Yetmiş yıl evvel (6 Mayıs 1898’de) Milano’nun ortasında bayanlı erkekli personellerin katıldığı bir kitle gösterisi yapıldı. Bu şova yol açan olaylar, bu yazıda yer veremeyeceğimiz kadar uzun bir tarihe sahip. Şov, General Beccaris’e bağlı ordu tarafından hücuma uğrayıp dağıtıldı. Öğlen vakti, atlı askerler kalabalığın üzerine saldırdı: Silahsız emekçiler barikatlar kurmaya çalıştılar. Sıkıyönetim ilan edildi ve ordu üç gün boyunca silahsızlarla çatıştı.
Resmi sonuçlara nazaran 100 personel öldü, 450 personel yaralandı. Bir polis, bir asker tarafından kazara öldürüldü. Orduda kayıp yoktu. (İki yıl sonra I. Umberto, katliamdan sonra “Milano kasabı” General Beccaris’i halkın ortasında kutladığı için öldürüldü.)
Yazmakta olduğum bir öyküye gerekli olduğu için 6 Mayıs’ta Corso Venezia’da gerçekleşen bu şovun kimi istikametlerini anlamaya çalışıyordum. Bu süreç içinde, şovlar hakkında tahminen daha yaygın biçimde geçerli olabilecek birtakım sonuçlara vardım.
Kitle şovları, ayaklanmalardan yahut isyanlardan farklı tutulmalıdır; bununla birlikte (şimdi artık seçkin rastlanan) kimi durumlarda, kitle şovları ayaklanmaya veyahut isyana dönüşebilir. Ayaklanmanın gayesi çoklukla acildir (bu aciliyet, tabir ettiği çaresizliğe denk düşer): Yiyeceği ele geçirmek, mahpusları kurtarmak, mülkü yakıp yıkmak. Devrimci isyanın gayeleriyse uzun vadeli ve daha kapsayıcıdır: En son gayesi, devlet iktidarını ele geçirmektir. Halbuki şovun gayeleri semboliktir: Çabucak hiç kullanılmayan bir gücü gösterir.
Kalabalık bir insan topluluğu aşikâr ve evvelce saptanmış açık alanda bir ortaya gelir. Az çok silahsızdırlar. (6 Mayıs 1898’de büsbütün silahsızdılar.) Siyasetlerini protesto ettikleri devlet otoritesinin hizmetindeki baskı güçlerine karşı kendilerini amaç olarak ortaya koyarlar.
Teorik olarak, şovlarda yaygın görüşlerin veya hislerin gücünü ortaya koymak amaçlanır: Teorik olarak, şovlar devletin demokratik vicdanına bir sesleniştir. Lakin bu, varlığı pek olası olmayan bir vicdanı varsaymak demektir.
Devlet otoritesi demokratik tesirlere açıksa şov pek gerekli olmayacaktır; açık değilse, otoritenin, hiç de gerçek tehdit taşımayan bu boş güç gösterisinden etkilenme ihtimali düşüktür. (Zaten kurulmuş olan alternatif devlet otoritesini desteklemek için yapılan bir şov –Garibaldi’nin 1860’ta Napoli’ye girmesinde olduğu gibi- özel bir durumdur ve tesirini çabucak gösterebilir.)
Gösteriler, demokrasi unsurunun şimdi ismi bile konmamışken başlamıştır. Çartist’lerin [adını “çart” yani “bildirge”den alan, İngiltere kökenli personel hareketi] birinci kitle şovları, demokrasi prensibinin kabul edilmesini sağlamak için yürütülen çabanın bir kesimiydi. 1905’te St. Petersburg’da Çar’a dilekçe sunmak için bir ortaya gelen kitleler, mutlak bir monarşinin acımasız gücüne hitap ediyor, böylelikle kendilerini ona bir maksat olarak sunuyorlardı. Bu olayda da kitleler –bütün Avrupa’da görülen yüzlerce misal olayda olduğu gibi- kurşunlanarak yere seriliyordu.
Öyle görünüyor ki şovların gerçek işlevi, varolan devlet otoritesini ciddiye alınabilecek bir ölçüde ikna etmek değildir. Bu türlü bir gayeden kelam etmek, sırf işleri kolaylaştıracak bir rasyonalizasyondur [akıl yürütmedir].
Gerçek şudur ki, kitle şovları birer ihtilal provasıdır. Stratejik, hatta taktik provalar değil, devrimci bilince ulaşma provaları. Provayla gerçek şov ortasında geçen müddet epey uzayabilir: Bunların nitelikleri –provası yapılan şuurun yoğunluğu– farklı durumlarda epeyce değerli değişiklikler gösterebilir: Fakat, bu prova ögesini taşımayan şovların resmi olarak kışkırtılan halk şovları olarak tanımlanması daha hakikat olur.
