Sayfiye yerlerini daima sevmişimdir. Babaannemler Batum’dan Yalova’ya göç etmiş. Çocukluğumun en hoş vakitlerinde, köyde bir oraya bir buraya koşturuyorum. Dizlerimi uzunluktan boya parçalayıp bisiklete binmeyi sayfiyede öğrendim, birinci kere sayfiyede birinden hoşlandım, birinci hayal kırıklığım yahut baş karışıklığım da daima sayfiyede oldu. Zira tüm bunları yaşayacak zaman vardı. Artık bunların birçoklarını sırf çocuklar yaşıyor, zira vakitleri var. Öyleyse doyasıya yaşamak sadece vakti olana mı haktır?
Çocukken, her sene güz yaklaşırken, kente dönmeyi hiç istemedim. Büyüdüm, bu sefer köye gitmeyi hiç istemedim. Kentte yapılacaklar, kaçırılmaması gereken bir hayat vardı. Küçükken yaşadığım hayat büyüdükçe kente mi taşınmıştı? Yoksa sayfiyedeki hayat, hayat değil de diğer bir şey miydi? Sayfiyeyle olan bağım büyüdükçe ister istemez koptu. Orası, bayramdan bayrama gittiğim bir yer halini aldı. 22 yıl İstanbul’da, 3 yıl da Ankara’da yaşadım. Pandemide en yakın arkadaşım Ayvalık’a taşındı, ben de onun peşinden gittim. 4-5 gün durup döneceğime eminken, artık neredeyse her ay kendimi bir biçimde Ayvalık’ta buluyorum. Neden?
Okuduğunuz yazı, kolay bir hayata dair mütevazı bir tekliften ibaret. Her yerin yürüme arasında olduğu, sürprizlerin pek görülmediği, en büyük sürprizin tahminen akşamüzeri denk geldiğin tanıdıklarla sohbetin olduğu kolay bir hayat. O denli kolay dediğime bakmayın doğal, aslında erişilmesi ziyadesiyle güç bir hayat. Erişilmesi güç diyorum zira pek çoğumuzun aklında olan, tası tarağı toplayıp kıyı kasabasına yerleşme fikri için her şeyden evvel para lazım. Sonuçta, iş imkânları bakımından kentle kıyaslanamaz sayfiye. Bu hayali sürenlere değil lafım. Gayem ,“hadi tabiata dönelim, kozamızdan çıkalım” demek hiç değil. Aslında kentte de mümkün olabilecek yavaş bir hayattan kelam etmek istiyorum lakin aklımdan geçen her niyet bir anda “E, para nereden gelecek?” fikriyle çarpışıyor.
Sayfiye: Kentten kaçmaya karar vermişlerin sığınağı. Kimilerinin doğup büyüdüğü topraklar, kimilerinin da bir müddetliğine mesken bellediği hatta tahminen de sonradan oralı olduğu yerler. Kiminin devirlik ekmek kapısı. Benim için, yavaş bir ömürle organik memnunluğu yakalayabildiğim yegâne yer.
Bana sorarsanız, pandemide iki sene boyunca elle tutulur hiçbir şey yapmadım. Öylece oturdum, bu da pek çoğumuz üzere beni de epey mutsuz etti. Hiçbir şey yapmamanın getirdiği bitmek bilmeyen suçluluk duygusu, olmayan sorumluluklar tarafından boğulmak… Tez bir hayata o kadar alışmışım ki, bir sabah erkenden kalkıp bir şeyler okuyup yazmıştım. Aman Allah’ım, mükemmel hissetmiştim! Zira bunu bir “iş” olarak yapmıştım. Meğer karantinanın neredeyse her günü ufak da olsa bir şeyler okuyup yazıyordum lakin “iş” olarak değil, keyfim için. Kendi keyfim için bir şey yapmak pahalı değil miydi?
Bu mevzuyu konuşup tartışan binlerce insan var elbette. Ben neden bir defa daha tekrar etme gereği duyuyorum? Zira bir sinema izler yahut bir hikâye okur üzere hayalini kurmuşuz sayfiyenin. “Evet, kentten kaçıp yeni bir hayata başlayan beşerler bir yerlerde varlar fakat o beşerler biz olamayız. Birileri var, lakin bize sıra gelmez. Her şeyden evvel para bulamayız. Tekrar de âlâ yapmışlar, ne güzel…” diyerek buruk bir avuntuyla geçiştirmişiz tahminen de. Şule Gürbüz’ün Kambur romanında söylediği üzere: “İnsan orta sıra konutunu yakmalı —ve çıkıp seyretmeli.”
