Klasikleri neden okumalıyız?

Bazı tanımlar koyarak başlayalım.

1. Klasikler, insanların hiçbir vakit “okuyorum” demedikleri, ekseriyetle “yeniden okuyorum” dedikleri kitaplardır.

Bu durum, hiç değilse “mürekkep yalamış” denen beşerler için geçerliyse de gençler için geçerli değildir; zira gençler, dünyayla ve dünyanın bir modülü olan klasiklerle birinci kere karşılaştıkları bir yaştadırlar.

“Okumak” aksiyonunun başına getirilen yineleyici “yeniden” sözcüğünün, ünlü bir kitabı okumamış olmayı kabullenmekten utanan bireylerin yeltendiği küçük bir ikiyüzlülüğü yansıttığı söylenebilir. Lakin oluşum çağımızda ne kadar çok kitap okumuş olursak olalım, şimdi okumadığımız dünya kadar temel yapıt olacağını belirtirsek, bu cins bireylerin yüreğine biraz olsun su serpebiliriz.

Güçlü bir deneyim

Herodotos’un tümünü ve Thukydides’in tüm kitaplarını okumuş biri varsa, parmak kaldırsın! Ya Saint Simon’u? Ya da Retz Kardinali’ni?[1] 19. yüzyılın büyük roman dizilerinin bile, okunduklarından çok daha büyük bir sıklıkla anıldıklarını söylemek yanlış olmayacaktır. Fransa’da Balzac’ı okulda okumaya başlarlar ve kitaplarının baskı sayısına bakılacak olursa, okul çağından çok sonraları da okumayı sürdürürler. Lakin Balzac’ın İtalya’da ne kadar tutulduğu soruşturulsaydı, sanırım sıralamanın en altlarında yer aldığı ortaya çıkardı. İtalya’daki Dickens tutkunları, bir ortaya geldiklerinde, Dickens’ın romanlarındaki şahıslardan ve serüvenlerden gerçek hayatta tanıdıkları şahıslar ve kendi hayatlarında yaşadıkları serüvenlermişçesine kelam eden küçücük bir seçkinler grubudur. Michel Butor, birkaç yıl evvel ABD’de ders verdiği sıralar, kendisine o güne kadar hiç okumadığı Émile Zola konusunda sorulan sorulardan o kadar bezmişti ki,Zola’nın Rougon Macquart romanları dizisinin[2] tümünü okumaya karar vermişti. Sonunda bu dizinin başında canlandırdığından tümüyle farklı olduğunu keşfetmiş, fevkalâde denemelerinden birinde Zola’nın roman dizisinin görkemli bir mitolojik ve kozmogonik soyağacı olduğunu yazmıştı.

Demek, büyük bir yapıtı yetişkinlik çağında birinci defa okumak, fevkalâde bir keyif verir beşere. Daha keyifli mi, yoksa daha az keyifli mi olduğunu söylemek olanaksız da olsa, insanın gençliğinde okumasından çok farklı bir keyiftir bu. Gençlikte, her tecrübe üzere, okuma da farklı bir tat ve farklı manayla donanır; olgunluk çağında okunan bir yapıtta ise daha birçok detay, seviye ve mananın ayırdına varılır (ya da varılmalıdır). Hasebiyle, klasikler konusunda, şöyle bir tanıma geçebiliriz:

2. Klasikler, o denli kitaplardır ki onları okumuş ve sevmiş olanlar için alabildiğine pahalı bir tecrübe oluştururlar lakin en çok tadını çıkaracakları duruma geldiklerinde okuma fırsatını gizli tutanlar için de birebir ölçüde güçlü bir tecrübe olarak beklerler.

Gençliğimizdeki okumalar, sabırsız olduğumuz, başımızı toparlayamadığımız, nasıl okunacağını uygun bilmediğimiz ya da hayat tecrübesinden mahrum bulunduğumuz için pek bir kıymet taşımasa da, örnekler, üstesinden gelme yolları, karşılaştırma imkanları, sınıflandırma tasarları, kıymet basamakları ve hoşluk ölçütleri sağlayarak ilerideki tecrübelerimize biçim vermesi açısından (belki tıpkı zamanda) geliştirici de olabilir; gençken okuduğumuz kitapla ilgili pek az şey anımsasak ya da hiçbir şey anımsamasak bile, içimizde işleyeduran şeylerdir bütün bunlar. Aynı kitabı, olgunluk çağımızda yine okuduğumuz vakit, işte o vakit, nereden geldiklerini unutmuş olmamıza rağmen artık iç düzeneklerimizin bir kısmını oluşturan bu değişmez pahaları yine keşfederiz. Kendisi unutulabilse de, içimizde tohumunu bırakan yapıtın kendine mahsus bir gücü vardır. Artık verebileceğimiz tarif şudur:

