Pulvis et umbra sumus
(Toz ve gölgeden ibaretiz)
Lütfen diziyi izlemeden bu yazıyı okumayın.
Sık sık yerli dizi izleyen biri değilim. Beğenmediğimden değil, vakitsizlikten daha fazla. Ancak yurtdışında yaşayan herkes üzere, Türkçe konuşulduğunu duyma isteğiyle bazen bir dizi bulur, arka arda izlerim. Hiçbir beklentim olmadan yöneldiğim Kızılcık Şerbeti beni yarım saat içinde kendine bağladı. Gece gündüz demeden, gözümü kırpmadan diziyi izlemeye başladım. Ben daha çekilmiş kısımları yarılamamışken, dizinin RTÜK’ten aldığı durdurma cezası gündeme geldi. Şaşırdım dersem palavra olur. Hikâye, tüm kahramanlarıyla AKP iktidarının yapıtı olan yeni Türkiye’nin dört dörtlük bir alegorisi olmuş. Kendini ne görmek ne göstermek isteyen iktidar bize bu yasakla Kıvılcım’ın kelamlarıyla “Ben bu orta aynaya bile bakamıyorum. Senin yüzüne nasıl bakarım?” diyor.
Kızılcık Şerbeti‘ni maksadında ve üslubunda samimi bulduğumun altını çizerek başlamak istiyorum. Bizi bilgisiz yerine koymayan, ne yaptığını bilen, bunu dürüstçe ve layıkıyla yapmaya uğraş eden bir imal var karşımızda. Uzun vakit sonra bende birinci kere yazma hevesi uyandırdı. Boğazımızda düğümlenen, öfkeden ve çaresizlikten konuşamadığım birtakım sıkıntıların konuşabilir hâle gelmesine yardım etti. Kahramanlarımızın daima tükettiği acı kahveler ya da ismi üstünde “kızılcık şerbeti” üzere bir dizi. Evvel bunları takdir etmemek ayıp olur, emeği geçen herkesin eline sıhhat.
Türkiye alegorisi
Bu hikâyede herkes var. Nereden gelmiş, ne yaşamış, ne düşünmüş, ne yapmış olursak olalım ağır biçimde özdeşleşecek bir karakter var ekranda. Bu özdeşleşme seyircinin çerçevede gördüğü bir karakterle bütünleşmesi, onda kendini, geçmişini bulması, başına gelenleri kendi başına geliyormuşçasına deneyimlemesine neden olur. Bu yalnızca kendimize benzettiğimiz karakterlerle ortamızda doğabilecek bir bağ değildir. Seyir anında anılarla dolu bir vazo kırılırken o vazoyla kırılmak, ihmal edilmiş bir kız çocuğunun yerlerde sürüklediği bez bebeğin perişanlığıyla ezilmek, özgürce koşan atların coşkusuyla havalanmak, yani bir manada o an için onlar olmak, onlarla birlikte kırıldığımız, ezildiğimiz, coştuğumuz vakitlere seyahat etmek mümkündür.
Bu çeşitten özdeşleşmeler anaakım her hikâyede olur, ancak Kızılcık Şerbeti‘nin hoşluğu burada bitmiyor. Birtakım karakterlerle çok daha keskin bir biçimde özdeşleşmenin yanı sıra Kızılcık Şerbeti bize tüm karakterlerle empati yapma imkânı veriyor. Herkesi anlamakla kalmıyor, pek çok karakterde gurur duyduğumuz bir modülümüzü, bir olgunluğumuzu, bir fedakârlığımızı kimi karakterlerde de saklamaya çalıştığımız bir gölgemizi, bir hırsımızı, bir kıskançlığımızı buluyoruz. Olaylar geliştikçe yalnızca severek takip ettiklerimizde değil bayıla bayıla nefret ettiğimiz karakterlerde bile türlü türlü hâllerimizi görüyoruz.
