Yoksa bütün kıssalar tıpkı mı?

Avatar’dan Oz Büyücüsü’ne, Aristoteles’ten Shakespeare’e dramatik kıssa anlatımının başlangıcından bu yana izlediği tek form var.

Bir gemi yabancı bir kıyıya yanaşmış, kendini kanıtlamaya can atan genç bir adam da yerli halkla kaynaşıp onların sırlarını açığa çıkarmakla görevlendirilmiştir. Yerli halkın ömür biçiminden büyülenerek bir kıza âşık olur ve kaptanlarından kuşku duymaya başlar. Kendi adamlarının yerlileştiğini anlayan kaptanlar, buna karşılık hem genç adamı hem de yerli halkı bir kalemde ortadan kaldırmaya karar verirler.

Avatar mı, Pocahontas mı? Öyküleri neredeyse tıpkı. Hatta bazıları James Cameron’ı Kızılderili mitini çalmakla suçladı. Fakat bu hem daha kolay hem de daha karmaşık bir sıkıntı, zira temel yapı yalnızca bu iki öykü için değil tüm kıssalar için ortaktır. Üç başka öyküye bakalım:

Tehlikeli bir canavar bir halkı tehdit etmektedir. Bir adam, canavarı öldürme ve krallığa memnunluğu geri getirme yükünü üstlenir.

Bu, 1976’da gösterime giren Jaws sinemasının kıssası. Ancak tıpkı vakitte 8. ve 11. yüzyıllar ortasında yayımlandığı varsayım edilen Anglosakson destanı Beowulf’un da öyküsü.

Hatta çok daha tanıdık olanlar var: Bu The Thing, Jurassic Park, Godzilla ve The Blob üzere gerçek canavarlı sinemaların kıssaları. Bu canavarlara insan formunda tekrar rol verirseniz, tüm James Bond sinemalarının, tüm MI-5, House yahut CSI kısımlarının öyküleri de olur. Tıpkı biçimi The Exorcist, The Shining, Fatal Attraction, Scream, Psycho ve Saw sinemalarında de görebilirsiniz. Bu canavar, Nightmare on Elm Street’teki aslına uygun formundan Erin Brockovich’teki şirket formuna kadar değişim gösterebilir, fakat temeli oluşturan yapı (düşmanın alt edildiği ve toplumda nizamın tekrar sağlandığı) birebir kalır. Canavar, The Towering Inferno’daki yangın olabilir, The Poseidon Adventure’daki alabora olmuş tekne yahut Ordinary People’daki üzere bir çocuğun annesi olabilir. Görünüşte benzemeseler de her birinin iskeleti birebirdir.

Kahramanımız cesaretli yeni bir dünyaya rastlar. Evvel bu dünyanın ihtişamı ve cazibesiyle şaşkına döner, lakin işler yavaşça tekinsizleşir…

Bu kıssa Alice Mükemmeller Diyarında lakin tıpkı vakitte Oz Büyücüsü, Life on Mars ve Gulliver’in Gezileri. Şayet bu fantastik dünyaları sadece temel karaktere fantastik görünen dünyalarla değiştirirseniz, Brideshead Revisited, Rebecca, The Line of Beauty ve The Third Man sinemalarının de yeniden bu kalıba uyduğunu görürsünüz.

Bir topluluk kendini büyük bir tehlike içinde bulduğu ve tahlilin çok ancak çok uzak topraklardaki bir iksiri bulup getirmekte yattığını gördüğü vakit, bu topluluğun bir üyesi bilinmeyene hakikat bu riskli seyahati üstlenir…

Bu öykü de Raiders of the Lost Ark, Morte D’Arthur, Lord of The Rings ve Watership Down. Şayet bunu fanteziden fazla daha dünyevi bir kıssaya naklederseniz karşınıza Master and Commander, Saving Private Ryan, Guns of Navarone ve Apocalypse Now çıkar. Karakterlerin seyahat hedefini değiştirirseniz de, o vakit Rififi, The Usual Suspects, Ocean’s Eleven, Easy Rider ve Thelma & Louis’i bulursunuz.