Yine okumak

3. Klasikler hem imgelemimize unutulmaz bir biçimde yerleşerek hem de belleğimizin kıvrımları ortasına ferdi ya da ortaklaşa bilinçdışı kılığında gizlenerek belli bir tesir yaratan kitaplardır. Bu nedenle, olgunluk devrimizde, gençliğimizin en kıymetli kitaplarını tekrar keşfetmeye ayrılmış bir vakit olmalıdır. Kitaplar tıpkı kalmış olsalar da (ki, değişmiş bir tarihi bakış açısının ışığında onlar da değişir), biz hiç kuşkusuz değişmişizdir; münasebetiyle bu yine okuma bütünüyle yeni bir okuma olacaktır. Sonuçta, “okumak” fiilini mi, yoksa “yeniden okumak” fiilini mi kullandığımız nitekim de o kadar kıymetli değildir. Aslında şöyle diyebilirdik:

4. Klasik, birinci okumada verdiği keşif hissini her yine okumada veren kitaptır.

5. Klasik, birinci sefer okuduğumuz vakit bile, daha evvel okuduğumuz bir şeyi yine okuduğumuz hissini veren kitaptır.

Yukarıdaki 4. tarif, şu tarifin doğal bir sonucu olarak düşünülebilir:

6. Klasik, okurlarına söyleyeceklerinin tümünü hiçbir vakit tüketmemiş olan kitaptır.

Buna karşılık, 5. Tarif, aşağıdaki üzere daha incelikli bir tarifi akla düşürür:

7. Klasikler, bize, bizden evvelki okumaların izlerini taşıyarak ve içinden geçtikleri kültür ya da kültürlerde (ya da sadece lisanlar ve alışkılarda) bıraktıkları izleri gerilerinden sürükleyerek gelen kitaplardır.

Klasik, şaşırtmalıdır

Bütün bunlar, hem eski hem de çağdaş klasikler için geçerlidir. Odysseia’yı okuyorsam, Homeros’un metnini okuyor olmama rağmen, Odysseus’un serüvenlerinin yüzyıllar içinde edindiği manaları düşünmeden ve bütün bu manaların sahiden özgün metnin bağrından mı geldiğini, yoksa sonradan yapılmış eklemeler, çarpıtmalar ya da genişletmeler mi olduğunu merak etmeden edemem. Kafka okuyorsam, bir de bakarım, daima olarak nerdeyse her şeye yakıştırılıp durduğunu duyduğumuz “Kafkaesk” sıfatının yerindeliğini onaylıyorum ya da yadsıyorum. Turgenyev’in Babalar ve Oğullar’ını ya da Dostoyevski’nin Cinler’ini okuyorsam, bu kitaplardaki bireylerin ruhlarının, günümüze gelinceye kadar nasıl bir vücuttan bir diğer vücuda geçip durduğunu düşünmeden edemem.

Bir klasiği okumak, onu daha evvel başımızda yer etmiş imgesiyle karşılaştırdığımızda, bizi şaşırtmalıdır da. İkincil kaynakçalar, açıklamalar ve yorumlardan elden geldiğince kaçınarak, metnin kendisinin birinci elden okunmasını hiçbir vakit gereğince salık veremememizin nedeni budur. Başka bir kitabı tartışan hiçbir kitabın, hiçbir vakit, tartışma konusu olan özgün kitabın kendisinden daha çok şey söyleyemeyeceğinin, okullarda ve üniversitelerde değerle vurgulanması gerekirken, öğrencilerin tam karşıtını düşünmeleri için her şey yapılmaktadır. Burada, bedellerin, alabildiğine yaygın bir biçimde tersyüz edilmesi kelam mevzusudur; kitaba konulan giriş, dipnotlar ve açıklamalar ile kaynakça, metnin söyleyeceklerini ve metnin kendisinden daha çok şey bildiklerini öne süren ortacılar olmadan konuşmasına müsaade verildiğinde lakin o metnin söyleyebileceklerini gizleyecek bir duman perdesi üzere kullanılmaktadır. Demek, şöyle bir sonuca varabiliriz:

8. Klasik, etrafında durmadan eleştirel telaffuzdan oluşan bir toz bulutuna yol açan lakin her seferinde bu toz taneciklerini silkip atan yapıttır.