Bir itiraf: Aslında anaokulundan üniversiteye kadar Türkiye’nin en düzgün okullarından birinde okudum. Lisans ve yüksek lisans derecelerimi de hatırı sayılır okullardan aldım. Yani birine “Ben Ayvalık’a taşınmak istiyorum ya,” dediğimde pek olumlu yansılarla karşılaşmadım. Güzel bir işim, parlak bir geleceğim vardı. Bu parlak gelecek sadece ve sadece kentte inşa edilebilirdi. Kent çalışkanlıksa, sayfiye tembellikti, benim bu tembelliğe hakkım yoktu. Kentte çalışmak, faturadan faturaya hayatta kalmak, yılda bir iki defa tatile çıkmak için onlarca fedakârlık yapmak, gençken çalışıp yaşlıyken rahat etmek. Bir gencin hayalinin emeklilik hayatı olması adaletsiz değil mi?
Küçükken de pek mana veremezdim bu duruma, lakin büyüdükçe bütün bu tantana içinde ne hikmetse ben de kendimi kaptırmışım dünyanın dayattığı ömür biçimlerine. Bir anlığına bile yavaşladığımda, baktım ki stajdan staja koşuyorum, bir işten ayrılıyorum başkasına başvuruyorum. Daima daha uygununa, daha yükseğe! Pekala, hayat bundan mı ibaret? Biz, okulumuzdan, işimizden, statümüzden, unvanımızdan, paramızdan mı ibaretiz? Buna herkes kolay kolay “Hayır” yanıtını verirken neden o denli hissetmiyoruz? Bilmiyorum. Güya derin bir uykudaymışım da sayfiyeye geldiğimde eski bir düşümü hatırlamışım üzere. Esasen daima bildiğim, ilişkin olduğum yere varmışım üzere.
Paul Lafargue’ye bakılırsa, tembellik bir haktır. Hor görülmesi gereken bir şey değildir, hatta özgürlüğün bir kesimidir. Öte yandan, övülecek şey de değildir, yalnızca doğaldır. Doğal olmayan ise zorla çalışmaktır. Çalışarak kendimizi mi varlıklı ediyoruz, esasen varlıklı olan işverenleri mı? Yaptığımız işi sahiden seviyor muyuz? Kimin için çalışıyoruz? Geçim kederini dışarıda bırakırsak, hakikaten çalışmamızın sebebi nedir? 10 yıl kesintisiz çalışsak bile hayatımızda gözle görülür değişimler olacak mı? Vaat edilen refaha gerçekten ulaşabilecek miyiz? Yalnızca faturaları ödeyerek hayatta kaldığımız bir hayat varsa şayet, sözümona üretken bir mutsuzluk huzurlu bir tembellikten neden daha çok kabul görüyor? Şirketlerde maaşlı çalışan beşerler neden işlerine tuhaf tutkuyla bağlı? Paul Lafargue’nin ateşini yaktığı ve yıllardır insanların lisanında olan soruyu bir kere de ben gündeme taşımak istiyorum:
“Eğer emekçi sınıfı, kendine hükümran olan ve özünü alçaltan kusuru söküp atarak o dehşetli gücüyle ayaklanır ve bunu kapitalist sömürüden diğer bir şey olmayan İnsan Hakları’nı, Sefalet Hakkı’ndan öteki bir şey olmayan Çalışma Hakkı’nı istemek için değil de, her beşere günde üç saatten fazla çalışmayı yasaklayan çelik üzere bükülmez bir yasa koymak için yaparsa, dünya, yaşlı dünya sevinçten titreye titreye, içinde yeni bir kozmosun zıpladığını duyacaktır… Lakin kapitalist ahlakın yoldan çıkardığı bir proletaryadan mertçe bir karar nasıl istenebilir?” [i]
Nasıl istenebilir? Malumun ilamı olacak: Ne bu yazıda ne de Lafargue’nin anlatısında rastgele bir aylaklık övgüsü var. Sırf doğal bir yaşama davet ve mümkünse de yoldan çıkarma kelam konusu. O halde aylaklık ve cezai iş tutkusunun ortasında bir yerlerde, kimilerimizin çoktan ulaştığı bir hayat vardır. Zengini daha güçlü etmeden, çarkları döndürmeden, fazlasında gözü olmadan, kendini yıpratmadan süregelen bir hayat. Ben bu hayat pratiğini sayfiyede deneyimleyebildiğimi hissediyorum. Dilerim isteyen herkes kaç yaşında, hangi mesleğe sahip, nelerden keyif alıyor olursa olsun kendi yavaşlığına erişebilir. Kapitalizmin buna müsaade vermeyişine inat, edercesine kendi sayfiyelerinde tahminen biraz soluklanabilir.
[i] Paul Lafargue. Tembellik Hakkı, Çev. Vedat Günyol, Telos Yayınları: Mayıs, 1996.