Yani, bu üç başka kıssanın birçok türevi olduğu görülüyor. Pekala, bu yalnızca üç farklı öykü tipi olduğu manasına mı geliyor? Hayır. Beowulf, Alien ve Jaws “canavar” kıssaları, fakat onlar birebir vakitte yeni ve korkutucu bir dünyaya çekilmiş bireyler hakkında. Apocalypse Now yahut Finding Nemo üzere klasik “macera” kıssalarında temel karakterler hem canavarlarla hem de tuhaf yeni dünyalarla karşılaşırlar. Gulliver’in Gezileri, Witness ve Legally Blonde üzere “Cesur Yeni Dünya” öyküleri bu üç tanıma da uyar. Karakterlerin hepsi bir cins macera içindedir ve mağlup etmeleri gereken canavarlar da vardır. Görünüşte farklı olsalar da hepsi birebir çerçeveyi ve öykü lokomotifini paylaşır. Hepsi karakterlerini tuhaf, yeni bir dünyaya sürükler, hepsi bu yeni dünyadan çıkış yolunu bulmayı içeren bir macera barındırır ve hangi formu seçerlerse seçsinler, tüm kıssalarda “canavarlar” mağlup edilmiştir. Bir noktada hepsi de güvenlik, emniyet, tamamlanma ve meskenin kıymetini gayeleri olarak belirlemiştir.

Neden hepimiz öykülerimizi birebir kuyudan çekip duruyoruz? Bunun sebebi her bir başarılı jenerasyonun bir evvelkini taklit etmesi, böylelikle bir dizi geleneğin belirlenmesine imkan tanınması olabilir. Bu, modelin tıpkı anda her yerde bulunmasını açıklarken tıpkı modelin ikon zıtlığına karşı azimli direncini, kendini tekrar keşfetmesini sağlayan tazeliği ve neşeyi de anlatıyor.

Hikaye anlatıcılığının aşikâr bir biçimi vardır. Anlatılmış tüm öykülerin anlatım biçimine hükmeder ve sadece Rönesans devrine kadar değil, kaydedilmiş birinci sözcüklere dek izlenebilir. Bu, bir sanat sineması yahut havaalanı formunda heyecanla özümsediğimiz bir yapıdır ve üniversal bir arketip olabilir.

Evrensel bir kıssa yapısını keşfetme macerası, yeni bir şey değil. Prag Okulu’ndan ve 20. yüzyıl başlarındaki Rus Biçimcileri’nden, Northrop Frye’nin Eleştirinin Anatomisi kitabından Christopher Booker’ın The Seven Basic Plots kitabına, pek birden fazla öykülerin nasıl çalıştığını anlamayı kendilerine vazife edinmiştir.

Bu büyük kitapların kimileri kıymetsiz bilgiler içeriyor, birkaçı faydalı içgörülere sahip, hepsi de bize nasıl olduğunu söylemeye istekli ve büyük bir hararetle “sayfa 12’de tahrik edici bir olay olmasının gerekliliği” konusunda ısrar ediyor, lakin hiçbiri bunların neden olması gerektiğini açıklamıyor. Durup bunun hakkında düşündüğünüz vakit ise hakikaten delice geliyor. Şayet “neden” sorusunu cevaplayamıyorsanız, “nasıl” sorusu kumun üzerine inşa edilmiş bir yapıdır. Bunu kendi kendinize cevaplamaya çalıştığınız vakit, birçok kuramın pek de bir manası kalmıyor. İlah, sayfa 12’de tahrik edici bir olay olmasını mı buyurdu, yoksa bir kahramanın seyahatinde 12 evre mi vardı? Alışılmış ki hayır, onlar kurmaca. Neden bu kalıpların olduğu konusunda dengeli bir neden bulmadığımız sürece, bu insanları ciddiye almamız için az neden var.

Konu yapıya geldiği vakit, sanki müelliflerin nitekim ne kadarını bilmesi gerekiyor? Guillermo Del Toro sinema teorisi hakkında şunları söylüyor:

İnsanları özgür bırakmalısınız, onlara öykülerini, hayatlarını, hislerini ve dünya hakkındaki görüşlerini sığdırmaları gereken bir korse giydirmemelisiniz. Bizim lanetimiz, sinema sanayisinin yüzde 80’inin yarı bilgisiz beşerler tarafından yönetiliyor olması. Joseph Campbell ve Robert Mckee okumuş olan beşerler var ve sizinle kahramanın seyahati hakkında konuşuyorlar. Siz de kahrolası penislerini kesip ağızlarına sıkıştırmak için can atıyorsunuz.

Del Toro pek çok müellif ve sinemacının fikirlerini yansıtıyor. Pek birçoklarında zımnî gizli olarak, yapı çalışmasının dehalarına bir ihanet olduğuna dair kökleşmiş bir inanç var, aleladeliğin yerine ilham perisinin arandığı bir yer burası. David Hare düzgün söz ediyor: “İzleyici sıkıldı. Bu ölmüş UCLA film okulu formülünü –perdeler, atlayışlar ve ferdî yolculuklar– başladığı andan itibaren öngörebilirler. Onlara yeni-başlayanlar-için-Jung ve Joseph Campbell menşeili çok fazla şey sunulduğu için kızgın ve aşağılanmışlar. Artık tüm uygun eserler, cins dışı.”