Bir klasiğin bize vilayetle de o güne kadar bilmediğimiz bir şey öğretmesi gerekmez, bazen bir klasikte daima bildiğimiz (ya da daima bildiğimizi sandığımız), ancak onun birinci defa o klasik metinde söylenmiş olduğunu (ya da o fikrin belli bir biçimde o metinle bağıntılı olduğunu) fark etmediğimiz bir şeyi keşfederiz. Ve bu keşif tıpkı vakitte çok beğenilen bir şaşırtı olur bizim için; tıpkı daima, bir fikrin kaynağını, bir metinle bağıntısını ya da o kanıyı birinci defa kimin söylediğini öğrendiğimizde olduğu üzere. Bütün bunlardan şöyle bir tarif çıkarabiliriz:

9. Klasikler, ne kadar kulaktan dolma bilgilerle bildiğimizi sanırsak, nitekim okuduğumuzda o derece özgün, umulmadık ve yeniliklerle dolu bulduğumuz kitaplardır.

Hiç kuşkusuz, bunun bu türlü olması için, klasik bir metnin bir klasik üzere “işlemesi”, öteki bir deyişle okurla ferdî bir alaka kurması gerekir. Şayet hiçbir kıvılcım yoksa, okumak da boşunadır: Klasikleri bir vazife üzere ya da hürmetten dolayı okumanın bir faydası yoktur, sadece aşkla okumamız gerekir klasikleri. Okulu saymazsak elbette: Okulda size, beğenseniz de beğenmeseniz de, birtakım klasikler tanıtılmak zorundadır; siz de, sonradan, bunlar ortasından bir seçim yapıp (ya da bunları bir müracaat kaynağı olarak alıp) “kendi” klasiklerinizde karar kılabilirsiniz. Okul, size, kendi seçiminizi yapabilmenizi imkanlı kılacak araçları sağlamakla yükümlüdür; fakat geçerli olan tek seçim, okuldan sonra ya da okul dışında sizin yapacağınız seçimdir.

Okumaya ayrılan zaman

Sizin kitabınız durumuna gelecek kitapla, fakat zoraki olmayan okumalar sırasında karşılaşabilirsiniz. Uzman bir sanat tarihçisi tanıyorum, okuduğu kitapların sayısını kendi de bilmez; devirdiği onca kitap ortasında en çok The Pickwick Papers’ı sever; her fırsatta Dickens’ın bu kitabından alıntılar yapar, hayatındaki her olayı, hiç şaşmaz, Pickwick’te geçen bir hikayeye bağlar. Bu tümden özdeşleşme süreci içersinde, kendisi, gerçek ideoloji ve cihan giderek The Pickwick Papers olup çıkmıştır. Bu yolu izlersek, klasiğin, çok büyük ve güçlü bir tarifine varırız:

10. Klasik, giderek tüm kainatla muadil bir niteliğe, eski çağların tılsımlarıyla tıpkı seviyeye erişen bir kitaba verilen isimdir.

Böyle bir tarif, bizi, Mallarmé’nin düşlediği cinsten, tüm kitapların toplamı olan kitaba yaklaştırır. Ancak bir klasik, sırf özdeşleşilerek değil, karşı çıkılarak ya da karşısav getirilerek de tıpkı ölçüde güçlü bir alakaya yol açabilir. Benim gözümde, Jean Jacques Rousseau’nun tüm niyet ve hareketleri kıymetlidir, lakin Rousseau’nun fikir ve hareketlerinin hepsi de bende karşı konulmaz bir karşı çıkma, eleştirme ve kapışma isteği uyandırır. Hiç kuşku yok ki, Rousseau’nun kişiliğini kendi mizacımla hiç bağdaştıramamamla bağıntılıdır bu, lakin bu kadarla kalsaydı onu okumayıverirdim ve hiçbir sorun kalmazdı; meğer Rousseau’nun benim yazarlarımdan biri olmasını engelleyebildiğimi söyleyemem. O vakit, şöyle diyeceğim:

11. “Sizin” klasik yazarınız, kayıtsız kalamadığınız ve onunla alakanız, dahası ona karşı çıkışınız içersinde kendinizi tanımlamanıza yardımcı olan muharrirdir.