Kızılcık Şerbeti yakın tarihimizi Alev’in kızgın bir anında eline geçmiş bir bardak soğuk su üzere boşaltıverdi yüzümüze. Anlaşılma umudumuz yok olmaya yüz tutmuşken gözlerimiz açıldı, boğazımızdaki düğüm çözüldü. Kendimize geldik. İster kardeşinin “Seyit Onbaşı” diyerek dalga geçtiği Kıvılcım olalım ister bencilliği, düşüncesizliği ve anlayışsızlığıyla bizi küplere bindiren Fatih, fark etmez. Yeri geldiğinde Alev üzere günah keçisi ilan edildik, harekete dökmemiş bile olsak bile Nilay üzere kıskandık. Uzun vakittir beklediğimiz bir Türkiye alegorisi var karşımızda.
Şimdi tabloya biraz daha yakından bakalım.
Kendi yanılgılarını görmeyen, özür dilemeyi bilmeyen, kabahati daima diğerlerinde arayan her daim ergen Fatih, AKP iktidarını temsil ediyor. Kendi üzere düşünenlerle, kendine hayran olanlarla çok memnun, çok kibar, fedakâr ve sevgi dolu. Onlar Fatih’i “beyaz atlı prens” sanıyor. Fatih açık fikirli olduğunu söylediği hâlde tenkide hiç tahammülü yok. Doğrularından bir milim şaşılmasını büyük gönüllülükle tahammül edilecek tehlikeli bir tuhaflık, hatta şahsına yapılmış bir hakaret olarak görüyor. “Bizim her anlayışa hürmetimiz var” derken tek emeli tatlı lisanla adım adım Doğa’yı değiştirmek, kendine ve ailesindeki bayanlara benzetmek.
Hayalleri, aşkı ve karnındaki çocukların geleceği için olmayacak dualara amin diyen Tabiat, yeterli niyetle de olsa, İslamcıların apaçık ortada duran yanılgılarına kılıflar, mazeretler uyduran “iyi niyetli” liberalleri temsil ediyor bu tabloda. “Neden olmasın? Bir de bunu deneyelim. Neden korkuyoruz? Onlar da bu türlü inanıyor. Onlar da bunu yanlışsız buluyor. Hürmet gösterelim.” Doğa’ya kalırsa ortak bir nokta kesinlikle var, o noktada herkes çok daha keyifli olacak. Sevgi kazanacak. Tabiat içtenlikle inanıp çıktığı bu yoldan biraz da yanılgı yaptığını kabullenememekten ötürü dönemiyor. Yeri bilinmeyen “orta noktayı” bulabilmek ismine tek başına adım adım başka tarafa kayanın kendisi olduğunu görmezden gelerek sabırla elinden gelen her yolu deniyor.
Sevginin tek başına yetmeyeceğinden korkan ve Fatih-Doğa aşkına baştan karşı çıkan Kıvılcım “laiklik elden gidiyor” tasası alay konusu edilen cumhuriyetçileri temsil ediyor. Birinci kısımda haksız yere “faşist” yaftası yapıştırılan Kıvılcım, kaygıları bir bir çıkmış, en ufak yanılgısı abartılan, bütün sıkıntıları görmezden gelinen biri. Onun kusursuz olması lazım. En kıymetsiz kusuru, ona saldıranların, iftira atanların tüm yaptıklarını her nasılsa haklı çıkarıveriyor. Her şeyden çok bedel verdiği kızını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor. Onu yargılayan mahkeme nedense pek acımasız. Ona yapılan haksızlıklar kabahat sayılmıyor. Sayılsa bile cezasız kalıyor. Yükü herkesten ağır üzere. Boşuna “Seyit Onbaşı” demiyor Alev ona.
Sahte sıkıntıları, geçersiz tahlilleri, iftira ve dalavereleriyle “ne olursa olsun biz buradan kârsız kalkmayalım” diyen Ecem ve Kayhan, çıkarı için maskeler takarak iktidara yanaşanları; yapan ve anlayışlı halleriyle Ömer bir türlü getirilemeyen, asla gelmeyecek, tahminen de gerçek olamayacak kadar kusursuz olan “gerçek” İslam’ı; “Huzurumuz bozulmasın” telaffuzuyla pek güzel biri olduğuna inanarak, uygunluğun yanında pek çok berbatlığı de gururla yapan Pembe Hanım Siyasal İslam’ı; gerçek sıkıntılarını göremesin, anlayamasın diye uydurma sıkıntılarla sarmalanmış, dostu düşmanı ayırt edemeyen, kime kızacağını, neye alınacağınım bilemeyen Nursema ise “İslam, medeniyet ve kadın” üçgeninde tartışma dışı bırakılmış bütün bayanları temsil ediyor bu hikâyede.
