“Küçük bahçeyi güya epeydir bir ’emlak’ haline gelmemiş üzere şu anda bile şefkatla sulayan lakin girmek isteyebilecek yabancıyı da kaygıyla geri çeviren el, siyasal mültecinin sığınma talebini de reddetmiştir çoktan.”
Theodor W.Adorno, Minima Moralia
Otobiyografi -yazmak değil- üzerine konuşmak mayın tarlasına basmadan gezme teşebbüsüdür; tekilliğin her an imha edilebileceği korkusu, retorik ötesindeki özgünlüğü parçalayabilir, fakat her hatıra kişiselleştirildiği ölçüde toplumsal olan tarafından içerilir. Böylelikle, telaffuz seviyesindeki romantizm, Tarih içine yerleştirilen bilinçdışının nasıl çalıştığına gönül indirmeden kendi uçurumuna (üretimiyle birlikte) yuvarlanma tehlikesiyle yaşar. Vazgeçilmez anı kitapları ortasında bunun yerine şunun, onun yerine az ileridekinin önerilmesinin sebebi nedir? Kişinin kendi soyutluğunun en ufak anda bir özdeşlik kazanmasıyla erişilecek hazzın merkezi mi, yoksa geçmiş yüzyılların üst üste binen ve palimpsestin belleğini ortadan ikiye görünmez bir biçimde yaran barbarlığın karşı-deneyimine yalnızca bu yolun imkân vermesinin mecburiyeti mi?
Yakın vakitte vessaire’de yayımlanan “Basit bir hayat mümkün mü?” başlıklı yazı, şahsî tecrübenin yazıda konaklamasını içerir. Otobiyografik bilgiden yola çıkan yazı, yakın periyotta dünyaya musallat olan COVID-19’un ve neoliberalizmin sonuçlarını şahsî olandan çıkarsamaya çalışır. Aslında muharrir, dünyanın iyiliksever biçimde kınanmasından ibaret bir sunumu ütopyasız ve bireyselci alanda gerçekleştirirken, heterojen temaslardan olabildiğince kaçınır. Rastgele bir hatırlama ânı (yazar özelinde sayfiye), tüm getirdikleri ve seslendikleriyle hesaplaşmıyorsa, yok edilene kadar olumsuzlanmalıdır. Bu yazı da karşısında konumlandığı yazının tevazusunun dayattığı ölçülülüğü aşmayı amaçlıyor.
Yazar, alttan alta COVID-19 tecrübelerinden çıkarsamalar tercih eder: “…bir sinema izler yahut bir hikâye okur üzere hayalini kurmuşuz sayfiyenin.” Lakin böylelikle, kullandığı kip prestijiyle (dışlayıcılık içeren “siz”in zıddı olarak biz) kendisine çizdiği bir etraftan ibaret olan yazı, tecrübeyle başlar ve dönüşmeyen (veya müsaade edilmeyen) bir denklemde son bulur. Meğer “biz”in dışında kalanlar, yani daha evvel yazlık konutu bulunmayanlar ve COVID-19’da konutta oturma lüksüne sahip olamayanlar yazının başında heyecanlanmıştır. Muharrir, ütopik göstergenin olağan sembolü ve Karl Marx’tan bugüne insanca toplumun imkânını sunan “boş zaman” tabirini (yazar bu ifadeyi bile kullanmaz) yazının sonunda nerede konumlandıracaktı? Natürel, yazıya bir tane daha defansif cümle eklemediği sıralarda: “Zengini daha güçlü etmeden, çarkları döndürmeden, fazlasında gözü olmadan, kendini yıpratmadan süregelen bir hayat.” Yazının sonu, başlangıçtaki “boş zaman”ı ulaşılacak bir yerleşke yahut aşikâr bir konjonktür olarak konumladırmak yerine zamanı metalar yığını haline getiren varlıklıları oldukları üzere bırakır. Müellifin müsamahası ve müzakereseverliği, ekonomi-politiğin içeriden deşildiği bir laissez-faire’dir.