“Klasik” sözcüğünü çağ, üslûp ya da yetkinlik açısından hiçbir ayrım yapmaksızın kullanışıma açıklık getirmem gerektiğini sanmıyorum. (Enciclopedia Einaudi’nin III. cildinde, bu tabirin bütün bu manalarının tarihi konusunda, Franco Fortini’nin kaleme aldığı detaylı ve kapsamlı bir “Classico” hususu vardır.) Benim buradaki savım açısından bakıldığında, bir klasiği ayırt eden, tahminen de sadece, kültürel süreklilik içinde kendi yerini edinmiş olan eski ya da çağdaş bir yapıttan yayıldığını algıladığımız bir çeşit yankılanmadır. Diyebilirdik ki:

12. Klasik, öteki klasiklerden evvel gelen yapıttır; lakin daha evvel öteki klasikleri okumuş olanlar, onun klasik yapıtların soyağacındaki yerini çabucak anlarlar.

Bu noktada, canalıcı bir sorunu artık erteleyemem: Klasiklerin okunmasını, klasik olmayan öteki bütün kitapların okunmasıyla nasıl ilintilendirmeli? Bu, şu çeşit sorularla bağıntılı bir meseledir: “Çağımızı daha derinden anlamamızı sağlayacak yapıtları okumak varken, neden klasikleri okuyalım?” ve “Günümüzün çığ üzere büyüyen olayları karşısında onca bunalmışken, klasikleri okuyacak vakti ve baş dinçliğini nereden bulabiliriz?”

Hiç kuşkusuz, “okumaya ayırdığı zaman”ını, tümüyle Lucretius, Lukianos, Montaigne, Erasmus, Quevedo, Marlowe, Prosedür Üstüne Söylev[3], Goethe’nin Wilhelm Meister’i, Coleridge, Ruskin, Proust ve Valéry’ye adayabilen, ortada sırada da Murasaki’ye[4] ya da İzlanda sagalarına[5] uzanan gezintilere çıkabilen kutlu bir okur canlandırabiliriz başımızda. Ve Tanrı’nın bu sevgili kulu, bütün bunları okurken, büyük bir olasılıkla, yeni çıkan kitaplar üstüne tenkit yazmak, üniversitede bir kürsü kapabilmek için makaleler sunmak ya da mecmualara çok kısa müddetlerde yazı teslim etmek zorunda kalmamaktadır. Mübareğin, bu perhizi hiç bozmadan sürdürebilmesi için, gazeteleri okumaktan kaçınması, en son çıkan romanın ya da en yeni toplumbilim araştırmasının çekiciliğine kapılmaması gerekmektedir. Lakin böylesine bir katılığın nereye kadar haklı görülebileceği, dahası faydalı sayılabileceği su götürür doğrusu. Günümüz dünyası sıradan ve sıkıcı olabilir, lakin geriye ya da ileriye bakacağımız vakit kendimizi içine yerleştirmek zorunda olduğumuz bağlam her vakit günümüz dünyasıdır.

Klasikleri okuyabilmeniz için, onları “nerede durarak” okuduğunuzu bilmeniz gerekir; yoksa hem okur, hem de kitap zamandışı bir bulutun içinde yitip sarfiyat. Münasebetiyle, klasikleri okumaktan en büyük “hasadı kaldıracak” kişinin, klasikleri okumak ile uygun ölçülerde çağdaşları okumayı ustalıkla birlikte sürdürebilen kişi olduğunu söyleyebiliriz. Ve bu, vilayetle de, serinkanlı bir iç dinginliğini gerektirmez; huzursuz bir sabırsızlığın, öfkeli bir hoşnutsuzluğun eseri de olabilir.

Günümüze kulak kabartmak

Belki de, en hoşu, odamızın içinde olanca açık seçikliğiyle yankılanan klasiklerin sesini dinlerken, tıpkı bizi dışarıdaki trafik düzensizliğinden ve ani hava değişikliklerinden haberli kılan gürültüye kulak verir üzere günümüze kulak kabartmaktır. Ne var ki, daha şimdiden birçok insan, bir yığın gündelik süprüntünün, sözgelimi televizyonun sonuna kadar açılmış sesinin kuşattığı odasında, klasiklere çok uzaklardan gelen yankısına kulak vermeyi yeğ tutmaktadır. Demek, şu tarifleri eklemeliyiz:

13. Klasik, günümüzün meselelerini, klasiklerin de onsuz edemediği bir artalan gürültüsüne indirgeyen yapıttır.

14. Klasik, kendisiyle hiç uyuşmayan bir artık karar sürerken bile, bir artalan gürültüsü olarak sürüp giden bir yapıttır.