Bu listedeki karakterler, temsil ettikleri kavramlar ve yapılar satırlarca tahlil edilebilir. Bize kendimizin, ailemizin, etrafımızdaki insanların modüllerini kimi vakit bütün bütün ve yakın plan kimi vakit örtülü ve uzaktan gösteren Kızılcık Şerbeti, klasik bir Romeo-Juliet anlatısı özünde. Uzlaşamayacak kadar farklı, “düşman” ailelerin çocukları birbirlerine âşık olur. Sokakta yanından geçişine, alışveriş ettiğin dükkâna girişine tahammül edilemeyen şahısla tıpkı sofrada oturma, hâl hatır sorma mecburiyeti doğar. Olaylar gelişir. Kızılcık Şerbeti‘nin asıl mucizesi işte bu. Beylik görünen genel yapı içinde yirmi yılı aşkın müddettir duya duya bıktığımız hikâyeleri anlatıyor üzere birinci bakışta. Lakin bunlara yeni bir ışık tutmayı, yeni bir açıdan bakmayı, bize artık yüzünü bile görmek istemediğimiz insanların hâlini, sıkıntısını yüreğimizde hissettirmeyi başarıyor. Bunu nasıl yapıyor? Artık buna bakalım.
Hikâyenin temel kahramanı: Nursema
Nursema üzerine yazacağım. Zira Nursema hikâyenin temel kahramanı benim için. Bu, sırf en büyük değişimi gerçekleştirmesinden kaynaklanmıyor. Sanat aşığı Nursema bütün içine kapanıklığı, bütün mutsuzluğuyla hikâyede kendime en yakın bulduğum kişi. Benim üzere gündelik hayatta Kıvılcım ile Alev ortasında bir yerde duran birinin kalbine giden yolun bu türlü içten bir suratsızlıktan geçiyor olması beni de şaşırttı evvel. Ama çabucak sonra Joseph Campbell’in “Kahramanın Yolculuğu” döngüsünde sadeleştirdiği basamakların Nursema’nın yaşadıklarına ne kadar uyduğunu hatırlayıp bunun sadece benimle sonla kalmayabileceğini anladım.
Campbell, hikâye anlatımı üzerine baş yoran herkesin sıkça başvurduğu, eğlenceli bir kaynaktır. Her dediğine katılmasak bile, geniş kapsamlı uzun soluklu araştırmaları ve bunlara dayanan tespitleri, hikâyeleri ve anlatıdaki temaları daha kolay tartışmamıza imkân verir. Campbell’in bu çok başvurulan yapıtı geçmişten günümüze sonsuz sayıda hikâye ve masaldan yola çıkarak, kültürler ve vakitler ötesi biçimde oluşturduğu bir seyahat döngüsüdür. Bu döngü bir kahramanın kahraman oluş basamaklarının sadeleştirilmiş halidir. Buradaki “kahramanlık” birilerini yahut bir şeyleri kurtarmaktan çok aslında bir kendini buluş, farkına varış, bir olgunlaşma, bir değişim ve dönüşüm hikâyesidir. Campbell’a nazaran bu yapının bu kadar yaygın kullanılma sebebi bütün insanlık olarak gündelik hayatımızda da bu etapları tekrar tekrar geçiyor olmamızdır. Bu basamakları geçtikçe kendimizi, diğerlerini ve hayatı daha düzgün tanırız. Kimi vakit biri bitmeden oburu başlar maceraların. Olgunlaştıkça kendimizi bilen, yanılgılarımızın, hazinemizin farkında olan, affedici, huzurlu bireyler, yani “kahramanlar” oluruz.
Yolculuk bir “çağrı” ile başlar. Kahramanın kahraman olacağının habercisi bir işarettir bu. Bir şey olmuştur, kahraman yerinde duramaz hâle gelir. Bir şeyler değişmelidir. Aksi mümkün değildir. Bu davete yanıt verildiği an yola çıkılır. Yola çıkılmasıyla birlikte seyahatin öteki kademeleri bir zincirin halkaları üzere birbirlerini takip ederler. İkinci evre “mucizevi bir fırsat”tır. Çağrıyı duyan kahramana ne istikamete gideceğini gösteren bir haritaya dönüşür bu fırsat. Kahramanın önünde bir gaye oluşur. Bir adım atılır.
