Ağzını açan Borges’lere, Tanpınar’lara çarpıyor.

Yeni bir şey söylemekte zorlanabileceğim bir öteki bahis da koşmak. Murakami koşmasaydı yazamayacağını beyan ettiğinden bu yana edebiyatla dayanıklılık sporları ortasındaki bağla ilgili ne varsa lisana getirilmiş üzere. Ben de bir yılı aşkın müddettir uzun uzaklık yarışlarına hazırlanıyorum. Haftada 5-6 idman yapmayı gerektiriyor, yani gündelik hayatımın etrafına itinayla yerleştirilmesi, hatta gündelik hayatımı etrafında şekillendirmek gereken büyük bir taahhüt. Çok vakit alıyor, bu yüzden de vaktin kendisiyle kaçınılmaz bir bağı var.

Ayların, yılların uçtuğu, yani vaktin süratli geçtiği fikrinin çabucak arkasına eklemlenen bir his var, eldeki kısıtlı vakti verimli kullanma korkusu. Sabah 4’te kalkıp buz banyosuna giren CEO kıssaları, muharrirlerin renkli tablolara dökülmüş çalışma rutinleri, türlü türlü ferdî gelişim tavsiyeleri sanıyorum ki buradan çıkıyor. O vakit tahminen bunu vakti denetim etme derdi olarak da isimlendirebiliriz. Meğer kısıtlı vakitle kurulabilecek tek bağlantı bu değil.

2022’nin kalburüstü sinemalarından Tár’ın başkarakteri, Lydia Tár isimli bir orkestra şefi. Sinemanın başındaki röportaj sahnesinde bir orkestra şefi olarak vakit kendi denetimindeymiş illüzyonunu nasıl yarattığından bahsediyor. Kelama “Ben olmadan müzik de başlamaz,” diye giriyor, sonra değerli bir itirafta bulunuyor. Bir elini vaktin kendisiyle eşlediği için istediğinde yavaşlayıp hızlanabildiğini, tüm orkestrayı, hasebiyle onları dinleyen seyirciyi de dilediği süratte, dilediği istikamete sürükleyebildiğini anlatıyor. Bu yüzden kimi anlarda vakti durduruyormuş, onu önemsemiyormuş üzere görünebileceğini, halbuki vaktin akışını en çok kabullendiği, bu akışa herkesten daha çok dikkat kesildiği anların bunlar olduğunu belirtiyor. Sinemanın sonunda kudretini kaybettiğini de tam aykırısını gösteren bir sahneyle anlıyoruz. Tár, artık vakti denetim ediyormuş illüzyonunu yaratamıyor. Tersine, bir hayran kümesinin kostümleriyle izlemeye geldiği sineması yakalamaya çalışan bu sefer kendisi.

Tár, bu açıdan geçen yılın en âlâ sinemalarından Anatomy of a Fall’a benziyor. Anatomy’de kocasını öldürmekle yargılanan Sandra, ortaya çıkan ses kayıtlarındaki tartışmada kendi vaktini kendine ayırabilmeyi savunuyor. Çocuğuna karşı sorumlulukları var, bunların farkında, büyük ölçüde yerine de getiriyor. Kendi vakit algısının çocuğu ya da kocası tarafından belirlenmesine ise şiddetle karşı çıkıyor. Elbette Tár’ı taciz ekseninden bağımsız pahalandırmak sıkıntı, lakin bu iki sinemada de kendi vaktine tutkulu bayanların direkt makûs ya da kuşku duyulan karakterlere dönüştüğüne şahit oluyoruz.

Spora dönelim. Olimpiyat Oyunları’nın klâsik sloganı Citius, Altius, Fortius, yani “Daha Süratli, Daha Yüksek, Daha Güçlü”. Öbür bir deyişle, başarılı olmaları için sportmenlerin süratli, atletik ve güçlü olmaları bekleniyor. Fakat bu kıstasların hepsini karşılamayan, örneğin çok atletik olmayan ya da harikulâde yetenekliymiş üzere görünmeyen, tekrar de kendi branşlarında çok başarılı olan atletler da var. Bu sportmenlerin muvaffakiyetlerini açıklarken yorumcuların “Sanki vakit onun için farklı, daha yavaş akıyor,” üzere tabirlere başvurduğuna şahit oluyorum. Basketboldan Luka Dončić, Nikola Jokić, biraz daha geçmişe gidersek Dejan Bodiroga üzere örnekler vermek mümkün. Top ellerindeyken izlerseniz, oyun gerçekten yavaşlıyor, güya kolaylaşıyor, herkes de onlara ayak uydurmak zorunda kalıyor. “Yavaşlık ile hatırlama, sürat ile unutma ortasında bâtın bir bağlantı vardır. Bir şey hatırlamak isteyen yürüyüşünü yavaşlatır,” diyordu Kundera. Bu oyuncular da isterlerse bir şey hatırlıyormuş üzere yavaşlıyor, sonra da hatırlamaya bedel anlar yaratıyorlar.