Ne kadar tabiatıyla doğarsa doğsun, bir şov kendisini sıradan hayattan ayıran icat edilmiş bir olaydır. Kıymeti, işte bu icat randımanı oluşundan kaynaklanır; zira öngörme gücü, prova niteliği burada yatar.
Kitle gösterisi, katılanları, varolan bir işleve reaksiyon oluşturmak üzere değil, kendi işlevini inşa etmek üzere bir ortaya toplamasıyla öbür kitle hareketlerinden ayrılır: Bu bakımdan kitle gösterisi –grev kelam konusu olduğu vakit bile– işyerlerindeki her türlü personel toplanmasından veyahut rastgele bir seyirci kalabalığından ayrılır. Sırf bir ortaya gelmiş olması bile yerleşik tertibi tehdit etmeye yeten bir birlikteliktir bu.
Devlet otoriteleri, kitle şovlarına katılanların sayısı konusunda ekseriyetle palavra söylerler. Ne var ki bu palavra fazla bir şey değiştirmez. (Gösteriler devletin demokratik vicdanına nitekim bir seslenme olsaydı, o vakit bu palavra tahminen bir mana taşırdı.) Katılanların sayısının değeri, şova dahil olanların veyahut yakınlık duyarak izleyenlerin direkt yaşadıkları deneyimlerde yatabilir. Bu beşerler için, sayılar artık sayı olmaktan çıkar; duyduklarının kanıtı, tahayyül ettiklerinin sonuçları olur. Şov ne kadar büyük olursa, katılanların toplam kolektif gücü açısından o kadar tesirli ve acil (görülebilir, işitilebilir, dokunulabilir) bir sembolizasyon (eğretileme) haline gelir.
Sembolizasyon diyorum, zira bu halde kazanılan güç, orada bulunanların saklı (potansiyel) gücünü de, bir şovda sergilendiği kadarıyla gerçek güçlerini de hiç kuşkusuz aşar. Ne kadar çok kişi olursa, orada olmayanları birbirlerine ve kendi kendilerine o kadar uygun temsil ederler. Böylece kitle gösterisi, bir soyutlamaya hem vücut verir, hem de onu yaygınlaştırır. Ona katılanlar, bir sınıfa ilişkin olduklarını daha kesin olarak fark ederler. Bu sınıfa ilişkin olmak, sadece ortak bir bahtı imâ etmenin ötesine geçerek, ortak bir fırsatı temsil etmeye başlar. İlişkin oldukları sınıfın işlevinin kısıtlı kalmasına artık gerek olmadığını fark etmeye başlarlar; bu sınıf da, tıpkı şovda olduğu üzere, kendi işlevini kendisi inşa edebilir.
Devrimci bilinç, gösteri yerinin seçimi ve taşıdığı manayla bir öteki yoldan da prova edilir. Şovlar, temelde kentlere hastır; ekseriyetle, kent veyahut millet açısından sembolik paha taşıyan bir merkezin mümkün olduğunca yakınında yer alacak biçimde planlanır. “Hedefleri” nadir olarak stratejik kıymette –tren istasyonları, kışlalar, radyo istasyonları, havaalanları– olur. Kitle gösterisi, bir kent veya başşehrin sembolik ele geçirilişi olarak yorumlanabilir. Burada da sembolik olma yahut eğretileme, şova katılanların faydasına işler.
Göstericilerin icra ettiği sistemsiz bir olay olsa da, şov, çok değişik gayeler için kullanılmak üzere planlanan kent merkezinin yakınında yer alır. Göstericiler, yürüyüp geçtikleri sokakların veyahut doldurdukları açık alanların olağan yaşantısını kesintiye uğratırlar. Bu bölgeleri “kesip ayırırlar” ve şimdi buraları tümüyle işgal edecek güçleri bulunmadığından, hâlâ mahrum oldukları gücü sergilemek için bu bölgeleri süreksiz bir sahneye dönüştürürler.
Göstericilerin, sahnelerini çevreleyen kent hakkındaki görüşleri de değişir. Şov yaparak, gündelik hayatlarını sürdürürken ferdi veya kolektif olarak elde edebildiklerinden çok daha büyük bir özgürlük ve bağımsızlık –ayrıca randımanı değersiz olsa da, daha fazla yaratıcılık- sergilerler. Gündelik hayatlarında, koşulları sırf bir ölçüde değiştirebilirler; şov yaparken ise sembolik olarak koşulların karşısına tam da kendi özvarlıklarını çıkarırlar.