Nursema’nın hikâyesinde Umut onun maceraya atılma, kendini bulma daveti olur. Nursema bir ses işitmiş üzere irkilir. Geri dönülemez değişim, onun bu davete yanıt vermesiyle başlar. Nursema sanatını ve hislerini birinci kere bu kadar bastırılamaz formda yaşamak istemeye başlamıştır. Galeride yapılacak stant ise mucizevi fırsat olur. Nursema stant sayesinde kahramanın seyahatinde ikinci basamağa geçer. Biz de onun hoş yüzünü birinci kere gülerken görürüz. Gözlerinde ışık, dudaklarının kenarında minik bir tebessüm olur stant. Nursema kanatlarını açar, gerinir.
Elbette bu memnunluk bu türlü sürüp gitmez. Zira bu evre sonrasında kahramanımız tanıdık ve korunaklı bulduğu ‘bilinen’ alanı terk edip, bütün korkusuna karşın ‘bilinmeyen’e adım atacaktır. Hasebiyle bilinmeyene açılan kapı da buradadır. Hikâyede kıymetli bir eşik ve o eşiği bekleyen bir muhafız olacaktır bu üçüncü basamakta. Kızılcık Şerbeti’nde bu kademeyi gerçek bir oda kapısı ve resmen elinde anahtarla o kapıyı Nursema’nın üzerine kilitleyen muhafız Pembe Hanım temsil eder. Telefonu elinden alınmıştır. Elleri, ayakları, lisanı bağlanmış olarak bekler genç bayan. Geçilmesi imkânsız üzere görünen bu kademede her kahramanın kesinlikle bir yardımcıya muhtaçlığı olur. Ama bir kere yola çıkıldıysa yardımcı da gelecektir.
Nursema hiç beklenmedik iki yardımcı bulur bu seyahatte, gıcık olduğu Nilay (annesinin onu odasına kilitlediğini dünyaya haykırarak) ve tahminen de o sırada daha da büyük bir şiddetle gıcık olduğu Alev (can dostu Umut’un aşk yarasına merhem olmak adına) kahramanımız Nursema’nın yardımına koşarlar. Kilitli oda kapısı açılır. Mecazi pürüzleri aşılır. Kahraman yola çıkmış maceraya tam olarak atılmıştır artık.
Döngünün bu etabında imtihanlar başlar. Önümüze beklenen, beklenmeyen birçok mahzur çıkacaktır. Örneğin Umut’un annesi! Tahlil edilmeye kıymet pek çok sahne olmasına karşın pek şatafatlı görünmeyen lakin epey derin bulduğum Nursema’nın Umut’un annesiyle müsabaka sahnesi üzerinde durmak istiyorum. Bu sahnede Nursema annesinin konutta olduğunu bilmeden Umut’a sürpriz yapmak ister, kendinden beklenmeyecek bir yürek ve büyük bir heyecanla kapısına dayanır. Kapıyı açan Umut’un annesi onu gündelikçi zannedip pek sevinerek, es vermeden ona iş buyurmaya başlar. Nursema kendini hakarete uğramış hisseder. Umut yetişir ancak geç kalmıştır. O an yakın plana geçilir, Umut’un tüm özür ve yalvarmalarına karşın Nursema’nın hoş gözlerini bizden, Umut’tan ve hayattan kaçırışına uzun uzun bakarız.
Yakın plan çekim karaktere yaklaşma, onun özünü tanıma anımızdır. Şuurlu kullanılan bir kamera birine en çok bu sebeple yaklaşır. Bizden göze görünmeyen, kahramanın içinde olup biten bir şeye dikkat etmemiz istenir. Dillendiremediği bütün hisler, içinde kopan fırtınalar görünür olur. Yakın plan çekimlerde, olan ve söylenenden fazla olamayan ve söylenemeyen değer kazanır. Husus Nursema olunca bu bilhassa kıymetli zira içine kapanık, hislerini, niyetlerini kolay kolay aşikâr etmeyen münasebetiyle nasıl biri olduğunu, olaylar karşısında nasıl reaksiyon vereceğini tam kestiremediğimiz karakterlerden biri o.