Koşu idmanlarım genelde birer saat sürüyor, içerikleri değişiyor. Kimilerinde suratı önemsemeden, kendimi rahat hissettiğim tempoda koşmam gerekiyor, kimilerinde suratımı artırmam gereken kısımlar oluyor. Başlarda bunu vakti bükmeye benzetiyordum. Sonuçta 4:20 pace ile, yani saatte yaklaşık 13-14 km süratle koşarken algıladığın vakit öteki, 6:30 pace ile, yani saatte yaklaşık 9-9,5 km süratle koşarken algıladığın vakit diğerdi. Adımların ne kadar hızlanıyorsa, vakit o kadar yavaşlıyordu, o denli sanıyordum. Halbuki vaktin kendisi sabit. Koşunun tanıdığı eşsiz lüks ise şu: O bir saat boyunca hiçbir dış etkene yer yok. Yapman gereken tek şey koşmak.

Pazarları uzun koşularım var. Suratın yeniden pek de değerli olmadığı bu idmanlar kimi vakit 2,5-3 saati buluyor. Meraklı olanlar için koşarak kentin farklı noktalarını keşfetme fırsatı. Doğal yer istikamet duygusu kuvvetli olmayan benim gibiler için her vakit çok da kolay olmayabiliyor bu. Ben de meskene iki dakika yürüme arasındaki parkın etrafında tıp atıyorum. Bir tıp yaklaşık 1,2 km, yani yavaş tempomla 7-8 dakika civarında bitiyor. 7 dakika olduğunu varsayıp 2,5 saat koştuğumu düşünürsek, demek ki yaklaşık 21 çeşit atıyormuşum. İşte bu 21 tıp boyunca parktaki değişimi gözlemlemek o kadar keyifli ki… Bazen sabahları çocuklar için birer kilometrelik yarışlar düzenliyorlar, heyecanla koşturan çocukların, kimi vakit onlardan da heyecanlı ebeveynlerinin bulunduğu alanın etrafından dolanıyorum. Yarış bitince sonlarını çizen işaretler de toplanıyor, parka yeni beşerler geliyor. Banklara oturuyor, çimlere uzanıyor, frizbi oynuyor, doğumgünü kutluyor, bir müddet sonra konutlarına dönüyor ya da bir sonraki programlarına yol alıyorlar. Denk geldikçe uzaktan selamlaştığımız, köpekleriyle birlikte koşan çift yanımdan geçiyor, baş selamı vereceğim noktayı uzaktan tartmaya çalışıyorum. Tenis kortunda servis atılıyor, puanın sonunu göremeden başımı çevirmem gerekiyor. Genç bir çocuk futbol alanındaki konilerin etrafından geçip kaleye şut çekiyor, top dışarı giderse benden geri atmamı bekler mi diye düşünüyorum. Aklıma şahane bir yazı fikri geliyor, durup not almıyorum, koşu bitince hatırlamazsam aslında hiç benim olmamıştır. Hatırlayamıyorum. Parkta vakit akıyor, hayat devam ediyor.

Tanpınar Bursa’da şahit olduğu, “ikinci zaman” diye isimlendirdiği olguyu şöyle açıklıyordu: “Yaşadığımız, gülüp eğlendiğimiz, çalıştığımız, seviştiğimiz vaktin yanı başında, ondan daha çok diğer, çok daha derin, takvimle, saatle alakası olmayan; sanatın, ihtirasla, imanla yaşanmış hayatın ve tarihin bu kentin havasında ebedi bir mevsim üzere ayarladığı velut ve yekpare bir vakit.” Velut sözcüğünün manasına bakmam gerekiyor, doğurganlık, verimlilik diyor Google. Koşmak bana velut bir vaktin denetimle değil itinayla ilgisi olduğunu hatırlatıyor. Evvel bükebildiğini sandığın, sonra heyecanla dikkat kesildiğin bir vakit.

Koşarken kullandığım uygulama Training Peaks, 2023’ün son günlerinde bana yıllık koşu dökümümü bildiriyor. Spotify’ın yıllık özetleri gibisi bir karne heyecanı. En çok ilgimi çeken istatistik şu: Koştuğum araya ulaşmak için tam 3,7 milyon korgi köpeğini yan yana koymamız gerekiyormuş.

Koşarak geçmiş bir yıl. Resmen uçup gitmiş.