Charlie Kaufman, formun sonlarını zorlamak konusunda Hollywood’da pek birçoklarından fazlasını yaptı, daha da ileri gidiyor: “Herkesin takılı kaldığı şu doğuştan gelen senaryo yapısı var, üç-perdeli olan. Bu beni hakikaten ilgilendirmiyor. Doğrusu, ben muhtemelen yapı mevzusuyla senaryo yazan birden fazla beşerden daha çok ilgiliyim, zira bunun hakkında düşünüyorum.” Hare’in My Zinc Bed isimli bağımlılık çalışması ve Kaufman’ın Being John Malkovich senaryosu, klasik öykü formunun kusursuz örnekleri. Ne kadar nefret etmişlerse de, tiksindiklerini ileri sürdükleri kılavuzu izlemekten geri duramadılar. Neden?

Tüm kıssalar birebir şablondan yaratılmıştır, muharrirlerin kullandıkları yapı konusunda rastgele bir seçeneği yoktur. Fizik, mantık, ve dikte edilen form kurallarında hepsi büsbütün tıpkı yolu izlemek zorundadır.

The West Wing ve The Newsroom’un yaratıcısı Aaron Sorkin bu durumu şöyle açıklıyor: “Gerçek kurallar, dramanın kurallarıdır, Aristoteles’in bahsettiği kurallar. Geçersiz televizyon kuralları, aptal televizyon yöneticilerinin size söyleyeceği ‘Bunu yapamazsın, yapman gereken şu, bundan üç tane ve şundan dört adede muhtaçlığın var,’ üzere kelamlar değil.” Sorkin tüm büyük sanatkarların bildiği şeyi söz ediyor, bir zanaat anlayışına sahip olmak gerekiyor. Sanatsal kompozisyonun formları, her lisan üzere bir gramere sahiptir, bu gramer de insan zihninin en hoş ve çetrefilli tabiridir. Şunu belirtmek gerekir ki muharrirler bu yapıyı anlamak zorunda değiller. En uygunların birden fazla, kıssanın formuna gizemli bir formda bilinçsizce ulaşabilme yeteneğine sahiptir.

Şüphesiz, pek çoklarına yardımcı olan da bu kurallar. Friedrich Engels bunu kısa ve tesirli bir biçimde söz ediyor: “Özgürlük, mecburî olanı kabullenmektir.” Biçim ve form kurallarını izlemek Beethoven, Mozart ve Shostakovich’i engellemedi. Kuralları çiğneyecekseniz bile evvel sağlam bir temele sahip olmalısınız. Modernizmin öncüleri (Soyut Empresyonizmciler, Kübistler, Sürrealistler ve Fütüristler) hepsi kuralları yıkmadan evvel, figüratif fotoğrafın efendileriydi.

Sinema ve televizyon, yapısal olarak klasik olmayan birçok hoş eser içeriyor (bilhassa Avrupa’da). Buna karşın kökleri hâlâ sıkı sıkıya birebir yerde yatıyor ve bu kökler üniversal bir arketipe karşı bir tepki. Hughes’un söylediği üzere, onlar süregelen bir geleneğin taammüden yapılmış bir deformasyonu. Ustalar, kompozisyonun kolay öğretilerini terk etmedi, onları olasılığa tabi olmayan sanatın içinde sınıflandırdılar. Tüm büyük sanatkarların –müzik, drama, edebiyat ve sanatın kendisinde– sahip olunan bilgi şuurlu olsun yahut olmasın, kurallar hakkında bir algısı vardır.

Hikaye anlatıcılığı beşerler için vazgeçilmez bir uğraş ve neredeyse hepimiz için nefes almak kadar kıymetli. Mitlere mahsus kamp ateşi masallarından post-televizyon çağındaki yükselişine kadar hayatlarımızı direkt etkiledi. O halde onu anlamaya çalışmamız gerekiyor. Delacroix, bilim korkusuna kısaca şöyle karşı koyuyor: “Önce zanaatkar olmayı öğren, bu seni dahi olmaktan alıkoymaz.” Çağlar boyunca, öykülerde devamlı yinelenen bir motif vardır: içindeki karanlık fakat hayat veren sırrı bulmak üzere ormana yapılan seyahat.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından John Yorke’un The Atlantic’te yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.