Bu yaratıcılık, özü gereği ümitsiz, ödenen bedel de yüksektir tahminen; fakat göstericilerin bakış açılarını süreksiz olarak değiştirir. Bir bütün olarak kenti kuranın ve sürmesini sağlayanın, kendileri veyahut temsil ettikleri bireyler olduğunu fark ederler. Kente diğer bir gözle bakmaya başlarlar. Kendilerine ilişkin bir eser, zımnî güçlerini azaltmak yerine pekiştiren bir eser olarak görmeye başlarlar onu.
Son olarak, devrimci şuurun prova edilmesinde başvurulan öteki bir yol daha vardır. Göstericiler, kanun ve nizam güçleri denen şeyin karşısına maksat olarak kendilerini koyarlar. Yeniden de, oluşturdukları maksat ne kadar büyük olursa, kendilerini o kadar güçlü hissederler. Bu, ne o sıradan “sayıların gücü” prensibiyle, ne de kitle psikolojisine ait kaba saba teorilerle açıklanabilir. Gerçekteki incinebilirlikleriyle yenilmezlik hisleri ortasındaki terslik, göstericilerin devlet otoritesine dayattıkları ikileme denk düşer.
Otorite ya boyun eğmeli ve kalabalığın istediğini yapmasına müsaade vermelidir: Bu durumda, sembolik olan aniden gerçeklik kazanır; kalabalığın örgütlenmeden ve hazırlıktan mahrum oluşu zafer kazanmasını engellese bile, olay, otoritenin zayıflığını stantlar. Veya otorite karşılık vermek ve kalabalığı şiddet kullanarak dağıtmak zorunda kalacaktır: Bu durumda da, bu türlü bir otoritenin demokratik olmayan niteliği, kitle önünde sergilenmiş olur. Kelam konusu kaçınılmaz ikilem, sergilenen zayıflıkla sergilenen otorite ortasındadır. (Resmi olarak onaylanan ve denetlenen şov, tıpkı ikilemi ihtiva etmez: Bu çeşit şovun sembolikliği sansür altına alınmıştır: İşte bu yüzden ben onu yalnızca seyirlik şov olarak isimlendiriyorum.)
Otorite, neredeyse değişmez bir biçimde, daima şiddet kullanmayı seçer. Otoritenin sergilediği şiddetin derecesi, pek çok faktöre bağlıdır; lakin şovun oluşturduğu fiziki tehdit bu faktörler ortasında pek yer almaz. Tehdit, özünde semboliktir. Lakin otorite, şova saldırmakla, sembolik olayın tarihi bir olay hâline gelmesini sağlamış olur: Hatırlanacak, ders çıkarılacak, intikamı alınacak bir olay.
Şiddeti üzerine çekmek, şovun tabiatında vardır. Yol açtığı provokasyon da şiddete dayalı olabilir. Lakin sonunda, ortaya koyduğu tesirden daha fazlasına kendisi katlanmak zorunda kalacaktır. Bu hem taktik bir gerçektir, hem de tarihi. Şovların tarihi rolü, varolan devlet otoritesinin adaletsizliğini, acımasızlığını, mantıksızlığını göstermektir. Şovlar, masumiyetin ortaya koyduğu protestolardır.
Ancak masumiyet iki türlüdür; bu iki tıp, sadece sembolik düzeyde tekmiş üzere ele alınabilir. Siyasi çözümleme ve devrimci aksiyonun planlanması maksadıyla, bu iki tıbbın birbirinden farklı tutulması gerekir. Savunulması gereken bir masumiyet vardır: Biri adaletten kaynaklanan masumiyettir, başkası deneyim yoksunluğu sonucunda ortaya çıkan masumiyet.
Gösteriler, siyasi istekleri, daha bunları doğuracak siyasi vasıtalar oluşturulmazdan evvel tabir ederler. Şovlar, kendi isteklerinin gerçekleşmesini öngörür, böylece de bu isteklerin gerçekleşmesine katkıda bulunurlar; lakin kendi başlarına bu istekleri elde edemezler.
Herhangi bir gerçek tarihi durumda, devrimcilerin üzerinde karar vermeleri gereken sorun, daha fazla sembolik provanın gerekli olup olmadığıdır. Bundan sonraki safha, şovun kendisi için taktik ve strateji eğitimi yapmaktır.
*Bu yazı, birinci olarak 23 Mayıs 1968’de haftalık New Society mecmuasında yayımlanmıştır. Türkçeye Müge Gürsoy Sökmen tarafından çevrilmiş ve John Berger’in 19 yazısını bir ortaya getiren O Ana Adanmış (Metis Yayıncılık, 1988) isimli kitapta yer almıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan şiddetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