Öyle görünüyor ki, klasikleri okumak, bize uzun vakit dilimleri bırakmayan ya da insanca boş vakit bulma imkanı tanımayan yaşama süratimizle da, çağımıza uygun düşecek bir klasik yapıtlar kataloğunu hiçbir vakit derleyemeyecek olan kültürümüzün eklektikliğiyle de hiç bağdaşmamaktadır. Bu şartlar, eksiksiz bir biçimde, Giacomo Leopardi’nin[6] hayatında gerçekleşmiştir. Babasının şatosunda (kendi deyişiyle, “paterno ostello”[7]) birbaşına yaşayan Leopardi, babası Monaldo’nun inanılmaz kütüphanesinde, Eski Yunan ve Latin yapıtlarına tutkunluğunu ziyadesiyle giderebilmiştir. Üstelik baba kitaplığına, o güne kadarki İtalyan edebiyatının tüm yapıtlarını ve kız kardeşi Paolina’ya hoşça vakit geçirtecek romanlar ve günün moda kitapları dışında (Leopardi, kız kardeşine, “senin Stendhal’in” diye yazmıştır bir keresinde) tüm Fransız edebiyatını da katmıştır. Giacomo, en olmadık bilimsel ve tarihi meraklarını bile, hiçbir vakit tam manasıyla “çağdaş” olmayan metinlerle gidermiş, kuşların tabiatını Buffon’dan[8], Fredrik Ruysch’un mumyalarını Fontenelle’den[9], Kristof Kolomb’un seyahatlerini da Robertson’dan okumuştur.

Kendi kütüphanenizi yaratın

Genç Leopardi’nin edindiği böylesine bir klasik eğitimi bugün düşünmek bile olanaksız; bir kez, babası Kont Monaldo’nun kütüphanesi çoktan dağıldı. Eski kitaplar yok olup giderken, tüm çağdaş edebiyat ve kültürlerde yeni kitaplar büyük bir süratle çoğaldı. Yapılabilecek tek şey, her birimizin kendi klasiklerinden oluşan kendi ülkü kütüphanesini yaratmasıdır. Bana sorarsanız, bu türlü bir kütüphanenin yarısı daha evvel okumuş olduğumuz ve hakikaten pahalı saydığımız kitaplardan, yarısı da okumayı düşündüğümüz ve bizim için bir bedel taşıyacağını sandığımız kitaplardan oluşmalıdır. Kuşkusuz, umulmadık kitaplara ve rastlantısal keşiflere de yer ayırmalıyız.

Bakıyorum da, İtalyan edebiyatından andığım tek muharrir Leopardi. Bu, kütüphanenin dağılmasının sonucu. Artık, bu yazının tümünü yeni baştan yazıp, klasiklerin kim olduğumuzu ve nerede durduğumuzu anlamamıza yardımcı olduğunu, bunun için de İtalyanlarla yabancıları ve yabancılarla İtalyanları karşılaştırmanın vazgeçilmez olduğunu uygunca açıklığa kavuşturmalıyım. Sonra da, bu yazıyı bir defa daha yine yazmalıyım ki, beşerler klasiklerin “bir maksada hizmet ettikleri” için okunmaları gerektiğini sanmasınlar. Klasiklerden yana gösterilebilecek biricik neden, klasikleri okumanın klasikleri okumamaktan daha uygun olduğudur.

Ve şayet biri karşı çıkıp da, klasikleri okumanın onca uğraşa değmeyeceğini söyleyecek olursa, Cioran’dan (henüz bir klasik değil, fakat olacak) bir aktarma yapmak isterim: “Ağuotunu hazırlarlarken, Sokrates flütle yeni bir ezgi öğreniyordu. ‘Bunun sana ne faydası var?’ diye soracak oldular. ‘Ölmeden, hiç değilse bu ezgiyi öğreneceğim,’ dedi Sokrates.”

---

*Italo Calvino’nun bu yazısı, daha evvel Celal Üster’in çevirisiyle Radikal Kitap Eki’nde (24 Ağustos 2001) yayımlanmıştır.

---

[1] Retz Kardinali ya da asıl ismiyle Jean François Paul de Gondi, 1648-53 ortasında Fransa’da patlak veren Fronde ayaklanmalarının liderlerindendir. 1651’de, çocuk yaştaki Kral XIV. Louis’nin naipliğini yürüten Anne d’Autriche, Gondi’nin dayanağını kazanmak emeliyle onu kardinalliğe atamıştır. Papa X. İnnocentius’un 1652’de bu atamayı onaylanmasından sonra, Retz Kardinali unvanını kullanmaya başlayan Gondi, hayatının son yıllarını, 17. yüzyıl Fransız edebiyatının klasikleri ortasına giren Mémoires (Anılar) isimli kitabını yazarak geçirmiştir. (ÇN)