Çocukluk anısı, dokunulmazlığın teşekkülüdür. Lakin, mayın tarlasına basmadan da homojen alanın içine girilemeyecektir. Müellif, çocukluğu anti-fetişizm imkanı barındıran bir iştirak yerine estetikleştirdiği ölçüde bir kesimi olunabilen steril bir alan olarak yazıya yerleştirmektedir. Meğer çocukluk, rastgele bir mübadele prensibinden, değiş tokuşun pis kokulu tanziminden ve “geçinme” zorunluluğundan azade bir periyottur. “Oyunların gerçekdışılığı, gerçekliğin de şimdi gerçek olmadığının işaretidir. Yanlışsız ömrün bilinçsiz provalarıdır oyunlar.” Muharrir, çocukluğa yanlışsız “ilerlemek” yerine gerçekdışılığı tespit edilen “geri dönme” hareketini yazıya mühürler. “Sadece çocukluğu hatırlayarak” bir mekânın ve ömrün vakitle kapitalizmden bağımsız bir bağlantısını kurar üzeredir. Meğer yazının, ömrün sinik tabiata dönüş temsili münasebetiyle bilinçdışı olarak kapana sıkıştığını belirtmek gerekir. Dolaysız aksiyon aygıtı siyasetin ele geçirilemeyişi, kesin sonucunu müellifin köy konutundaki geleceksizlik imgesiyle sonlandırmasına yol açar. Şanssız bir hatırlama spazmı.
Yazarın gelecek tasavvurunun yazı özelindeki en derin noktası şudur: “Her yerin yürüme uzaklığında olduğu, sürprizlerin pek görülmediği, en büyük sürprizin tahminen akşamüzeri denk geldiğin tanıdıklarla sohbetin olduğu kolay bir hayat.” Üniversal kılınma gayretindeki “basit yaşam”, bariz bir sıkışmışlığın son nefesi, tıpkı dakikaya takılı kalan 60 yıllık saatin birebir noktadaki tik tak gibisi gıcırtısıdır; yanlış hayatta yanlışsız yaşamanın imkânsızlığı ve mümkün olmayışının çığ üzere yığılmasıdır. Tam da bu yüzden muharrir yerin gerçekliğini, günahlarından arınmamış bir dünyanın bir modülü olarak görebilecekken, Salombo’nun dünyaya kendisini kapatan penceresinden atlamayı tercih eder. Yazı kendi kendisini oluşturan sınırlarla öylesine gergin tasarlanmıştır ki, müellifinden tekrar bir onaylama beklemektedir. Kendi özerkliğini mümkün kılamayan bu üslup, kendi çatlaklarının içindeki bireyselliğinin melankolisiyle nefes almaktadır. “Ev, tatilden dönen çocuğa yeni, canlı, neşeli görünür. Değişen bir şey yoktur halbuki. Yalnızca misyonun unutulmuş olması -başka vakit bütün eşyalar, lambalar, pencereler ona daima misyonu anımsatırdı- bu mutlak barış havasını kazandırmıştır meskene; ve birkaç dakika mühletle, bu hiçbir vakit geri gelmeyen odalar, girintiler ve koridorlar dünyasında, oradaki ömrünün geri kalan kısmını bir palavraya dönüştürecek kadar konutunda hisseder kendini. Bir gün dünya da bundan farklı görünmeyecektir o daima şenlik ışığının altında – emek maddesine artık boyun eğilmiyordur ve vazife de konuta dönenler için bir tatil oyununun hafifliğini kazanmıştır.”[i]
Yazının aradalığı, metinlerarası alemde Şule Gürbüz’ün Kambur’unu, içerik açısından atlanamayan eşiklerin varoluşçu tahlilleri, biçimiyle de edebiyat ve denemenin eşleşememesi münasebetiyle çağırır. Hatta alıntısı da (“İnsan orta sıra meskenini yakmalı —ve çıkıp seyretmeli.”) momenti durduran bir imgeyi teşkil etmektedir. Değişim evresini, gelişim orantılarını, soyuttan somuta hayatın macerasını, fetişleştirilmeyen tecrübenin ısrarlı sürdürülmesi yerine izlemek ve hareketsizliğin durağanlığını daima kılar. Öleceği inancıyla, bütün hareketleri fetişleştirilen bireye endeksleyen kitap, etraftaki objelerin, içinde bulunduğu hislerin, semptomları da çoğulluklarından söküp atar; muharririn süreksizliğin ütopik umudunu hayallerinde görmesi üzere: “Bilmiyorum. Güya derin bir uykudaymışım da sayfiyeye geldiğimde eski bir hayalimi hatırlamışım üzere.” Boş vakte sahip bir topluluğun, faal hayatın aksisi olarak yalnızca duşta karşılık bulması, “bir öbür dünya”nın kişisel bir iptal teşebbüsüdür; “kendi zaaflarını sinikçe ilan edişleri, bu çağda objektif tinin öznel olanı tasfiye ettiğini sezebildiklerini de gösterir.” [ii]
[i] Theodor W. Adorno. Minima Moralia, Çev. Orhan Koçak, Ahmet Doğukan, Metis Yayınları, İstanbul, 2017.
[ii] Theodor W. Adorno. Minima Moralia, s.118.