Bu sahnenin en üst katmanında yani yüzeyde görünen Nursema’nın Umut’un annesi tarafından temizlikçi zannedilmeyi hakaret gördüğü için alınmış olduğudur. Bu dinamiğin iki yanında iki bayan var. Umut’un annesi kendi önyargılarıyla örtülü bir bayanı gündelikçi zanneder. Ona öteki bir is, diğer bir mana yakıştıramaz. Nursema da temizlikçiliği hor görmektedir, bu yakıştırmayı hakaret kabul eder.
İlk reaksiyonumuz “Temizlikçi zannedilmenin ya da olmanın nesi ayıp?” diyerek Nursema’ya ya da “Başörtülü bayanları yalnızca hizmetçiliğe mi layık görüyorsunuz?” diyerek anneye kızmak olabilir. Ama Nursema’yı ve anneyi tanımıyor bile olsak bahsin bu kadar kolay olamayacağı iki bayanın hâlinden derhal belirli oluyor. Nursema gündelikçileri hor görecek bir bayan değil. Umut’un annesinin de pişmanlığı, utancı, dilediği özürler sandığımız üzere biri olmadığını bize derhal gösteriyor. Öteki bir şey bilmesek bile bu kadarına hâkimiz. Bu sayede ikinci katmana ulaşırız.
Karşılaşmanın gündüz vakti bekar bir erkeğin meskeninde gerçekleştiğini, Nursema’nın karşısında bir anne görmeyi beklemediğini hatırlamakta yarar var. Bu iki açıdan değerli. Bir, kapı açılıp ansızın karşısında bir anneyle karşılaşan ve ne diyeceğini, kendini nasıl tanıtacağını bilemediği için ezilip büzülen Nursema’nın yalnızca örtüsünün değil vücut lisanı ve konuşmasının da anneye verdiği bir ileti var. İki, o yaşta bir annenin toplumsal tecrübesi, bilgisi ve görgüsü, örtülü bir bayanın bir işi olmasa tek başına bekar bir erkeğin meskenine gelmeyeceğini söylüyor. Bu yargı bir hakaret içermiyor, bilakis. Halbuki Nursema’nın farklı bir işi var o meskende. Nursema’yı asıl üzen işte bu işin nasılını bilmiyor, ihtimaline kendi de inanamıyor olmak. Nursema “hayır, ben oğlunuzun sevdiğiyim” diyebilir mi? Umut’un sevgilisi olabilir mi? Ailesi buna müsaade verir mi?
Peki, sahnenin Nursema’nın kahramanlık yolundaki rolü ne? O denli ya çıkılan bu seyahat kendine ulaşma, kendini tanıma seyahati. Nursema her imtihanda kendini biraz daha tanımaya, en derin yaralarını görmeye, olup bitenin farkına varmaya başlayacak. Bu sahnenin kıymeti hikâyenin devamında ortaya çıkıyor. Nursema’nın tahminen bundan önce görmediği, tahminen önemsemediği ama bu sahneyi takiben dillendirmeye başladığı bir gerçek var: Nursema’yı konut çalışanı olarak kullanan, ona mesken işinden öbür iş yakıştıramayan, sanatı ve kamusal alanı çok gören öz annesidir. Kahramanımızın gözleri açılmış, ne olup bittiğinin farkına varmaya başlamıştır artık.
Bu ve gibisi imtihanlardan sonra vefat ve tekrar doğum etabı gelir kahramanın seyahatinde. Nursema zorla evlendirilir. Camdan atılır. Ağır bakımda kalır. Uyanıp hayata döner. Bütünüyle değişmiştir artık. Eski Nursema ölmüş, orijinal bir Nursema doğmuştur. Kendisine haksızlık edenlerin karşısına dikilir. Hesap sorar. Yeni hayatına başlar. Pekala, artık ne olacak? RTÜK müsaade verirse daima birlikte zevkle izlemeye devam edeceğiz. Ben de orta ara tahlil etmekten büyük keyif alacağım. Herkese güzel seyirler.
